Âm điệu trong thơ
Hàn Mặc Tử

ình Định, Quy Nhơn, Ghềnh Ráng…

Lần đầu tiên tôi đang đứng trước mộ Hàn Mạc Tử…

Lần đầu tiên tôi đang trò chuyện với Dzũ Kha - người dùng bút lửa
lưu giữ thơ Hàn
Nhưng lởn vởn trong đầu óc tôi lại đang là một sự hồi tưởng,
chuyện đã mươi mười lăm năm trước: một vị Giáo sư - Thầy học của tôi,
một nhà phê bình văn học khả kính, khi đó có bảo tôi rằng theo ông
nghĩ Đây thôn Vĩ Dạ và Mùa xuân chín của Hàn Mạc Tử là hai bài thơ
“trong sáng nhất” của nền thi ca Việt Nam. (Và tôi đã luôn tin vào điều
ấy)…

Vậy sao bây giờ tôi không thử bàn luận về nó, từ chỗ đứng ngôn
ngữ học của tôi? Cái đẹp của văn chương cũng rất cần những sự chứng
minh khoa học…

*

Về Hàn Mạc Tử người ta đã viết khá nhiều, nhưng có điều dường
như mọi người chỉ chăm chú tới cái khác lạ trong nội dung và cảm hứng
thơ của ông - từ những yếu tố trữ tình, tượng trưng, rồi đến siêu thực,


- mô hình I: B B T T T B B
- mô hình II: T T B B T T B
- mô hình III: B B T T B B T
- mụ hỡnh IV: T T B B B T T

(Ba chữ in đậm ở vị trí ba tiếng Nhị, Tứ, Lục là bắt buộc Bằng
Trắc (phõn minh), ba chữ in thờng ở vị trí ba tiếng Nhất, Tam, Ngũ là
không bắt buộc Bằng Trắc (bất luận), chữ cuối ở vị trí tiếng Thất có
gạch dới là vần).

Bn mụ hỡnh ny (vi ớt nhiu bin cỏch cỏc v trớ 1, 3, 5) c b
trớ trong mt bi th Tht ngụn bỏt cỳ, bi Qua ốo Ngang ca B Huyn
Thanh Quan, nh sau:

- Cõu 1: mụ hỡnh II T T B B T T B
Bc ti ốo Ngang búng x t
- Cõu 2: mụ hỡnh I t/B B b/T T T B B
C cõy chen lỏ ỏ chen hoa
- Cõu 3: mụ hỡnh III B B T T B B T
Lom khom di nỳi tiu vi chỳ
- Cõu 4: mụ hỡnh II T T B B T T B
Lỏc ỏc bờn sụng ch my nh
- Cõu 5: mụ hỡnh IV T T B B B T T
Nh nc au lũng con quc quc
- Cõu 6: mụ hỡnh I B B T T T B B
Thng nh mi ming cỏi gia gia
- Cõu 7: mụ hỡnh III B B T T B B T
Dng chõn ng li tri, non, nc
- Câu 8: mô hình II “T T B B b/T T B”

Bây giờ ta đã có thể xem xét thơ Bảy chữ của Hàn Mạc Tử.

Nhưng trước hết, ta hãy thử nhìn sang Huy Cận, và làm một phép so
sánh giữa hai ông. Điều này không phải vì câu chuyện chân tài hay ngôi
thứ trong chiếu thơ; đơn giản là một lẽ khác: “Chân lý chỉ được nhận ra
trong sự so sánh” (Ngạn ngữ Âu châu).

Với Huy Cận, ta sẽ chọn Tràng giang để so sánh với Đây thôn Vĩ Dạ,
lý do là vì:

a) Đây cũng là một bài thơ Bảy chữ có khổ thơ mở đầu vần Trắc và
gieo vần cách như Đây thôn Vĩ Dạ;
b) Tràng giang cũng đẹp và buồn như Đây thôn Vĩ Dạ;
c) Chúng đều là những bài thơ được bình chọn là tiêu biểu của Hàn
Mạc Tử và Huy Cận, thuộc vào loại mươi bài hay nhất của Thơ Mới.

Tiếp theo, vì khuôn khổ hạn hẹp của một bài báo, ta sẽ thử chọn khổ
mở đầu của hai bài thơ, để đối chiếu. Không khó khăn lắm, ta cũng có thể
nhận ra những điều khác biệt sau đây.

Trong khổ mở đầu Tràng giang, Huy Cận đã sử dụng tới cả bốn mô
hình Bằng Trắc nêu trên:

- mô hình IV:
Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp
- mô hình I:
Con thuyền xuôi mái nước song song
- mô hình III:
Thuyền về nước lại sầu trăm ngả
- mô hình II:

mt thanh Trc, nhng ụng li t mt thanh Bng (xuụi):

Con thuyn xuụi mỏi nc song song

Ngha l, nhỡn chung, v õm lut, Huy Cn rt kinh in khi lm th
By ch. Cỏi v kinh in v hỡnh thc ngụn t y cú l ó gúp mt phn
ỏng k khin cho Trng giang thm m cht ng thi, p c kớnh v
bun u hoi, khỏc hn vi õy thụn V D ca Hn Mc T p mt v
p khỏc, ti sỏng hn, v bun mt ni bun khỏc, thanh trong hn.

Qu vy, so vi Huy Cn, trong kh u ca bi õy thụn V D Hn
Mc T ch dựng cú 02 mụ hỡnh Bng Trc II v III, ng thi ụng ó phỏ
cách và biến cách tới hai trong bốn câu thơ, với ba vị trí (những tiếng có
gạch dưới) không còn tuân theo âm luật lý tưởng của thể thơ Thất ngôn:
- mô hình III ở câu thơ thứ nhất và thứ ba:

+ biến thể 1(phá cách/thất luật): B B b/T b/T B B T
Sao anh không về chơi thôn Vĩ ?
+ biến thể 2 (hợp cách/đúng luật): B B T T B B T
Vườn ai mát quá xanh như ngọc
- mô hình II ở câu thơ thứ hai và thứ tư:
+ biến thể 1(biến cách): b/T T B B T T B
Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên
+ biến thể 2 (hợp cách): T T B B T T B
Lá trúc che ngang mặt chữ điền