Giải mã biểu tượng mái tóc trong văn hóa
- văn học dân gian Việt Nam

Phần mở đầu:
Người xưa nói: “Cái răng cái tóc là góc con người”. Mái tóc không chỉ
biểu hiện vẻ đẹp hình thức mà còn nói lên tâm hồn, tích cách, thậm chí
có thể dự báo được số phận tương lai của người sở hữu nó… Đã từ lâu,
hình ảnh mái tóc đi vào văn học của Việt Nam nói riêng, thế giới nói
chung như một biểu tượng nghệ thuật đầy sức gợi. Bài viết này là một
thử nghiệm nhỏ của người viết nhằm giải mã phần nào ý nghĩa của biểu
tượng đầy sức gợi đó trong phạm vi văn hóa-văn học dân gian Việt
Nam.

(Trong giới hạn của tư liệu và thời gian, người viết chủ yếu giải mã biểu
tượng mái tóc trong văn hóa dân gian người Việt-người Thái và sự thể
hiện ý nghĩa biểu tượng này qua một số thể loại tục ngữ, ca dao người
Việt, tục ngữ và truyện thơ “Tiễn dặn người yêu” của người Thái, có sự
so sánh với ý nghĩa biểu tượng tóc trong văn hóa-văn học của một số
dân tộc khác trên thế giới như Nga, người Do Thái, các dân tộc Đông
Nam Á và một số dân tộc thiểu số của Việt Nam như H’Mông, Ê đê…). Phần nội dung:
Mái tóc-biểu tượng cho vẻ đẹp hình thức cũng như tâm hồn, phẩm
chất, năng lực của con người. 1.1. Mái tóc-biểu tượng vẻ đẹp hình thức của con người.

Cao dao miêu tả diện mạo con người chiếm số lượng lớn trong kho tàng
ca dao trữ tình người Việt. Có một đặc điểm dễ nhận thấy là: dân gian


Mái tóc gắn với hình ảnh người phụ nữ chiếm số lượng nhiều hơn cả (27
câu miêu tả mái tóc của phụ nữ). Dày, thẳng, mượt, dài là đặc điểm của
một mái tóc lí tưởng trong quan niệm dân gian:
Ba cô anh lạ cả ba
Bốn cô anh lạ cả bốn biết là quen ai
Anh chỉ quen một cô da trắng tóc dài
Miệng cười như cánh hoa nhài nở nang.
Bây giờ kẻ ở người về
Mái tóc xanh chấm đất
Quyết xén thề ngang vai.

- Người bao nhiêu tuổi hỡi người
Người bao nhiêu tuổi miệng cười nở hoa
Tóc xanh tươi tốt rậm rà
Răng đen nhánh nhánh tưởng là hạt na.
Đang trưa ngồi ở trong nhà
Thấy con nhạn trắng nó đà đưa thư.
Hỡi người tóc tốt xanh non
Lưng ong thắt đáy như con tò vò
Miệng muốn ăn dạ hãy còn no
Lại đây tôi kết duyên cho bằng lòng. Mái tóc dài đầy ám ảnh của các cô thôn nữ đã từng làm biết bao chàng
trai phải bối rối, bồn chồn:
Tóc ngang lưng vừa chừng em bới
Để chi dài bối rối lòng anh…
quen thuộc tượng trưng cho vẻ đẹp hoang sơ của người dân miền núi.

Hình ảnh mái tóc dài cũng biểu hiện vẻ đẹp và sức mạnh của Đăm săn-tù
trưởng hùng mạnh nhất, giàu có nhất: “Đăm san nằm trên võng, tóc
chàng thả xuống một cái chiêng cái” [233, 2].

Không chỉ riêng người Việt Nam mà rất nhiều nước trên thế giới, nhất là
những nước làm nông nghiệp, người dân trước kia đều để tóc dài.
Nguyên nhân có thể vì:“Tóc mọc quanh đầu người cũng là hình ảnh của
những tia mặt trời. Nói một cách khái quát chúng tham dự vào quan hệ
với trời…”. “ Ở Trung Quốc, cắt cụt tóc mình đi hay cắt cụt cây trên núi
tức là làm cho trời hết mưa” [ 932, 3].

Trong tư duy biểu tượng tóc được liên hệ với cỏ, bộ tóc của trời đất, và
qua đó với toàn bộ thế giới thực vật. Đối với các dân tộc nông nghiệp,
tóc mọc tốt là dấu hiệu của sự tăng trưởng, phát triển dồi dào của những
cây lương thực. Do đó mà tất cả các dân tộc nguyên thủy mới dành cho
bộ tóc một ý nghĩa quan trọng và một sự chăm sóc đặc biệt Ý niệm
tăng trưởng gắn liền với ý niệm hướng thượng: trời làm mưa cho đất trở
nên mầu mỡ và từ đất cây cối mọc hướng lên trời.

Ánh sáng và mưa là hai điều kiện quyết định cuộc sống của cư dân nông
nghiệp. Phải chăng vì thế mà người Việt và rất nhiều dân tộc khác trên
thế giới đều để tóc dài, kiêng không cắt tóc?

Kiểu dáng tóc còn giúp chúng ta nhận ra người sở hữu mái tóc đó thuộc
dân tộc nào trên đất nước Việt Nam:
Người phụ nữ Kinh duyên dáng với mái tóc đuôi gà:
Một thương tóc bỏ đuôi gà
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên…