Thời gian đồng hiện trong
truyện ngắn "Mua cần câu cho
ông tôi" của Cao Hành Kiện

Chúng tôi tìm hiểu mô thức thời gian đồng hiện trong Mua cần câu cho ông
tôi qua tuyến thời gian hiện tại và thử hình dung điều này tựa như lát cắt thứ nhất,
mang tính chất bề nổi của truyện; đồng thời tìm hiểu kĩ càng hơn tuyến thời gian quá
khứ - được coi là phần chìm, là những mảnh thời gian rời rạc chắp nối với nhau trong
dòng hồi tưởng của người kể chuyện. Tuyến thời gian hiện tại - lát cắt thứ nhất - bề
nổi xuất hiện ít hơn tuyến thời gian quá khứ - phần chìm. Người kể chuyện có thể ở
một chặng hiện tại mà hồi tưởng lại bốn, năm chặng đời của quá khứ, trong thời gian
một trận đá bóng mà nhớ lại những kỉ niệm của vài chục năm về trước. Có thể coi
đây là hiện tượng “dồn nén thời gian”. Quan hệ thời gian thực tế và thời gian của
truyện kể trở nên gần gũi với nhau hơn lúc nào hết. Hình thức thể hiện sự dồn nén
này cơ bản là mô thức thời gian đồng hiện thông qua kí ức và dòng hồi tưởng của
người kể chuyện. Một số thể loại văn học như thơ ca, tiểu thuyết, kịch… người viết
phải dùng nhiều thủ pháp nghệ thuật mới có thể nén thời gian, nhưng riêng trong
truyện này, Cao Hành Kiện gần như chỉ sử dụng mô thức thời gian đồng hiện để tái
hiện sự kiện quá khứ. Nghệ thuật này tỏ ra thực sự hữu dụng trong nhiều trường hợp:
co hay dãn thời gian; xuôi về quá khứ hay ở hiện tại; trực tiếp hoặc gián tiếp mô tả
cảm xúc… Ở một số truyện ngắn khác như Ông thợ giầy và cô con gái, Trong công
viên, Bạn,… Cao Hành Kiện cũng sử dụng mô thức thời gian đồng hiện để xây dựng
cốt truyện và tính cách nhân vật. Chẳng hạn, nhân vật chính trong Ông thợ giày và cô
con gái là một xác chết. Đó là cô gái có tên Đại Kính Tử. Trước cái chết của cô,
người trong làng kể lại, hồi tưởng lại hoàn cảnh lúc cô còn sống. Đại Kính Tử phải
chịu mọi sự cấm đoán của người cha (ông thợ giày) ra sao, phải uất ức như thế nào.
Tâm điểm của truyện ngắn chính là quãng thời gian trong quá khứ…
Nhân vật “tôi” mua chiếc cần câu mười đốt bằng sợi thủy tinh này không để

Nhìn chung truyện ngắn truyền thống được trình bày theo trật tự thời gian
tuyến tính, tuân thủ nghiêm ngặt sự chuyển tiếp thời gian từ quá khứ đến hiện tại.
Trường hợp Mua cần câu cho ông tôi lại khác. Cao Hành Kiện đã chủ động sáng tạo
nhiều mốc thời gian trong quá khứ, ứng đối với mỗi nhân vật là một thời điểm và
một vài kỉ niệm. Trong quá khứ, người kể chuyện nhớ ông tôi những lúc “ông tôi lại
đan cả lưới cá, trên một tấm lưới nhỏ ông phải thắt cả vạn cái nút; thằng bé cởi
truồng ngồi trên lưng, mồm kêu nhong nhong, vùng vẫy đôi chân nhỏ, cưỡi lên vai
ông, quất vào ông như quất một con ngựa; chỉ nghe thấy tiếng ho khan của ông giữa
đêm khuya, tiếng ho kéo dài vô tận”; nhớ bà tôi là khi “bà tôi vuốt ve manh chiếu
rách; bà tôi cấm tôi ngủ trên đó, bảo rằng ngủ sẽ bị tháo dạ, thế mà bà vẫn ngủ trên
đó”; nhớ đến Tảo Oa “cô bé lúc nhìn người, đôi mắt tròn xoe mở trừng trừng trông
rất cổ quái, nhưng cũng có chút vẻ dễ thương” và nhớ con Mực lúc “con chó nhà tôi,
xúm xít quanh con thỏ chết, kích động đến cao độ”… Người kể chuyện nhớ lại hình
ảnh những người thân trong gia đình nhưng không sắp xếp chúng theo trình tự mà
có sự xê dịch về mặt thời gian. Hay nói đúng hơn là nó lộn xộn theo dòng ký ức của
người kể. Sự trở lại quá khứ trong truyện ngắn này tương đối nhiều. Có thể người
kể chuyện chủ động hoặc thụ động hồi tưởng nhưng sự trở đi trở lại thời gian quá
khứ là không cố định, không theo một trật tự nào. Như vậy, sự vật được miêu tả
không theo trình tự thời gian quá khứ - hiện tại mà theo cảm xúc và tình thế của
người kể chuyện.
Người kể chuyện đang ở thì hiện tại lại có cảm giác trở về quá khứ, đây là cảm
xúc chủ quan của riêng anh ta. Nhưng khi nhìn thấy dòng sông cạn nước, bất giác anh
nhớ đến những buổi đi câu với ông, hay lúc tìm đến đường Nam Hồ anh lại nhớ đến
miếu Quan Công và cái sân của nhà Tảo Oa hồi trước. Những hồi tưởng bất chợt này
mang tính khách quan và bắt buộc phải có sự tác động ngoại cảnh mới nảy sinh hồi
tưởng được. Nói cụ thể hơn, đây là những tình huống trần thuật khác nhau tạo nên sự
hồi tưởng khác nhau.
Thời gian điện ảnh
Có thể thấy trong truyện ngắn Mua cần câu cho ông tôi đã tồn tại một mối
quan hệ chặt chẽ giữa việc chuyển thì, chuyển đổi đại từ với cách thức thể hiện thời

bóng thì lại nhớ lại, thậm chí như nhìn thấy tận mắt hình ảnh cảnh vật thời thơ ấu
như bức tường quanh cái sân, cây táo, đống gạch của cái bức bình phong Phúc Lộc
Thọ Hỷ… Hiện tượng ảo giác này chỉ xuất hiện khi người kể chuyện đang ở khoảng
giữa của sự hồi tưởng, tức là ở bờ ranh giới của quá khứ và hiện tại.
Mua cần câu cho ông tôi là cuộc trở về đầy xúc động, đầy hình ảnh và kỷ niệm
tuổi thơ của người kể chuyện trong vai nhân vật “tôi”. Trong tâm tưởng của mình,
người kể chuyện luôn hướng về quê hương với mong muốn thường trực là được tặng
ông nội chiếc cần câu thật đẹp. Cũng như Cao Hành Kiện, một nhà văn Trung Quốc
khác là Lỗ Tấn - khi viết Cố hương - cũng viết về quê hương, về những ký ức, hoài
niệm tuổi thơ một thời tươi đẹp của mình. Nhà văn là những con người giàu cảm xúc,
những sáng tác viết về quê hương của họ thường chất chứa nỗi niềm. Nguyễn Du bày
tỏ cảm xúc khi về thăm quê, khi mà con người đã nhiều thay đổi: Tương thức mỹ nhân
khan bão tử/ Đồng du hiệp thiếu tẫn thành ông (Bạn xưa rày đã nên ông/ Trẻ xưa nay
đã con bồng con mang - Thăng Long, bài I). Nhà thơ Chế Lan Viên cũng bâng khuâng
ngậm ngùi khi về thăm lại cố hương: Nền nhà nay dựng cơ quan mới/ Chẳng lẽ thăm
quê lại hỏi người (Trở lại An Nhơn - Chế Lan Viên)… Với Cao Hành Kiện, một nhà
văn gốc Trung Quốc, sống lưu vong ở Pháp thì nỗi nhớ quê nhà trong ông luôn day
dứt, thường trực không nguôi.Mua cần câu cho ông tôi là một trong những tác phẩm
hay viết về đề tài “quê hương” của nhà văn này. Cùng với mô thức thời gian đồng hiện,
Cao Hành Kiện đã thể hiện và biểu diễn một lối viết truyện điêu luyện, đầy kĩ năng,
mang lại cảm xúc hết sức lạ lẫm, mới mẻ cho công chúng