Hình tượng “đôi mắt” trong thơ
Quang Dũng Nghiên cứu toàn bộ tác phẩm của các tác giả văn học, ta thường thấy
trong thế giới nghệ thuật của mình các nhà văn thường có một số hình
tượng tâm huyết cứ lặp đi lặp lại nhiều lần như một “ ám ảnh’ đối với
nhà văn ấy .Trong thơ Hàn Mặc Tử, ta thường thấy ông hay nói đến
trăng nên trăng trở thành hệ thống hình tượng ám ảnh trong thế giới
nghệ thuật của ông.Với Hàn Mặc Tử ,trăng trở thành người bạn tâm tình
an ủi xoa dịu nỗi đau thể xác và trăng là đối tượng để Hàn Mặc Tử vươn
tới cõi đẹp vĩnh hằng quên đi mọi bất hạnh mà chính mình phải chịu.
Với Vũ Trọng Phụng, nhân vật thầy tướng số bói toán có mặt trong hầu
hết tác phẩm của ông. Nói như giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh: ”Đó là yếu
tố tư tưởng nghệ thuật cơ bản của Vũ Trọng Phụng có nội dung triết lí bi
quan định mệnh chủ nghĩa nẩy sinh như là một điều tất yếu của con
người thông minh sắc sảo, ham triết lý thích khái quát, ráo riết đi tìm
nghĩa lí của cuộc đời mà bất lực”. Với Quang Dũng hệ thống hình tượng
ám ảnh trong thế giới nghệ thuật của ông là hình tượng đôi mắt.

Trong thơ Quang Dũng hình tượng đôi mắt cứ lặp đi lặp lại với nhiều
dáng vẻ khác nhau. Năm 1948 rời Tây Tiến, ngồi ở Phù Lưu Chanh
trong nỗi nhớ khôn nguôi về chốn cũ, Quang Dũng đã sáng tác bài thơ
Tây Tiến. Bài thơ đã khắc họa chân dung người lính Tây Tiến bằng hai
bút pháp tả thực và lãng mạn. Ở bút pháp tả thực, người lính Tây Tiến
hiện lên với bao nỗi gian khổ nghiệt ngã như bị bệnh sốt rét và thương
hàn khiến tóc người nào người nấy đều rụng hết và da người nào người
nấy bủng như da chanh xanh như tàu lá. Còn ở bút pháp lãng mạn tác giả
tả đôi mắt của họ mở to ,sáng quắc, trừng trừng, dữ dội tỏ rõ khí phách
oai hùng. Thế nhưng bên trong họ lại có trái tim đong đầy thương nhớ
tình tứ:

những ngày quê hương đầy bóng giặc:

Đôi mắt người Sơn Tây
U uẩn chiều lưu lạc
Buồn viễn xứ khôn khuây

Cùng năm 1949 tác giả còn sáng tác bài Lính râu ria. Bài thơ vừa mang
tính tự sự vừa mang tính trữ tình. Ở tính tự sự Quang Dũng kể không
gian là bên bờ sông vắng , một cái quán tản cư nhỏ.Thời gian là một
đêm khuya khoắt.Những người lính đi ngang qua đó , người thì gọi cà
phê, người thì gọi thuốc lá Có một anh lính tuổi vừa ba mươi hỏi chị
chủ quán bán cho li rượu và hỏi cháu bé ngủ ở đâu? Rồi anh bế con
chị…Kế đến tác giả tả đứa bé năm tháng tuổi với cái má hồng như trái
mận, nụ cười chúm chím dễ thương sao. Đặc biệt Quang Dũng cũng
không quên tả đôi mắt. Đôi mắt của đứa bé sáng trong đẹp, nhìn trông
như sao trời:

Khuya khoắt bờ sông vắng
Lửa hồng quán tản cư
Lính mấy chàng vất vả
Tìm sống một đêm thơ
Một người kêu cà phê
Một anh gọi thuốc lá
Một người nhìn sau trước…
….
Chị ơi! Cháu ngủ đâu
Rồi anh bế con chị
Anh lim dim cúi đầu
Cô bé cười chúm chím
Mắt non nhìn như sao

hình ảnh đôi mắt,nhưng không phải đôi mắt sáng trong hay đôi mắt u
buồn mà là đôi mắt có màu cao xanh bề thế rộng lớn của da trời để xứng
hợp với hình ảnh đôi vai, hình ảnh con chim phượng hoàng, và con chim
đại bàng :
…
Ai mắt đọng da trời
Đôi vai rộng
Đã thồ bao đá núi
Mồ hôi uổng tháng ngày
Con chim phượng hoàng
Con chim đại bàng
Nuốt lửa kiếm rau
Ngày trọn bữa…

Càng về sau trong thơ Quang Dũng , hình ảnh đôi mắt mang một dáng
vẻ triết lí với đời. Điều đó chúng ta có thể thấy rõ nhất trong Hai bai thơ
tình được tác giả viết kết hợp vừa thơ, vừa thơ văn xuôi. Ở đó người đọc
có thể bắt gặp đôi mắt mơ màng trong khói thuốc chiều sông hoặc đôi
mắt khóc hết đến hết nước mắt cho đời :

Khói thuốc chiều sông hỡi dáng người
Phượng nào đôi mắt ngó xa xôi
Có ai thấu được niềm u uẩn
Từng lắng nhiều phen những mảnh đời
…
Thời đại bao lần khô nước mắt
Hoa đèn riêng gửi chút tâm tư
Ngắn dài đã học người thiên cổ
Vạn đại sầu lên chẳng bến bờ


tượng ám ảnh trong thế giới nghệ thuật của ông. Ta có thể chia hình
tượng đôi mắt trong thơ Quang Dũng ra như sau:Đôi mắt mang thuần
tính hội họa và đôi mắt thể hiện tính triết lí, nhân sinh quan cuộc đời.
Người ta thường nói ‘thi trung hữu họa”. Quang Dũng là nhà thơ, điều
này ai cũng biết, nhưng bên cạnh đó Quang Dũng còn là một họa sĩ tài
hoa. Hai lĩnh vực này cùng tồn tại trong con người Quang Dũng nên
trong thơ ông giàu hình ảnh, màu sắc. Ai cũng biết họa chân dung một
con người, cái khó nhất là ở đôi mắt. Đôi mắt như thế nào để thể hiện rõ
niềm vui, nỗi buồn hay cá tính của người ấy. Cái đó thật là khó vì “đôi
mắt là cửa sổ của tâm hồn”. Nhà thơ Quang Dũng chịu ảnh hưởng của
cái phần con người họa sĩ mang trong mình ấy nên khi tả chân dung một
con người ông thường hay nói đến đôi mắt. Đôi mắt trong thơ ông
dường như đã thể một cách nhạy cảm các cung bậc tâm hồn ông – một
nhà thơ mà cuộc đời đã không công bằng phải chịu nhiều nỗi thăng
trầm…

Từ những yếu tố hình tượng nghệ thuật đôi mắt có tính hệ thống nói
trên, ta thấy một trong những biểu hiện tư tưởng nghệ thuật của Quang
Dũng là thông qua đôi mắt, tác giả muốn nói đến cái đẹp ở chân dung,
đẹp ở tấm lòng, đẹp ở”giữ tình người cho đẹp”./.