Về một phương pháp dạy học văn
trong trường phổ thong
Vấn đề dạy học môn văn trong trường phổ thông có ý nghĩa thời sự nóng hổi,
luôn thu hút sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều giới trong xã hội. Các ý kiến trao đổi
của hàng loạt tác giả xoay quanh bài viết của GS. Trần Đình Sử “Con đường đổi mới
căn bản phương pháp dạy - học văn” (Văn nghệ số 10, 7-3-2009) đã thêm một lần nữa
cho thấy tầm quan trọng của một vấn đề tưởng như đơn giản, quen thuộc mà lại cũng rất
phức tạp này. Mở đầu bài viết của mình, GS. Trần Đình Sử đã khẳng định rõ: “Khởi
điểm của môn Ngữ Văn là dạy học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà
văn… Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản ấy, không hiểu được văn bản, thì
coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn văn đều chỉ là nói suông, khó với tới,
đừng nói gì tới tình yêu văn học”. Luận điểm chính của bài báo này đã đặt lại vấn
đề: “trở về với văn bản văn học nghệ thuật là con đường đổi mới căn bản phương
pháp dạy học văn hiện nay” (chúng tôi nhấn mạnh – L.K.T). Vấn đề đặt ra ở đây là
học sinh đọc trực tiếp hay “đọc” qua người khác, đọc hiểu văn bản của nhà văn ở mức
độ nào là việc có ý nghĩa quan trọng hàng đầu đối với việc dạy học văn. Nhưng có một
thực tế đáng tiếc là trong nhiều năm nay, việc dạy học môn Ngữ văn đã có tình trạng
“thế bản” lấn át, thay thế văn bản của nhà văn. Văn bản quan trọng nhất mà học sinh
phải/bị học không phải là văn bản tác phẩm mà là bài giảng của thầy, là văn bản các bài
phân tích, bình giảng về tác phẩm đó. Điều đó dẫn đến việc học sinh xem nhẹ việc đọc
văn bản tác phẩm, hạn chế khả năng cảm thụ và sáng tạo nảy sinh từ văn bản của học
sinh. Điều đó khiến cho học sinh chỉ biết tiếp thu một cách thụ động, mất dần kĩ năng
đọc hiểu văn bản, thiếu năng lực đọc một cách sáng tạo.
Xuất phát từ mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm, coi trọng và đề cao ý
thức chủ thể của học sinh. GS. Trần Đình Sử đã khẳng định “Trong giờ học, học sinh

lí thuyết tiếp nhận hiện đại, đã có những cơ sở bước đầu để tiếp thu văn bản tác phẩm
theo hướng thi pháp học. Việc dạy học văn theo hướng thi pháp học đã bắt đầu được chú
ý từ sau thời kì Đổi mới và nhanh chóng được đưa vào vận dụng trong trường học, như
có tác giả đã khẳng định “Tinh thần thi pháp học đang thấm dần trong sách giáo khoa,
trong giờ giảng văn và trong bài làm văn học sinh. Thi pháp học đang thu hút sự quan
tâm của giới học đường… Có thể hiểu, thi pháp học là cách thức phân tích tác phẩm
bám vào văn bản là chính… chỉ chú ý tới những yếu tố hình thức tác phẩm như: hình
tượng nhân vật – không gian - thời gian, kết cấu - cốt truyện - điểm nhìn, ngôn ngữ, thể
loại…”
(2)
. Bài viết này cũng đã khẳng định sách giáo khoa Ngữ văn hiện nay chứa đựng
rất nhiều tri thức về thi pháp học. Các đề thi và đáp án môn văn thời gian qua đã yêu cầu
học sinh chú trọng, phân tích hình thức nghệ thuật. Nhưng những vấn đề nói trên phần
lớn còn nằm ở dạng lí thuyết. Nó có biến thành thực tiễn sinh động hay không còn phụ
thuộc rất nhiều vào sự vận dụng tích cực của thầy và trò trong giờ giảng văn. Như vậy
càng thấy rõ hơn tầm quan trọng cũng như vai trò hướng dẫn của người thầy trong giờ
giảng văn. Có ý kiến cho rằng để học sinh yêu thích môn văn, yếu tố quyết định nhất là
do người thầy. Tôi cũng đồng ý với quan điểm này. Để làm được việc này đòi hỏi kinh
nghiệm của mỗi giáo viên. Điều đó cũng khẳng định tầm quan trọng tuyệt đối không thể
thay thế của người đứng trên bục giảng khi giúp các em khám phá thế giới văn học bao
la, rộng lớn.
Với những thành tựu về lí luận văn học và tiếp nhận văn chương, các nhà nghiên
cứu, giảng dạy đã thấy rằng phân tích tác phẩm văn chương không chỉ dừng lại ở văn
bản và các yếu tố ngoài văn bản mà còn phải chú trọng đến tác động chức năng của tác
phẩm đối với người đọc. Hướng về người đọc là một tiền đề quan trọng để hình thành tư
tưởng tiếp cận tác phẩm văn chương. Hướng đến bạn đọc - học sinh là cốt lõi của tư
tưởng đổi mới trong phương pháp dạy học văn hiện nay. Những đổi mới cơ bản này
cùng với việc ứng dụng công nghệ thông tin trong học đường đã góp phần tạo nên
những phương pháp tiếp cận văn bản tác phẩm đạt hiệu quả cao, mà phương pháp sau
đây là một ví dụ khá sinh động.

Tưởng) và Hồn Trương Ba da hàng thịt (Lưu Quang Vũ). Tâm lí phổ biến của đời sống
văn học trong nhà trường ít quan tâm đến kịch bản văn học. Kinh nghiệm thưởng thức
kịch hạn chế, tài liệu về nghệ thuật viết kịch không phổ biến. Do vậy để cảm nhận một
cảnh trong vở kịch là một việc làm không dễ đối với các em học sinh, thậm chí ngay cả
với giáo viên, nếu không có những kiến thức hỗ trợ ngoài văn bản, nếu không có sự tìm
hiểu kĩ càng về nhiều mặt.
Trong một giờ dạy - học, người tham dự đã thu nhận được một lượng thông tin
phong phú, bổ ích về tác phẩm. Việc tiếp cận văn bản đã được thực hiện một cách
“chuyên nghiệp” và hết sức thấu đáo. Mở đầu tiết học, một em học sinh trong vai trò
MC dẫn dắt chương trình, giải thích khái quát về tác giả và vở diễn. Sau đó là một clip
quay cảnh chuẩn bị tiểu phẩm và tư liệu về tác giả, tác phẩm. Clip được thực hiện một
cách đơn giản, ngắn gọn nhưng cũng hết sức thông minh và sáng tạo. Hấp dẫn và thu hút
sự quan tâm hơn cả là tiểu phẩm dựng lại trích đoạn kịch trong sách giáo khoa. Những
“diễn viên không chuyên” đã tái hiện sinh động các nhân vật trên sàn diễn. Mặc dù còn
khá nhiều vụng về, non nớt nhưng các em đã để lại những ấn tượng sâu đậm trong lòng
khán giả - là các thầy cô giáo, các bạn học sinh trong lớp, trong trường. Phần cuối là
phần hội thảo khá hấp dẫn và sôi nổi với những trò chơi và các câu hỏi trắc nghiệm. Một
điểm đáng lưu ý nữa là các em học sinh đã thực hiện việc khảo sát văn bản với những
thao tác mang tính chuyên nghiệp cao. Sau khi so sánh hai bản in: Văn bản gốc và văn
bản trong sách giáo khoa, các em đã đưa ra một số nhận xét, đánh giá của nhóm nghiên
cứu khá tinh tế và sắc sảo. Qua đó có thể thấy rằng các em đã thực sự sống với tác
phẩm. Việc tiếp nhận văn bản đã trở thành một phương thức đồng sáng tạo. Không khí
tự do dân chủ được thực hiện một cách triệt để, hoạt động sáng tạo của học sinh được
phát huy tới mức tối đa. Giáo viên chỉ là người định hướng tổ chức, không còn là người
truyền giảng một cách áp đặt những suy nghĩ chủ quan của mình. Cuối cùng là phần rất
quan trọng phục vụ trực tiếp cho việc ôn tập và thi cử của các em, đó là việc tham khảo
các đề thi và đáp án liên quan trực tiếp đến tác phẩm. Sau một khoảng thời gian được
quy định khá chặt chẽ cho từng phần (Giới thiệu khái quát 2 phút, phóng sự 3 phút, tiểu
phẩm 15 phút, thuyết trình 10 phút, hội thảo từ 40 đến 50 phút), là phần nhận xét đánh
giá và cho điểm từng phần cụ thể của giáo viên. Suốt buổi học, các em học sinh hoàn