Những điều ít được
biết về hoàng đế
Quang Trung Nguyễn Huệ quê ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An,
cùng dòng họ với Hồ Quý Ly và Hồ Xuân Hương. Năm Ất Mùi (1655),
quân Nguyễn chiếm được 7 huyện ở sông Lam, bắt dần đưa vào Đàng
trong khai hoang. Cụ tổ bốnđời của Nguyễn Huệ bị bắt vào Nam. Lúc
đầu ở Tây Sơn Nhất thuộc huyện QuyNinh, phủ Quy Nhơn. Đến đời Hồ
Phi Phúc dời đến ở ấp Kiên Thành, huyện TuyViễn, nay là thôn Kiên
Mỹ, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, Bình Định. Hồ Phi Phúcvà bà vợ là
Nguyễn Thị Đồng sinh ra 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và
NguyễnHuệ. Nguyễn Huệ sinh năm 1753 tại một ngôi nhà nhỏ bên bờ
sông Côn, nơi có bếnTrường Trầu, cùng với giếng nước, cây me xưa
vẫn còn đến ngày nay. Thuở nhỏ,Nguyễn Huệ có tên là Hồ Thơm. Ba
anh em Nguyễn Huệ đều theo học thầy giáo Hiếu- một nhà nho bất
đắc chí với chính sách tàn ác của Trương Phúc Loan nên trốn vàoQuy
Nhơn mở trường dạy học ở ấp An Thái (An Nhơn ngày nay). Biết tài
năng khácthường của ba anh em Tây Sơn, nên ông đã truyền cho họ
hoài bão và ý chí của mình.Ông thường kể với họ việc chúa Nguyễn
mưu biến Đàng trong thành một nước riêng biệt, sống xa hoa đàng
điếm; Quyền thần Trương Phúc Loan mặc sức đặt quan lậpchúa, hãm
hại người trung, vơ vét tiền của. Vàng bạc châu báu của Loan sáng
rực cảsân. Ông khích lệ, cổ vũ cho sự nghiệp lớn của họ bằng câu
sấm: "Tây khởi nghĩa,Bắc thu công", nghĩa là Tây Sơn khởi nghĩa sẽ
lập nên sự nghiệp lớn ở đất Bắc, cáccon phải gắng sức. Mùa xuân năm
1771, lúc Nguyễn Huệ 18 tuổi, cuộc khởi nghĩabùng nổ, đất Tây Sơn

sáng, Nguyễn Huệ thân chinh đốc chiến cho hơn trăm voi tiến lên
trước, bộ binh theo sau,đánh nhau kịch liệt với quân Thanh. Giữa
trưa, ông cùng với tướng sĩ, chiến bào nhuộm đen khói thuốc súng,
tiến vào Thăng Long, kết thúc chiến dịch Ngọc Hồi -Đống Đa lịch sử.
Tuy là võ tướng, nhưng Nguyễn Huệ rất am hiểu văn chương. Ônglà
hoàng đế đầu tiên mạnh dạn dùng chữ Nôm để viết các văn bản của
triều đình vàcho lập Viện "Sùng chính", Bắc phong La Sơn phu tử
nguyễn Thiếp làm viện trưởngđể lo việc dịch sách chữ Hán ra chữ
Nôm dùng vào việc dạy học cho nhân dân.

Hàng ngày, Nguyễn Huệ ứng đối, pha trò rất giỏi. Lần ra Bắc diệt họ
Trịnh, khi Nguyễn Hữu Chỉnh ngỏ ý làm mối công chúa Lê Ngọc Hân
cho ông, Huệ đã nói làmcho mọi người đều cười ầm: "Vì dẹp loạn mà
ra, để rồi lấy vợ mà về, bọn trẻ nó cườicho thì sao. Tuy nhiên, ta mới
chỉ quen gái Nam Hà, chưa biết con gái Bắc Hà, naycũng thử xem có
tốt không ". Tuy vậy, Nguyễn Huệ rất nhân hậu, biết trọng nhân
tàivà giàu lòng thương người, với người tài và biết thời thế như Trần
Văn Kỷ, Ngô ThìNhậm, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp thì ông tin
dùng đối đãi rất hậu. Với kẻ có tàinhưng không chịu cộng tác, ông vẫn
mở cho họ con đường sống: "Đáng lẽ trẫm phảira oai sấm sét, khép
các ngươi vào tội không chịu làm tôi, tịch thu gia sản và giết cácngươi
để tỏ rõ phép thường. Nhưng các ngươi như người có bệnh nạng mà
tối tămnhầm lẫn Trẫm một lòng yêu tiếc nhân tài, không thể chốc
lát quên được. Nên đặc trách ban ơn tha tội cho các ngươi".

Trong gia đình, Nguyễn Huệ sống với vợ con rất tình cảm. Ông có hai
bà hoànghậu. Bà chính cung quê ở Quy Nhơn, là anh em cùng mẹ
khác cha với Thái sư BùiĐắc Tuyên và Hình bộ thượng thư Bùi Văn
Nhật. Bà này sinh được 5 nguời con, 3trai, 2 gái. Nguyễn Quang Toản
là con cả, được lập làm Thái tử, về sau là vua CảnhThịnh. Bà họ Phạm