Lí luận văn học nước ngoài hiện
nay và phương hướng biên soạn giáo
trình lí luận văn học ở Việt Nam
trong tương lai

Công trình lí luận văn học của Vương Nhất Xuyên có tên Bài giảng lí luận văn
học xuất bản năm 2004
(10)
gồm 13 chương: 1. Văn học và lí luận văn học, 2. Mĩ học tu
từ, 3. Trạng thái ngôn ngữ văn học Trung Quốc 50 năm qua, 4. Diễn biến của tinh thần
thẩm mĩ Trung Quốc đương đại, 5. Văn hoá đại chúng thay thế văn học cao cấp, 6.
Phim Anh hùng và trạng thái điện ảnh Trung Quốc hiện nay, 7. Ba lần chuyển đổi của
mĩ học hiện đại phương Tây, 8. Hàm nghĩa và thuộc tính của văn học, 9. Toàn cầu hoá
và tình hình văn nghệ đương đại, 10. Thể nghiệm tính hiện đại và sự phân kì tính hiện
đại của văn học, 11. Nhận diện văn hoá đại chúng đương đại, 12. Cách đọc sách, 13.
Viết luận văn của thạc sĩ, tiến sĩ. Có thể nhận thấy nhiệt tình đem giáo trình lí luận
xích gần với đời sống văn nghệ đương đại, nhưng nội dung hơi pha tạp, không hẳn là
giáo trình lí luận văn học. Trước đó, năm 2003 Vương Nhất Xuyên cho xuất bản một
giáo trình lấy tên là Lí luận văn học
(11)
,

nội dung gồm Phần mở đầu và 8 chương: 1.
Hàm nghĩa văn học, 2. Thuộc tính văn học, 3. Môi giới (media) văn học (ngoài ngôn
ngữ còn tính đến các phương tiện ghi, khắc, viết, in, internet chuyển tải ngôn từ văn
học), 4. Văn bản văn hoc, 5. Tầng bậc của văn bản văn học, 6. Sáng tác văn học, 7.
Đọc văn học, 8. Phê bình văn học. Tập sách này chỉ tập trung vào bốn khái niệm chủ
yếu: Văn học, văn bản (bao gồm thể loại), sáng tác (bao gồm vai trò tác giả) và đọc

cái chết của văn học, lí luận, phê bình; Lí luận văn học và vấn đề thân phận của nó; Văn
học nguyên tố học – những vấn đề ngoài tầm nhìn của bộ môn lí luận văn học của tác
giả Quách Chiêu Đệ
(15)
, trình bày các lĩnh vực như tác gia học, văn bản học, độc giả học.
Ngoài các bộ trên có thể kể giáo trình Dẫn luận nghiên cứu lí luận văn học
(16)
do Uông
Chính Long chủ biên, là giáo trình hướng dẫn nghiên cứu lí luận văn học. Các tác giả
trình bày các vấn đề như: Lí luận văn học là gì? Văn học là gì? Ngôn ngữ văn học, Văn
thể và văn loại, Thơ và trữ tình, Tiểu thuyết và tự sự, Kịch và tính kịch, Hình thức và
phong cách, Chủ đề và phân tích hình tượng, Tác giả và viết, Người đọc và sự đọc, Văn
học và xã hội, Lí luận văn học sử, Phương pháp luận nghiên cứu văn học.
Các giáo trình lí luận văn học Trung Quốc có thể cho ta thấy một hướng đổi mới
giáo trình mới, mở, linh hoạt, đa dạng, phù hợp với nhu cầu đào tạo, vừa phù hợp với
tình hình tri thức lí luận văn học hiện đại, vừa khắc phục những yếu tố cũ, xơ cứng
trong lí luận văn học của chúng ta. Họ đã phá vỡ mô hình lí luận gồm “bốn khối”,
hướng tới các vấn đề đang gây tranh luận của lí luận văn học trên thế giới và vấn đề
thiết thực của văn học. Các vấn đề như phương pháp sáng tác, văn học phản ánh hiện
thực, quan hệ văn học với chính trị, hình thái ý thức xã hội không còn là vấn đề bàn
đến trong rất nhiều giáo trình lí luận văn học, ngoại trừ một bộ sách do Đồng Khánh
Bính chủ biên. Điều đó cho thấy ý thức tự chủ của bộ môn đã được thực hiện.
Một nền lí luận văn học phát triển là phải có quan điểm mở và đa dạng hoá các
giáo trình lí luận văn học. Theo truyền thống lí luận văn học của Liên Xô thì ở đại học
người ta có hai chương trình: một chương trình Dẫn luận nghiên cứu văn họcvà một
chương trình Lí luận văn học dùng cho năm thứ tư. Ở Trung Quốc và Việt Nam trước
đây tại các trường đại học hầu như chỉ có một chương trình và một số bộ giáo trình lí
luận văn học viết theo chương trình ấy. Nhưng các bộ ấy lại chỉ được viết theo một bộ
khung hầu như giống nhau, chỉ khác nhau về chi tiết, do đó thực chất cũng chỉ là một
bộ, đại đồng tiểu dị. Tình trạng đó tạo nên sự nghèo nàn về giáo trình, ức chế ý thức

nguyên bản hay bản dịch các công trình lí luận văn học