Vấn đề bản thể luận trong
lí luận văn học Trung Quốc
đương đại
Bản thể luận hoạt động coi hoạt động văn học là đối tượng nghiên cứu văn học.
Văn học là quá trình đi từ tác giả - tác phẩm - người đọc, tất cả là sự tồn tại của văn
học, do đó Chu Lập Nguyên xác lập “bản thể luận hoạt động”, “bản thể luận quá
trình”, “Bản thể luận thực tiễn thẩm mĩ”. Trong sách Nguyên lí mĩ học ông khẳng
định: “Bản thể luận nghệ thuật tức là tồn tại luận nghệ thuật” và phân tích ba phương
thức tồn tại của nghệ thuật: sáng tác, tác phẩm, tiếp nhận
(14)
. Quan điểm trên được
Thiệu Kiến hưởng ứng, tổng kết thành công thức ba R: Writer – Work – Reader và
khẳng định ba nhân tố đó không thể thiếu một, và không thể lấy một nhân tố trong đó
làm thành bản thể được
(15)
. Vương Nhạc Xuyên trình bày bản thể luận đầy đủ hơn
trong bài Hạt nhân mĩ học đương đại – bàn về bản thể nghệ thuật (Bình luận văn học,
số 5-1989), về sau trình bày trong chuyên luận Bản thể luận nghệ thuật (1994), ông
nhấn mạnh bốn điểm mới: 1. Từ bản thể luận tự nhiên truyền thống chuyển sang bản
thể luận sự sống nhân loại; 2. Từ tồn tại bất biến chuyển sang sự sinh thành cảm tính,
thời gian, quá trình; 3. Từ toàn bộ vô thời gian chuyển sang quá trình trong không -
thời gian; 4. Từ khách thể luận tất yếu chuyển sang chủ thể luận tự do. Trong các yếu
tố bản thể giá trị là yếu tố thống nhất của quá trình. Bản thể nghệ thuật không giản
đơn chỉ là phản ánh, không chỉ là biểu hiện, không chỉ là hình thức văn bản, mà là
đem tái hiện, biểu hiện thống nhất trong thể nghiệm đời sống, vật hoá trong văn bản,
đồng thời nghệ thuật thức tỉnh tinh thần. Chuyên luận của Vương Nhạc Xuyên có thể
coi là một thành tựu đáng kể của lí luận văn học thời kì mới.
Lí luận bản thể luận văn học thời kì này nhìn chung đã có phần đột phá lí luận

thể luận xưng bá suốt thế kỉ XX. Khái niệm bản thể luận văn học phải giải thoát khỏi
giới hạn của văn bản thì mới có hi vọng. Nhận định như vậy là có phần đúng, nhưng
có lẽ Triệu Hiến Chương có thể do chưa đi sâu vào khái niệm bản thể là bản thân sự
tồn tại, mà “tồn tại” thì không tách rời được chủ thể như cách hiểu của Heidegger,
xoá bỏ đối lập chủ thể/ khách thể, cho nên không hề có chuyện đánh mất chủ thể.
Theo Tô Hồng Bân trong sáchDẫn luận bản thể luận văn học đã nêu ở trên thì chỉ có
hiểu bản thể là “sự tồn tại”, “sự có” thì mới thoát khỏi chủ nghĩa bản chất ngự trị lâu
nay, mới thoát khỏi lối tư duy nhị phân trong lí luận
(19)
. Nhược điểm của bản chất chủ
nghĩa là lẫn lộn “tồn tại” với “cái là”, do đó mà tạo ra sự bỏ quên sự tồn tại như
Heidegger nhận định. Theo ý của Tô Hồng Bân thì giới học thuật không hẳn đã dịch
nhầm “bản thể luận” như Chu Lập Nguyên phát hiện, bởi vì trong “ontology”, tuy từ
trung tâm là “on”, nhưng hạt nhân nghiên cứu lại là bản thể (ousia) hoặc là thực thể
(substance), chứ không phải là tồn tại
(20)
. Đưa bản thể luận vào văn học, thứ nhất là
nhu cầu của tư duy triết học muốn tự khẳng định mình trong hiện tượng văn học,
nghệ thuật, thể hiện mối tương quan khăng khít của triết học và lí luận văn học. Theo
tác giả, nghiên cứu bản chất, đặc trưng của văn học không phải là vấn đề của bản thể
luận văn học, nhưng bản thể luận văn học có thể giúp soi sáng bản chất và đặc trưng
của văn học. Trong triết học do có sự chuyển hướng nghiên cứu từ bản thể luận về
thế giới, về vũ trụ sang bản thể luận về tồn tại của người, về sự sống, về ham muốn,
về sự lo âu sinh tồn của con người, cho nên bản thể luận văn học nghiên cứu sự thể
hiện ý nghĩa của tồn tại con người trong văn học, tìm hiểu vai trò của ngôn từ trong
việc biểu hiện ý nghĩa của tồn tại đó. Ở đây bản thể luận sẽ khẳng định sự sống là
một hoạt động phi chủ thể, kinh nghiệm thẩm mĩ căn bản cũng là một hoạt động phi
chủ thể
(21)
. Chỉ trong nhận thức luận thì con người mới tự đối lập với chính mình và

xem từ ngữ như vật thể, chứ không phải như kí hiệu” (Văn học là gì?). Thơ đặt tên
cho tồn tại, gọi ra tồn tại và ý nghĩa của tồn tại.
Trải qua gần ba mươi năm chuyển hướng bản thể luận, tập nói theo ngôn ngữ
mới, phần nhiều khác lạ của triết học phương Tây, nhiều nhà lí luận văn học đương
đại Trung Quốc đã có nhiều tìm tòi và cũng có không ít ngộ nhận, đi đường vòng,
dần dần, có thể nói họ đã bắt đầu đi vào thực chất của vấn đề và mở ra những triển
vọng mới. Bản thể của văn học không phải giản đơn chỉ là hình thức, chỉ là tác phẩm,
văn bản, nhân loại, quá trình… Chỉ nghiên cứu riêng về từng yếu tố đó chưa phải là
bản thể luận. Bản thể luận là một cách tiếp cận có tính chất triết học về tồn tại theo
cách hiểu hiện đại, nhờ đó, các vấn đề hình thức, văn bản, tác phẩm, quá trình sẽ
được hiểu đúng đắn hơn, sâu sắc hơn, phù hợp với bản chất và đặc trưng của văn học
hơn. Bản thể luận văn học sẽ đặt ra nhiều vấn đề để nghiên cứu, giúp gỡ ra được
nhiều ngộ nhận về bản chất và đặc trưng văn học trong lí luận văn học