Sức sống dai dẳng của kỹ
thuật “dòng chảy ý thức” Ở Việt Nam, truyện ngắn Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu cũng có thể được
coi là một trong những thể nghiệm đầu tiên của kỹ thuật “dòng chảy ý thức”. Và cái kỹ
thuật đồng hiện thời gian của nhiều tác giả tiểu thuyết hiện đại, miêu tả sự việc hiện tại và
quá khứ đan xen nhau, cũng có thể được coi là một dạng của kỹ thuật này.
Có thể nói, văn học thế giới hiện đại mang nợ Proust rất nhiều. Thậm chí cả điện
ảnh cũng có thể áp dụng rất thành công kỹ thuật dòng chảy ý thức này của văn học. Ví dụ
như bộ phim Triệu phú khu ổ chuột mới đây của Ấn Độ, do Danny Boyle đạo diễn, sản
xuất năm 2008, đã giành 8 giải Oscar lần thứ 81 năm 2009 và 4 giải Quả Cầu vàng. Nhân
vật chính là chàng trai khu ổ chuột Jamal Malik. Chàng tham gia cuộc chơi “Ai là triệu
phú” và giành 20.000.000 rupi. Trong bộ phim này, mỗi câu hỏi của trò chơi đều gợi lại
cho Malik một kỷ niệm vui hoặc buồn từ thời ấu thơ và thời vị thành niên, và những kỷ
niệm đó đã giúp anh tìm ra đáp án. Không biết ở đây có sự ảnh hưởng “trực tiếp” của
“dòng ý thức” của Proust không? Nhưng sự giống nhau giữa kỹ thuật của Proust với kỹ
thuật của bộ phim là điều không phải bàn cãi. Và thành công vang dội của bộ phim cho
thấy sau 100 năm, cái kỹ thuật “dòng chảy ý thức” không hề lỗi thời một chút nào.
Thực ra, bộ phim Triệu phú khu ổ chuột được xây dựng dựa trên cuốn tiểu
thuyết Q&A của nhà văn Ấn Độ Vikas Swarup, xuất bản năm 2005. Nhà văn Swarup đã
lấy cảm hứng từ chương trình “Ai là tỷ phú” và chương trình “Q&A” trên truyền hình
(viết tắt của hai từ tiếng Anh “Questions & Answers” [Hỏi và Đáp]) để sáng tác nên cuốn
tiểu thuyết này. Cuốn tiểu thuyết sau đó đã nhanh chóng nhận được nhiều giải thưởng và
được dịch ra nhiều thứ tiếng. Để xây dựng cuốn tiểu thuyết này, Swarup đã tiếp thu kỹ
thuật tiểu thuyết Đôn Kihôtê của Cervantes nhiều hơn là kỹ thuật dòng chảy ý thức của
Proust. Ở đây, tác giả đã để nhân vật chính là Ram Mohammad Thomas (trong phim được
đổi tên thành Jamal Malik) hồi tưởng lại các câu chuyện mà mình đã trải qua, và sau mỗi

một trong những nguồn cảm hứng chính.
Ở Joyce, như chúng tôi đã nói, thái độ “không quan tâm đến lập luận lôgic” là yếu
tố chủ đạo trong kỹ thuật dòng chảy ý thức của ông. Điều này cũng thể hiện rõ trong
những sáng tác kịch phi lý của Beckett, của Ionesco. Chúng ta hãy so sánh đoạn văn trên
của Joyce với đoạn văn dưới đây của Ionesco:
“Bà Martin: Thật là một lũ hâm.
Ông Martin: Bùn đất, đáy nồi đồng!
Bà Smith: Khrishnamurti, Khrishnamurti, Khrishnamurti!
Ông Smith: Giáo hoàng trượt chân! Giáo hoàng không có giáo. Cây giáo có một
giáo hoàng.
Bà Martin: Bazar, Balzac, Bazaine!
Ông Martin: Kỳ cục, kỳ nhông, kỳ hạm!
Ông Smith: A, e, i, o, u, a, e, i, o, u, a, e, i, o, u, i!
Bà Martin: B, c, d, f, g, l, m, n, p, r, s, t, v, w, x, z!
Ông Smith: Một củ tỏi trong một cái chổi, hai con gà trống với một củ tỏi!
Bà Smith (bắt chước tiếng tàu hoả): Xình xịch, xình xịch, xình xịch, xình xịch,
xình xịch, xình xịch, xình xịch, xình xịch, xình xịch, xình xịch!
Ông Smith: Có!
Bà Martin: Không có!
Ông Martin: Ở!
Bà Smith: Chỗ kia!
Ông Smith: Nó!
Bà Martin: Ở!
Ông Martin: Chỗ!
Bà Smith: Này!
Tất cả đồng thanh: Nó ở chỗ kia, nó ở chỗ này, nó không ở chỗ kia, nó ở chỗ này,
nó không ở chỗ kia, nó ở chỗ này, nó không ở chỗ kia, nó ở chỗ này, nó không ở chỗ kia,
nó ở chỗ này, nó không ở chỗ kia, nó ở chỗ này, nó không ở chỗ kia, nó ở chỗ này!”
(10)
.

chảy hỗn độn phi trật tự của ý thức.
Trong tiểu thuyết, tác phẩm gần đây nhất của Y Ban, Xuân Từ Chiều (đăng trên
mạng hoinhavanvietnam.vn năm 2009),được viết từ đầu đến cuối không xuống dòng.
Cũng là để thể hiện “dòng chảy ý thức” chăng? Tuy nhiên Y Ban chỉ tiếp thu một khía
cạnh “dòng chảy” của kỹ thuật này, chứ không tiếp thu khía cạnh phá huỷ ngôn ngữ của
nó. Y Ban vẫn giữ trật tự ý nghĩa và ngữ pháp của câu văn, nhưng chị xếp các câu văn
“chảy” nối tiếp nhau như một luồng ý nghĩ liên tục, phải chăng đó là cách thể hiện một
tâm tư bức xúc của nhà văn? Ngay cả tên tác phẩm cũng là một kiểu chơi chữ khi tác giả
ghép tên của ba nhân vật nữ Xuân, Từ và Chiều lại thành một câu có nghĩa. Đó cũng là
một kiểu thể hiện của dòng ý thức.
Như vậy có thể thấy, xu hướng Proust thường được dành cho sự cách tân về chiều
sâu, còn xu hướng Joyce dành cho những sự đổi mới gây sốc có phần cực đoan bề ngoài.
Song cả hai đều chứng tỏ rằng kỹ thuật dòng chảy ý thức vẫn có một sức hấp dẫn và một
sức sống dai dẳng sau một thế kỷ tồn tại. Cho dù được tiếp thu theo hướng nào, thì kỹ
thuật này vẫn chứng tỏ là một trong những kỹ thuật không dễ thay thế của tiểu thuyết