TIẾP CẬN NỀN GIÁO
DỤC KHOA CỬ THỜI
LÊ SƠ Lê Lợi, người anh hùng dân tộc đã đoàn kết toàn dân đánh đuổi giặc
Minh, bình định thiên hạ, thu non sông về một mối, mở ra triều đại
nhà Lê. Ngay từ buổi đầu, Lê Lợi đã chú trọng nâng đỡ hiền tài, tìm
người ẩn dật, mở các khoa thi, xây dựng nền văn học nước nhà, củng
cố chính sự quốc gia. Vua hết lòng chăm lo việc học hành, trực tiếp
định ra chương trình học tập cho trường Quốc Tử giám ở kinh đô và
các trường công, tư ở các lộ, phủ, châu.

Năm 1429, Lê Lợi đã xuống chiếu yêu cầu “những người văn võ hào
kiệt hoặc bị bỏ sót trầm trệ, không có chức tước, không ai tiến cử,
hoặc vì thù hằn mà bị đè nén che giấu thì đến ngay chỗ thiếu phó Lê
Văn Linh mà tự tiến cử, xét ra thực có tài đức thì tấu trình để cất
dùng, không kể là ngụy quan hay là sĩ thứ, lấy tài đức là hơn”(1). Vua
mở ra khoa thi minh kinh bác học để chọn người tài giỏi, thông thạo
kinh sử, đồng thời bắt các quan văn võ từ tứ phẩm trở xuống phải thi
kinh sử. Đến năm 1431, vua lại cho mở khoa thi hoành từ để chọn
những người văn hay, học rộng bổ làm quan.

Bằng những chiếu dụ đó, mặc dù Lê Lợi chưa mở được các khoa thi
tiến sĩ nhưng ông đã tập hợp được một tầng lớp nho sĩ trí thức tiến bộ
giúp triều đình dựng nước, an dân, ổn định xã hội sau nhiều năm binh
lửa chiến tranh.


bảng nhãn, thám hoa. Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân được gọi là hoàng
giáp và cuối cùng là đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân được gọi là
tiến sĩ. Cách phân cấp này gần giống như dưới thời vua Trần Duệ
Tông (1374) nhưng cụ thể, tỉ mỉ hơn, đánh giá trình độ tiến sĩ xác
đáng hơn.

Ở buổi đầu thời Lê sơ, vua tôi chăm lo việc nước, chú trọng việc học
hành thi cử, nhiều nhân tài được thể hiện và trọng dụng, tạo ra nền
tảng vững vàng cho đất nước phát triển. Khi vua Lê Thánh Tông lên
ngôi (1460-1497), việc học hành khoa cử càng được đề cao, nhà nước
phong kiến Đại Việt bước vào giai đoạn cực thịnh.

Nhằm kiểm soát chặt chẽ đạo đức của nho sinh và củng cố lòng trung
thành của quan lại với nhà nước phong kiến, năm 1462, vua Lê Thánh
Tông đặt ra lệ “bảo kết hương thí” và “cung khai tam đại”. Quy định
này yêu cầu các sĩ tử muốn tham dự các kỳ thi phải có sự đảm bảo và
cam kết của quan lại địa phương về tư cách của thí sinh, đồng thời
mỗi thí sinh phải có một bản khai lý lịch 3 đời. Nếu ai xuất thân trong
những gia đình làm nghề cầm ca hát xướng thì không được dự thi.

Quy chế tuyển chọn từ địa phương này đã chặt chẽ hơn trước và góp
phần ổn định trật tự xã hội bởi vì nó đã loại bỏ được những người yếu
kém về nhân cách và bắt buộc các gia đình muốn cho con cháu được
học hành tấn tới thì phải tự giác chấp hành những quy định của nhà
nước và của hương thôn, làng xã. Người nào bị xếp vào loại bất hiếu,
bất mục, bất nghĩa, loạn luân, điêu toa thì tuy có học vấn, giỏi văn bài
cũng không được tham dự các kỳ thi. Tiếc rằng, quy định mang tính
tích cực đó của Lê Thánh Tông sau này đã bị các quan lại địa phương
lợi dụng để nhũng nhiễu người dân, mặt khác quy định đó cũng thể
hiện những hạn chế vì nó đã phân biệt đẳng cấp quá khắt khe, coi

nước, trị dân; các sĩ tử đã được tự do tư tưởng, hết lòng bộc bạch,
trình bày một cách thoải mái những suy nghĩ của mình về những vấn
đề lớn mà nhà vua quan tâm. Sự hiểu biết và những chính kiến cá
nhân đó đã trở thành những gợi ý hay và cũng là sự hiến kế cho nhà
vua cách thức làm cho dân giàu, nước mạnh.

Các giám sinh lúc đó chỉ chú tâm họa Kinh thi, Kinh thư mà không
quan tâm đến Lễ ký, Chu dịch, Xuân thu nên vua bắt đầu cho đặt
chức ngũ kinh bác học để cho mỗi người chuyên trị đi sâu vào một
loại kinh sách để dạy học trò một cách toàn diện.

Sang năm 1466, vua định lệ truyền lô xướng danh người đỗ, bộ lễ
treo bảng vàng, ghi tên các tân tiến sĩ ở cửa Đông Hoa. Tiến sĩ được
nhà vua trực tiếp đãi yến tiệc ở vườn Thượng uyển, ban phát áo, mũ,
xiêm, đai, ngựa tốt để vinh quy bái tổ, sau đó được vua bổ nhiệm vào
các chức vụ quan trọng trong triều hay ngoài lộ, phủ. Năm 1472, vua
cũng định phẩm hàm, chức tước cho các tân tiến sĩ đỗ đệ nhất giáp:
Người đỗ đầu cho chức tước chánh lục phẩm 8 tư, người đỗ thứ hai
cho tòng lục phẩm 7 tư, người đỗ thứ ba cho chánh thất phẩm 6 tư
(3). Chế độ ban cấp bổng lộc và chức tước cao cho những người đỗ
đạt đã khuyến khích việc học tập ở thời Lê và vì sự trọng dụng hết
lòng của nhà vua mà các nho sĩ cũng hết lòng tận tụy giúp triều đình
chấn hưng đất nước.

Đặc biệt, vào năm 1484, vua Lê Thánh Tông đã quyết định khắc tên
tiến sĩ khoa thi từ 1442 đến năm 1481 lên bia đá nhằm ca ngợi công
đức, sự nghiệp nhà Lê, đề cao việc học hành thi cử, răn dạy các tiến sĩ
đỗ đạt làm quan phải phục mệnh vua làm điều hay, việc thiện có ích
cho dân, cho nước, chớ làm điều xằng bậy, tham nhũng, làm khổ
muôn dân. Từ đây, vua cũng định lệ cứ 3 năm thi 1 lần theo trật tự