Ám ảnh hiện sinh trong truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp
Như vậy, nếu không kể các nhân vật nữ mang dáng dấp “Thiên sứ” như Vinh Hoa
(Phẩm tiết), Sinh (Không có vua), Xuân Hương (Chút thoáng Xuân Hương), thì hầu như cả
thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đều mang âm hưởng hiện sinh, nhìn
từ khía cạnh này hay khía cạnh khác. Hiện hữu ở đây – nói như Sartre – con người không
chỉ như anh ta tự quan niệm, mà còn như anh ta muốn, như anh ta tự quan niệm sau khi đã
sống, và như anh ta muốn sau khi đã ao ước sống.
Mặt khác, trong các truyện ngắn của mình, Nguyễn Huy Thiệp vẫn thường kể về
những lựa chọn, quyết định mang “tính chủ thể” của các nhân vật. Những lựa chọn, quyết
định như thế mang âm hưởng hiện sinh rất đậm. Hơn nữa, đây đó trong những trang văn
của mình, anh thường mô tả các hành động “dấn thân”
(5)
, và sử dụng các cụm từ “sợ bị bỏ
rơi”
(6)
, “tuyệt vọng”
(7)
,… mang nghĩa rất gần với các khái niệm của Sartre và các nhà hiện
sinh chủ nghĩa.
Từ những phân tích trên đây, có thể đi đến kết luận: có một âm hưởng hiện sinh
bàng bạc trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp. Âm hưởng này không hoàn toàn đồng
nhất, nhưng khá gần gũi với các khái niệm, luận điểm triết học của CNHS, nhất là của J-
P Sartre. Điều đáng nói là âm hưởng hiện sinh trong sáng tác của anh thường có một sức

ba” trong Con gái thủy thần, sau cuộc ân ái bất đắc dĩ và “bất lực” với Mây, Chương hoàn
toàn tuyệt vọng. Anh ta không thể làm được gì hơn để cứu cô gái này, cũng như không làm
được gì hơn để cứu mình. Hình như với Chương, ngày tận thế đã đến: “mái nhà sập xuống
đầu tôi, bầu trời sập xuống đầu tôi”, “Tất cả là đổ vỡ và tan nát”. Mẹ Cả giờ đây chỉ còn là
một huyền thoại, một linh ảnh ấu thơ. Tôi (nhân vật tên Chương) không thể “mượn màu son
phấn” của Mẹ Cả mà “ra đi” nữa rồi.
Trong hành trình “đi ra biển” tìm Mẹ Cả – con gái thủy thần – để phòng bất trắc,
Chương luôn mang theo bên mình một con dao để tự vệ. Con dao tự vệ ấy là thực; còn hy
vọng trông chờ sức mạnh của Mẹ Cả là ảo tưởng. Cũng như thế, những phụ nữ tên Phượng,
cô gái tên Mây, nỗi vất vả nhọc nhằn dọc đường đi ra biển mà Chương từng nếm trải là
thực; còn Mẹ Cả – con gái thủy thần, trước sau vẫn chỉ là ảo ảnh mà thôi.
“Sự kết án tự do” chẳng phải dành riêng cho Chương (Con gái thủy thần) mà còn là
dành chung cho con người, nhất là các nam nhân vật chính của Nguyễn Huy Thiệp. Dường
như cả nhân loại ở đây đều cùng chung số phận: từ ông tướng Thuấn dạn dày trong chiến
tranh vệ quốc, huân chương kháng chiến lấp lánh trên ngực, nay về hưu ở với gia đình con
trai (Tướng về hưu) đến anh chàng Hiếu hòa nhập vào dân quê, vỡ lòng những bài học vào
đời (Những bài học nông thôn); từ anh sinh viên tên Ngọc đầu quân vào toán thợ xẻ bặm
trợn của ông Bường để lăn lộn, cọ xát với đời (Những người thợ xẻ) đến thằng bé sáu tuổi
bị phó mặc một mình trong căn nhà hoang với những ám ảnh kinh hoàng (Đời thế mà vui),
rồi “thằng hình nhân mặt đẹp”phải lăn lộn trường đời, để tìm cơ may thực hiện “khát vọng
làm người” của nó (Cún),… cả một thế giới nhân vật, dù khác nhau về cảnh ngộ, tình
huống, đều nhất quán một nguyên tắc chung: phải tự lựa chọn, tự hành động để tự cứu lấy
mình đồng thời phải sống dấn thân, để tự rút ra những bài học cần thiết cho mình. Không ai
cứu giúp họ được, cũng không ai sống, làm việc, lựa chọn thay cho họ được. Đó là âm
hưởng hiện sinh vô thần. Nó có sức ngân vọng như trong một bản nhạc mà những nốt
thăng, nốt trầm quen thuộc là các triết lí về: lựa chọn, hành động, dấn thân, chân lí, niềm
tin và ngụy tín…
Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng trả lời câu hỏi: Con người, liệu có thể trông
chờ vào sự cứu giúp siêu nhiên nào không? Huyền thoại về trâu đen (Chảy đi sông ơi) là
thật hay chỉ là một “ngụy tín”? Đặt cạnh những câu chuyện đen tối, độc địa và hãi hùng