Nét tài hoa của Tố Hữu trong việc sử
dụng cặp đại từ xưng hô ta –mình ở bài
thơ Việt Bắc Cặp đại từ xưng hô ta - mình là là cặp từ xưng hô quen thuộc trong
những câu ca dao, dân ca, mang sắc điệu trữ tình, đằm thắm, mặn nồng
của tình cảm mà những đôi lứa yêu nhau dành cho nhau. Ở bài thơ Việt
Bắc, viết về một sự kiện mang tầm lịch sử nhưng Tố Hữu đã lựa chọn
cách mở đầu bằng một cuộc đối đáp mang âm hưởng dân ca và cách
xưng hô ta - mình ngọt ngào đằm thắm. Điều đặc biệt là cách tác giả sử
dụng cặp từ ta - mình trong bài thơ không chỉ một lần mà nó trở thành
một điệp khúc trở đi trở lại, luyến láy hết sức tài hoa.

Đoạn đầu bài thơ là lời của người ở lại với người ra đi, thể hiện tình cảm
của người dân Việt Bắc với cán bộ kháng chiến trong buổi chia tay:

Mình về mình có nhớ ta
Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng
Mình về mình có nhớ không
Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn

Chữ mình ở đây chỉ người ra đi, còn chữ ta để nói tới người ở lại. Tình
cảm nhớ thương dồn nén sâu nặng trong chữ mình. Mỗi câu lục trong
đoạn thơ chữ mình lặp lại hai lần cùng với nhiều thanh bằng làm nhịp
thơ như trùng xuống, khắc khoải, da diết. Người ở lại đặt những câu hỏi
tu từ vừa như nhắc nhở người ra đi hãy nhớ về Việt Bắc, vừa thể hiện
tình cảm sâu sắc, mặn nồng. Bốn chữ nhớ trong 4 dòng thơ nhắc nhớ về
15 năm kháng chiến và khung cảnh Việt Bắc. Cặp từ xưng hô mình – ta
đầy tình tứ như xoắn quyện lấy nhau, vì là lời của người ở lại nên nhắc
tới mình thì nhiều, nhắc tới ta thì ít. Chữ ta chỉ được nhắc đến một lần

Áo chàm đưa buổi phân li
Cần tay nhau biết nói gì hôm nay

Chữ ta, chữ mình không xuất hiện nhưng thực ra đã hóa thân vào tiếng
ai tha thiết bên cồn, vào hình ảnh áo chàm giản dị mà đầy nghĩa tình
cách mạng. Có cả mình, cả ta ở cái cầm tay như một nốt lặng của tình
cảm trong buổi phân ly. Ở đây, chỉ có thứ ngôn ngữ không lời của ánh
mắt mới đủ sức chứa đựng nỗi niềm của người đi, kẻ ở.

Sang đến đoạn ba và đoạn bốn cặp từ mình – ta được tác giả sử dụng hết
sức tài hoa, luyến láy tạo nhạc tính cho đoạn thơ.

Ở đoạn ba, cặp từ mình đi, mình về lặp đi lặp lại 6 lần trong 6 câu lục
của đoạn thơ. Mình ở đây vẫn chỉ người ra đi.Và dù là mình đi hay mình
về cũng chỉ chung một hành động. Đi là chia tay chiến khu, về là về
miền xuôi thủ đô. Nét đặc sắc trong sự lặp lại của cụm từ này là không
hề tạo ra sự nhàm chán cho người đọc bởi tiết tấu biến hóa: mình đi –
mình về - mình về -mình đi:

Mình đi, có nhớ những ngày
Mưa nguồn suối lũ những mây cùng mù
Mình về , có nhớ chiến khu
Miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai?
Mình về, rừng núi nhớ ai
Trám bùi để rụng, măng mai để già
Mình đi, có nhớ những nhà
Hắt hiu lau xám, đậm đà lòng son
Mình về, còn nhớ núi non
Nhớ khi kháng nhật, thưở còn Việt Minh


cho nhau một cách linh hoạt ta với mình, mình với ta tạo thành 2 vế cân
xứng:

Ta với mình, mình với ta
Lòng ta sau trước mặn mà đinh ninh
Mình đi, mình lại nhớ mình
Nguồn bao nhiêu nước, nghĩa tình bấy nhiêu

Mình với ta như một đôi không thể tách rời, để rồi hòa lại làm một Mình
đi, mình lại nhớ mình. Đó chính là câu trả lời cho câu hỏi Mình đi, mình
có nhớ mình ở đoạn thơ trước. Có thể nói sự nhắc lại này tô đậm hơn
nữa sự gắn bó không thể tách rời giữa ta và mình, giữa cán bộ kháng
chiến và đồng bào Việt Bắc. Cuộc chia tay trở thành khúc hát đối đáp để
bày tỏ tình cảm nhớ nhung, lưu luyến. Tình cảm ấy sẽ ở lại trong tim
người dân Việt Bắc, và sẽ theo người cán bộ về xuôi. Nhưng dù đi đâu
về đâu, tình cảm ấy không bao giờ vơi cạn. Bàn sâu hơn về chữ mình, ta
cũng gặp khá nhiều trong ca dao:

Bây giờ hỏi thiệt anh Ba
Còn thương như cũ hay là hết thương?
Ban ngày dãi nắng tối lại dầm sương
Thân em lao khổ, mình có nhớ thương hỡi mình?
Trầu không vôi ắt trầu lạt
Cau không hạt ắt là cau già
Mình không lấy ta ắt là mình thiệt
Ta không lấy mình ta biết lấy ai?

Cách sử dụng từ mình của Tố Hữu vừa học tập ca dao, vừa có sự sáng
tạo mới mẻ. Ca dao cũng nhắc nhiều tới từ mình trong một câu, nhưng
thường hàm ý chỉ một người. Còn với Việt Bắc, chỉ chữ mình thôi có cả

Ta – mình là điệp khúc hay nhất, trữ tình nhất trong Việt Bắc – một khúc
hùng ca và cũng là khúc tình ca về cách mạng, về cuộc kháng chiến và
con người kháng chiến một thời.