Về việc biên soạn giáo trình
lý luận văn học bậc đại học ở
ta 50 năm qua

Phần ba, trình bày về Phương pháp sáng tác. Ngoài các phương
pháp sáng tác quen thuộc mà không giáo trình nào bỏ qua, giáo trình mới
bổ sung các chương nói về vấn đề phương pháp sáng tác trong văn học
cổ phương Đông, về chủ nghĩa tự nhiên và chủ nghĩa hiện đại, về việc
tăng cường kiến thức cơ sở của lý luận văn học đối với giáo viên, học
sinh THPT phù hợp với việc đưa phân môn lý luận văn học với tư cách là
môn học độc lập vào chương trình bộ môn ngữ văn THPT.

Phần bốn, hoàn toàn mới mẻ, có tên là Phương pháp nghiên cứu văn
học. ở đây vừa trang bị những kiến thức về phương pháp luận nghiên cứu
văn học nói chung, vừa đi sâu vào các phương pháp nghiên cứu cụ thể
khi phân tích tác phẩm, nhân vật, tác giả. Điều đó sẽ giúp người học khi ra
trường đảm nhiệm công tác giáo dục có thể phát huy hiệu quả khi đứng
lớp giảng văn.

Có thể nói, bộ giáo trình lý luận văn học này là một nỗ lực đổi mới tư
duy lý luận văn học ở ta, ít nhiều đáp ứng kịp thời nhu cầu của người học,
người đọc và xã hội. Sách được sử dụng trong khoảng thời gian dài trên
dưới 15 năm cho đến cuối thế kỷ XX, vắt sang đầu thế kỷ XXI. Sách được
tái bản vào các năm 1997 và 2002, cả hai lần tái bản đều được in vào một
quyển khổ lớn dày hơn 700 trang.

Song song với trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhưng có chậm hơn
một chút, tổ bộ môn Lý luận văn học trường Đại học Tổng hợp Hà Nội

bền vững và tính năng động của lý luận trong sự tham chiếu vào thực tiễn
sáng tạo của nhà văn và quá trình tiếp nhận của công chúng. Cũng như
sách của các đồng nghiệp bên Đại học Sư phạm Hà Nội, cuốn giáo trình
Lý luận văn học của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội hiện vẫn đang được
sử dụng, tính đến năm 2003, sách đã được nhà xuất bản Giáo dục tái bản
đến lần thứ 9.

4. Bước sang thế kỷ XXI, Đảng ta đã nhận thức sự cấp bách của việc
“đẩy mạnh công tác lý luận, phê bình, nghiên cứu văn học nghệ thuật”.
Tại Chỉ thị số 18/CT-TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng (2003) Tiếp tục
thực hiện có hiệu quả Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về công tác văn
học nghệ thuật trong tình hình mới, một trong những nhiệm vụ chiến lược
đề ra là “xây dựng cơ sở lý luận của nền văn học nghệ thuật Việt Nam”,
“chỉ đạo chặt chẽ việc biên soạn các chương trình văn học, nhạc, hoạ,
múa… trong Nhà trường”(1).

Gần đây Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương
Đảng trình Đại hội X, lại nhấn mạnh vấn đề “nâng cao chất lượng dạy và
học” theo hướng “chuẩn hoá, hiện đại hóa, xã hội hoá” và “tạo bước
chuyển biến cơ bản về chất lượng và hiệu quả của hoạt động lý luận - phê
bình văn học nghệ thuật”(2).

Theo tinh thần trên, để tránh nguy cơ tụt hậu trong lĩnh vực nghiên
cứu, giảng dạy lý luận văn học ở Nhà trường bậc Đại học, chúng tôi thiển
nghĩ: trong vòng mười năm tới chúng ta nên sớm tập trung lực lượng các
nhà khoa học và nhà sư phạm thuộc các trung tâm giảng dạy Đại học và
viện nghiên cứu cấp Quốc gia, khẩn trương tiến hành biên soạn bộ sách
giáo khoa chuẩn về lý luận văn học, để giảng dạy trong khoa văn các
Trường Đại học trên cả nước.


chí mặt trái của kiểu tư duy nghệ thuật mà phương pháp sáng tác này hàm
chứa.

Tập II - Tác phẩm và loại thể văn học - do GS.TS. Trần Đình Sử được
phân công chủ biên đang khẩn trương biên soạn. Tập này, như Lời giới
thiệu in ở đầu tập 1, sẽ được triển khai theo hướng khám phá các đặc
trưng nghệ thuật, tính dân tộc và bản lĩnh cá tính sáng tạo in dấu trong
cấu trúc tác phẩm và thể loại sáng tác như thế nào. Hy vọng tập này sớm
ra mắt nay mai, để khép lại trọn bộ Giáo trình, minh chứng nỗ lực cách tân
kiến văn lý luận từ một trung tâm đào tạo bậc Đại học ở Việt Nam những
năm đầu thế kỷ mới.

Song, có lẽ không nên bằng lòng và dừng lại ở đó.

Chúng tôi nghĩ, sau Đại học Sư phạm Hà Nội, trong khi các cơ sở
đào tạo và nghiên cứu khác (chẳng hạn: Đại học Quốc gia, Viện khoa học
xã hội Việt Nam…) vẫn có thể biên soạn các giáo trình hoặc sách chuyên
đề đi sâu vào một vài phương diện của khoa học văn học để đáp ứng yêu
cầu đào tạo của mình, thì Nhà nước ta vẫn rất cần nghĩ đến một giáo trình
lý luận chuẩn quốc gia làm chủ thể. Nó sẽ có vai trò tiến tới thay vì các
giáo trình có tính chất nội bộ.

Logic của con đường chuẩn hoá kiến thức lý luận văn học đòi hỏi
như vậy! Thực tế ở các quốc gia có nền lý luận tiên tiến cũng đã và đang
làm như vậy(3).

Một giáo trình chuẩn quốc gia cần tham khảo kinh nghiệm biên soạn
của các nước tiên tiến trên thế giới. Theo đó, chẳng hạn, văn học không
thể nghiên cứu một cách tách biệt, mà cần xem xét trong sự tương thích
với mỹ học, văn hoá học và nghệ thuật học. Bởi, văn học là một loại hình

Việt, trao đổi kinh nghiêm biên soạn và giảng dạy lý luận văn học bằng
các hội thảo quốc tế.

Một nền Đại học đạt tiêu chuẩn quốc tế mà chúng ta đang nhằm tới,
trong đó không thể không bao hàm lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy lý luận
văn học, mà khâu đột phá là trước mắt tự mình biên soạn giáo trình lý
luận chuẩn quốc gia, đạt chất lượng cao, có khả năng hội nhập được với
trình độ tiên tiến của khu vực và quốc tế./.