QUAN ĐIỂM CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ TÔN GIÁO VÀ
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TÔN GIÁO TRONG CNXH

Tất cả các nhà triết học trước chủ nghĩa Mác, kể cả những nhà duy vật,
đều là những người theo chủ nghĩa duy tâm trong quan niệm về đời sống
xã hội, vì họ mới dừng lại ở chỗ xác nhận một sự thật là: khác với tự
nhiên - nơi mà những lực lượng vô tri vô giác đang hoạt động, thì trong
xã hội, con người lại là một trong những thực thể có ý thức, có khả năng
tự kiểm soát các hoạt động của riêng mình. Từ đó mà họ đều cho rằng:
xã hội vận hành theo một cách riêng của nó, hoặc theo ý chí của một thế
lực siêu tự nhiên có nhân tính ( như Đức Chúa ) hay không có nhân tính
( như Ý niệm tuyệt đối ), hoặc theo ý chí chủ quan của chính loài người.
Xuất phát từ cái nhìn duy tâm đó, tôn giáo - một hình thái ý thức xã hội,
đã ra đời và vẫn có cơ sở để phát triển trong suốt chiều dài lịch sử nhân
loại, từ cuối thời kỳ công xã nguyên thuỷ cho đến tận bây giờ. Vậy đâu
là nguyên nhân cho sức sống dai dẳng của tôn giáo trong xã hội ? Và
trong xã hội xã hội chủ nghĩa, liệu có còn tồn tại tôn giáo ? Chủ nghĩa
Mác - Lênin có quan điểm như thế nào về việc giải quyết vấn đề này ?

Tìm lời giải đáp cho những câu hỏi này là một vấn đề hết sức phức tạp.

Trong tác phẩm Những nguyên lý của Đảng Cộng sản ( năm 1847 ),
trước câu hỏi: " Nó ( tức tổ chức cộng sản trong chủ nghĩa xã hội ) sẽ có
thái độ như thế nào đối với các tôn giáo hiện đương tồn tại ?", Ăngghen
viết: " Vẫn giữ lại " (1), tức là vẫn giữ nguyên những quan điểm trước
đây của Người về vấn đề này trong bản sơ thảo Cương lĩnh của Liên
đoàn những người Cộng sản - nhưng tác phẩm này đến nay đã không
còn nữa. Chính sự thiếu xót này là một khó khăn trong việc nghiên cứu
các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về tôn giáo và giải quyết vấn
đề tôn giáo trong chủ nghĩa xã hội.


sự thật khách quan của thế giới tự nhiên, dẫn đến việc con người không
thể trả lời được các câu hỏi về tự nhiên bí ẩn, và kết quả cuối cùng là
khiến con người phải tìm đến tôn giáo.

Trong suốt giai đoạn đầu của thời kỳ công xã nguyên thuỷ, tôn giáo vẫn
chưa tồn tại, mà chỉ đến cuối thời kỳ này, và sang thời kỳ cổ đại thì
những tôn giáo đầu tiên mới bắt đầu hình thành. Đó là do chỉ đến thời kỳ
này con người mới có đủ những tri thức để xây dựng, hoàn thiện hệ
thống kinh sách và tín điều, mà quan trọng nhất là việc xuât hiện chữ
viết để ghi chép kinh sách.

Khi xem xét những tôn giáo xuất hiện trong thời kỳ này, ta nhận thấy
chúng mang nhiều đặc điểm xuất phát từ những tín ngưỡng rất sơ khai.
Tôn giáo của người Ai Cập, Lưỡng Hà, Hy Lạp - La Mã hay Giéc-
manh , đều là những tôn giáo đa thần ( polytheism ) mang màu sắc tín
ngưỡng " vạn vật hữu linh " ; các thần thánh đều đại diện cho những lực
lượng thiên nhiên, và " những lực lượng thiên nhiên ấy đã được nhân
cách hoá một cách hết sức nhiều vẻ và hết sức hỗn tạp" (5). Là đại diện
cho những lực lượng tự nhiên chi phối đời sống con người, thần thánh
của các tôn giáo chi phối đời sống con người. Và bắt nguồn từ đó, những
lực lượng chỉ mang tính tự nhiên đã dần mang tính xã hội. Và bắt nguồn
từ đó, tôn giáo mang tính giai cấp.

Tính xã hội của tôn giáo:

Trong Góp phần phê phán Triết học pháp quyền của Hêghen , Mác viết:
" Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện
thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy. Tôn giáo
là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không
có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có

em xin trích theo Từ điển Triết học như sau: " Tôn giáo là sự phản ánh
hư ảo trong đầu óc con người những lực lượng bên ngoài thống trị họ
trong cuộc sống hàng ngày, sự phản ánh trong đó các lực lượng trần thế
mang hình thức các lực lượng siêu phàm. Chủ nghĩa Mác coi tôn giáo là
một hiện tượng xã hội chế định và vì vậy là một hiện tượng nhất thời
trong lịch sử. Trong suốt một thời kỳ lịch sử lâu dài của loài người,
người ta không hề biết đến một tôn giáo nào cả. Tôn giáo xuất hiện trong
một giai đoạn nhất định của chế độ công xã nguyên thuỷ với tư cách là
sự phản ánh tình trạng bất lực của con người trước các lực lượng khủng
khiếp và bí ẩn của tự nhiên " (8).

2. Nguyên nhân tồn tại tôn giáo trong chủ nghĩa xã hội

Như đã nói ở trên, tôn giáo là một hiện tượng chỉ tồn tại trong một giai
đoạn nhất định của lịch sử xã hội, từ đầu thời công xã nguyên thuỷ trở
về trước là chưa có, và đến thời kỳ cộng sản chủ nghĩa cũng sẽ không
tồn tại tôn giáo. Nhưng trong lòng xã hội xã hội chủ nghĩa vẫn sẽ tồn tại
tôn giáo. Tại sao vậy ?
Xuất phát từ bản chất mang cả hai phương diện xã hội và giai cấp như
đã trình bày ở trên, tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
cũng như trong thời kỳ đầu của chủ nghĩa xã hội vẫn sẽ tồn tại, bởi nó
vẫn chưa mất hết những giá trị tích cực cũng như vẫn còn có những nền
tảng để tiếp tục tồn tại.

Những nguyên nhân khách quan:

Tôn giáo trong thời kỳ xã hội chủ nghĩa vẫn tồn tại vì nền tảng của nó là
những câu hỏi về thế giới vẫn chưa thể có được đầy đủ tất cả các câu trả
lời xác đáng. Khoa học hiện nay đang tiến nhanh như vũ bão, nhưng
khoa học càng phát triển thì nhân loại càng nhận ra rằng những kiến thức