Một số đặc điểm phong cách nghệ thuật
Nguyễn Tuân qua truyện ngắn "Khoa thi
cuối cùng" Trong tiến trình văn học Việt Nam, Nguyễn Tuân là một cây bút có sức
viết dồi dào. Cả trước và sau cách mạng tháng Tám ông đều để lại rất
nhiều tác phẩm có giá trị. Đến với tác phẩm của nhà văn tài hoa này, mỗi
người đọc đều nhận ra một sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ gia tài văn học
của ông từ Vang bóng một thời, Tuỳ bút I, Thiếu quê hương, Chiếc lư
đồng mắt cua, Tóc chị Hoài đến Đường vui, Tình chiến dịch, Sông Đà,
Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi: Đó là phong cách nghệ thuật của ông. Chính
những trang văn “như có dấu triện đóng vào” được Nguyễn Tuân viết ra
trong sự nghiệp văn chương của mình đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng
người đọc bởi nó mang phong cách uyên bác, tài hoa, độc đáo và một
giọng văn rất riêng không ai bắt chước được. Trong tiểu luận này, người
viết sẽ đi vào tìm hiểu một số đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn
Tuân qua truyện ngắn Khoa thi cuối cùng (trích trong tập Vang bóng
một thời của ông).

Như chúng ta đã biết cho đến nay có rất nhiều cách hiểu, cách định
nghĩa về phong cách nghệ thuật của một nhà văn hay một trường phái
văn học. Tuy nhiên ta có thể hiểu về phong cách theo cách có nhiều
điểm chung được nhiều người đề cập đến, trong đó: “Phong cách là kiểu
nhận thức của nhà văn về cuộc sống, biểu hiện những đặc điểm cá tính
sáng tạo của nhà văn; đó là cách nhìn và sự cảm thụ thẩm mĩ của nhà
văn đối với cuộc sống, đối với thế giới, là sự tổng hợp các đặc điểm của
hình thức nghệ thuật trong sự thống nhất với nội dung”. Phong cách
nghệ thuật của Nguyễn Tuân được người viết hiểu theo hướng đó. Người
viết, qua truyện ngắn Khoa thi cuối cùng, không có tham vọng tìm hiểu
một cách đầy đủ các nét phong cách của Nguyễn Tuân mà chỉ nhằm tìm

báo oán dai dẳng và khủng khiếp đó đã vùi giập cả hai anh em không
cho họ tranh đua tài hoa được với đời. Cô Phương hàng sách cũng là một
con người tài hoa, tài tình và có nhan sắc. Với thủ pháp soi gương,
Nguyễn Tuân để ông đầu xứ anh nhận ra “khuôn mặt cô Phương cũng
hao hao tợ như người đàn bà ẵm con xoã tóc ngồi rú kêu than nơi đầu
chiếc chõng tre trong trường thi năm nọ”. Ở đây, cái Đẹp, trong cách
nhìn của Nguyễn Tuân, còn là cái Đẹp ma quái, sắc đẹp là âm oán. Cô
Phương chính là cái bóng, là di ảnh của một âm hồn chết trong tủi hờn,
oan ức. Cái đẹp như gần mà như xa, như đáng yêu, quyến rũ nhưng cũng
đáng sợ.
Nguyễn Tuân viết về quá khứ là để xê dịch ngược dòng thời gian mà
sống với những vẻ đẹp xưa. Ông nói đến những con người tài hoa, nổi
tiếng một thời là để phản ứng lại, để phá ngang với những gì phản giá
trị, phản tài hoa. Ở đây, gần như không có một thế lực xã hội nào thể
hiện rõ thái độ phản lại những giá trị tài hoa (ngoài việc nhà nước bắt
đám sĩ tử chụp ảnh dán vào quyển nộp hay thêm mục thi tân thư và toán
pháp hoặc đám lính thanh khoá đội nón đĩa nai nịt súng ống gọn ghẽ ( )
vào trường giữ trật tự) nên Nguyễn Tuân hướng vào vận mệnh và số
phận của tài hoa. Chính số phận đã dìm những con người tài hoa xuống
đáy sâu của sự tàn lụi (mưa thu dầm dề, trời thu ảm đạm và âm hồn của
người đàn bà báo oán). Tất cả được xây dựng trong một ám ảnh văn hoá
của tâm thức tài mệnh tương đố, tạo vật đố toàn xa xưa và ám ảnh về sự
cùng đường mạt vận của một lớp người bị lịch sử dồn vào một góc, trở
thành một đám tài hoa bất hạnh. Nguyễn Tuân lên án buổi giao thời đã
làm cho những giá trị xưa cũ không còn đất sống, không chốn nương
thân sau những lựa chọn sinh tử cho một cơ hội nhỏ nhoi cuối cùng.
Buổi giao thời với những kim tiền, ông Tây An nam sẽ thay thế các giá
trị cũ, đạp lên những nhúm tài hoa cũ mà khoa thi Mậu Ngọ, khoa thi
cuối cùng, chỉ là một khoảnh khắc ồn ào, một sự hỗn loạn mà sau nó là
sự im lặng đến đáng sợ của “con người hỏng thi uống hết ba bình rượu

ông cũng in bóng cái Tôi của ông. Ông đầu xứ anh tài hoa và đa tình
không may trượt kỳ thi Ất Mão và nhận mình chỉ là thí sinh của một kỳ
thi duy nhất dù cho thầy học, bạn bè và quan đốc trên tỉnh gửi gắm rất
nhiều tin tưởng ở ông. Sự cực đoan trong cách nghĩ của nhân vật là nét
tâm lý chung của kiểu người tài hoa bất đắc chí và cũng là của Nguyễn
Tuân. Hình ảnh ông đầu xứ anh xét cho cùng là cái bóng của con người
nhà văn và là hình mẫu mà ông đầu xứ em rồi sẽ trải qua. Ông đầu xứ
em cũng hội đủ những nét tài hoa, bất đắc chí để trở thành nghệ sĩ bất
mãn với thời cuộc. Đây cũng là đặc điểm chung của kiểu nhân vật lãng
mạn. Dù là thí sinh của kỳ thi duy nhất hay thí sinh của khoa thi cuối
cùng thì những con người đó (với cái nhìn “vận vào”) vẫn coi mình là
người của thời cũ, thuộc về cái cũ dù trong hiện thực họ phải đối diện
với cái mới (chụp ảnh và học tân thư toán pháp trước khi thi). Con người
tài hoa bất đắc chí đó kiêu bạc, mỉa mai trong cái nhìn với phong hội
mới và với chính hành trang văn hoá mang nặng trên mình.

Nguyễn Tuân đã sống và viết “khổ hạnh” suốt cả một đời văn và chính
sự khổ hạnh ấy của đã giúp ông viết nên những trang văn ấn tượng, đầy
phong cách. Nói như vậy không có nghĩa là bất cứ trang viết nào của nhà
văn cũng mang đậm và mang đầy đủ tất cả các đặc trưng, phong cách
của Nguyễn Tuân. Truyện ngắn Khoa thi cuối cùng cũng vậy, đó chỉ là
một mẫu để người viết xem xét và tìm ra một số nét phong cách được
nhà văn thể hiện trong đó. Truyện kể về những con người tài hoa bất đắc
chí chịu sự vùi dập của số phận được viết bởi một cây bút phóng
khoáng, tài hoa, uyên bác, độc đáo, một cái Tôi cao ngạo, tôn thờ cái đẹp
duy mỹ. Khoa thi cuối cùng là những trang văn đẹp theo kiểu Nguyễn
Tuân và chỉ Nguyễn Tuân mới viết được như thế.