Nghiên cứu toàn bộ tác phẩm của các tác giả văn học, ta thường thấy trong thế giới nghệ thuật
của mình các nhà văn thường có một số hình tượng tâm huyết cứ lặp đi lặp lại nhiều lần như
một “ ám ảnh’ đối với nhà văn ấy .Trong thơ Hàn Mặc Tử, ta thường thấy ông hay nói đến trăng
nên trăng trở thành hệ thống hình tượng ám ảnh trong thế giới nghệ thuật của ông.Với Hàn
Mặc Tử ,trăng trở thành người bạn tâm tình an ủi xoa dịu nỗi đau thể xác và trăng là đối tượng
để Hàn Mặc Tử vươn tới cõi đẹp vĩnh hằng quên đi mọi bất hạnh mà chính mình phải chịu. Với
Vũ Trọng Phụng, nhân vật thầy tướng số bói toán có mặt trong hầu hết tác phẩm của ông. Nói
như giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh: ”Đó là yếu tố tư tưởng nghệ thuật cơ bản của Vũ Trọng
Phụng có nội dung triết lí bi quan định mệnh chủ nghĩa nẩy sinh như là một điều tất yếu của
con người thông minh sắc sảo, ham triết lý thích khái quát, ráo riết đi tìm nghĩa lí của cuộc đời
mà bất lực”. Với Quang Dũng hệ thống hình tượng ám ảnh trong thế giới nghệ thuật của ông là
hình tượng đôi mắt.
Trong thơ Quang Dũng hình tượng đôi mắt cứ lặp đi lặp lại với nhiều dáng vẻ khác nhau. Năm
1948 rời Tây Tiến, ngồi ở Phù Lưu Chanh trong nỗi nhớ khôn nguôi về chốn cũ, Quang Dũng
đã sáng tác bài thơ Tây Tiến. Bài thơ đã khắc họa chân dung người lính Tây Tiến bằng hai bút
pháp tả thực và lãng mạn. Ở bút pháp tả thực, người lính Tây Tiến hiện lên với bao nỗi gian
khổ nghiệt ngã như bị bệnh sốt rét và thương hàn khiến tóc người nào người nấy đều rụng hết
và da người nào người nấy bủng như da chanh xanh như tàu lá. Còn ở bút pháp lãng mạn tác
giả tả đôi mắt của họ mở to ,sáng quắc, trừng trừng, dữ dội tỏ rõ khí phách oai hùng. Thế
nhưng bên trong họ lại có trái tim đong đầy thương nhớ tình tứ:
Tây Tiến đoàn quân không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gởi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Bên cạnh đôi mắt oai hùng, ta còn bắt gặp đôi mắt tràn đầy tình cảm với bao thương nhớ, biết
buồn cô quạnh trong những sáng heo may, biết mong chờ bên dòng sông mưa rơi lớp lớp.Đó
là hình ảnh đôi mắt trong bài thơ Đôi bờ được sáng tác 1948:
Thương nhớ ơ hờ thương nhớ ai?
Sông xa từng lớp lớp mưa dài
Mắt kia em có sầu cô quạnh
Khi chớm heo về một sớm mai?

….
Chị ơi! Cháu ngủ đâu
Rồi anh bế con chị
Anh lim dim cúi đầu
Cô bé cười chúm chím
Mắt non nhìn như sao
Đôi mắt nhìn như sao
Má hồng như trái mận
…
Và cũng năm 1949, trong một chuyến đi công tác ở Đan Nê, nhà thơ đã cảm xúc sáng tác bài
Nhớ. Quang Dũng nhớ đến một mái nhà tranh ở cuối làng. Nhớ đến gia cảnh rất nghèo khó.
Nhớ một mẹ già đang bị sốt. Nhớ bữa cơm đạm bac mà ngon miệng. Nhớ mẹ già nghèo tốt
bụng tiền cơm không lấy. Và đặc biệt nhớ đôi mắt sáng trong tươi trẻ của đứa cháu gái mồ côi:
Cháu mồ côi - cháu gái
Mắt sáng trong đang tập đánh vần
Trong bài Hồng Phú Châu Giang sáng tác năm 1957, nhà thơ ghi nhận lại một chặng dài của
thời gian thay đổi của quê hương từ những ngày kháng chiến chống Pháp cho đến những năm
sau hòa bình 1954. Trong tất cả những ghi nhận khó quên ấy, Tác giả cũng không quên chú ý
đến đôi mắt đẹp của những cô hàng tạp hóa ở Hồng Phú( nay là Phủ Lí tỉnh Hà Nam):
Hồng Phú, những cô hàng tạp hóa
Mắt đẹp nhìn bâng khuâng
Quang Dũng và Hữu Loan là hai người bạn, trước 1954 cả hai cùng gia nhập quân đội tham gia
kháng chiến chống Pháp. Sau hòa bình lập lại, cả hai cùng lận đận. Hữu Loan về quê làm lao
động chân tay thồ đá, còn Quang Dũng thì ngày ngày đi lượm củi lá khô giúp vợ đun bếp.
Những ngày lận đận ấy Quang Dũng không liên lạc được với Hữu Loan, ông phải gởi nỗi
thương, nỗi xót, nỗi nhớ và cả niềm khâm phục trong bài Nhớ bạn sáng tác năm 1965. Trong
bài thơ ấy tác giả cũng nhắc đến hình ảnh đôi mắt,nhưng không phải đôi mắt sáng trong hay
đôi mắt u buồn mà là đôi mắt có màu cao xanh bề thế rộng lớn của da trời để xứng hợp với
hình ảnh đôi vai, hình ảnh con chim phượng hoàng, và con chim đại bàng :
…

Nhớ em dòng tóc dài đôi mắt…
Khi nhà thơ hồi tưởng về “cô gái vườn ổi” của một thời yêu hai mươi năm trước. Người vườn ổi
ấy đã về quê nhà lúc vùng quê đang mùa lúa chín. Cô gái đến nhà, mẹ tác giả ra đón. Cô gái
bước lên thềm với ánh mắt tươi cười. Thông thường người ta nói miệng nở nụ cười hay cười ở
đôi miệng. Ở đây, Quang Dũng lại phát hiện ra ở cô gái cười nơi đôi mắt:
…Đường về quê hương mùa lúa chín
Chim ngói bay vào thửa tám thơm
Em đã đi về xem gặt lúa
Làng anh bừng sáng cả đường thơm
Mẹ đã chiều em như gái nhỏ
Thềm cao em bước mắt tươi cười
Như vậy ta thấy thơ Quang Dũng, trong cái hùng có đôi mắt, trong cái bi có đôi mắt,trong cái
vui có đôi mắt, trong cái đẹp có đôi mắt, trong hiện tại có đôi mắt , trong quá khứ kỉ niệm có đôi
mắt,trẻ con có đôi mắt trẻ con, người yêu có đôi mắt của người yêu…Tựu trung trong thơ
Quang Dũng hình tượng đôi mắt cứ lặp đi lặp lại và trở thành hệ thống hình tượng ám ảnh
trong thế giới nghệ thuật của ông. Ta có thể chia hình tượng đôi mắt trong thơ Quang Dũng ra
như sau:Đôi mắt mang thuần tính hội họa và đôi mắt thể hiện tính triết lí, nhân sinh quan cuộc
đời. Người ta thường nói ‘thi trung hữu họa”. Quang Dũng là nhà thơ, điều này ai cũng biết,
nhưng bên cạnh đó Quang Dũng còn là một họa sĩ tài hoa. Hai lĩnh vực này cùng tồn tại trong
con người Quang Dũng nên trong thơ ông giàu hình ảnh, màu sắc. Ai cũng biết họa chân dung
một con người, cái khó nhất là ở đôi mắt. Đôi mắt như thế nào để thể hiện rõ niềm vui, nỗi buồn
hay cá tính của người ấy. Cái đó thật là khó vì “đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn”. Nhà thơ Quang
Dũng chịu ảnh hưởng của cái phần con người họa sĩ mang trong mình ấy nên khi tả chân dung
một con người ông thường hay nói đến đôi mắt. Đôi mắt trong thơ ông dường như đã thể một
cách nhạy cảm các cung bậc tâm hồn ông – một nhà thơ mà cuộc đời đã không công bằng phải
chịu nhiều nỗi thăng trầm…
Từ những yếu tố hình tượng nghệ thuật đôi mắt có tính hệ thống nói trên, ta thấy một trong
những biểu hiện tư tưởng nghệ thuật của Quang Dũng là thông qua đôi mắt, tác giả muốn nói
đến cái đẹp ở chân dung, đẹp ở tấm lòng, đẹp ở”giữ tình người cho đẹp”./.