Nhận dạng anh hùng sử thi
"Popol Vuh"
Sử thi có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống tinh thần nhân loại. Ở khu vực
văn hóa hậu kỳ Maya Trung Mỹ, mảng sử thi Popol Vuh đã vẽ nên đời sống tâm linh bí ẩn
của dân tộc Maya - Quiché: những cánh đồng ngô bao la mang bóng dáng con người,
những đền đài hùng vĩ như sự hiển hiện thần linh, những trận bóng tử sinh, dẫn đến lễ hiến
tế, hoạt động giao cấu và gieo hạt,… nơi đó nổi bật lên hình tượng anh hùng sử thi.
1. Vấn đề người anh hùng sử thi
Lẽ tất yếu, hình tượng nhân vật là chìa khóa giải mã tác phẩm. Văn học mang đặc
trưng tư duy hình tượng. Điều đó có nghĩa là văn học phản ánh hình ảnh chủ quan của thế
giới khách quan với phương pháp tiếp xúc một cách cảm tính cách xa đối thể, tái hiện nó
một cách sinh động toàn vẹn, tương đối độc lập khỏi hiện thực khách quan; trong đó bao
hàm thái độ của con người và mối liên quan giữa các sự vật, hiện tượng. Tư duy hình tượng
của văn học, vì thế, thống nhất giữa tình cảm, lý tưởng, thể nghiệm, hư cấu, trực giác và
ngoại hiện thành những hình tượng tác động vào tư duy, cảm nghĩ, tình cảm của người đọc.
Như vậy, nhân vật văn học là kết quả tất yếu của đặc trưng tư duy hình tượng của văn học.
Đến lượt mình, nhân vật văn học diễn hành với tư cách là một khái niệm mang tính giá trị.
Có nghĩa là trình độ nhà văn, tác giả cần đạt đến mức nhất định mới có thể phát sinh những
hình tượng văn học mang tính bản chất phổ quát nhưng vẫn không loại trừ cái riêng, cái cá
biệt. Nói cách khác, tác giả văn học phải có một mô hình quan niệm về con người và thế
giới, từ đó cuộc sống văn học diễn ra từ khâu hình thành nhân vật, thể nghiệm và đánh giá
đến tiếp nhận, định giá hình tượng theo những thước đo cảm thụ cá nhân người đọc…
Trong quá trình này, nhiều hình tượng nổi lên chiếm lĩnh vị trí của nó nhưng chủ yếu và thu
được nhiều chú ý nhất từ xưa đến nay trong các tác phẩm văn học vẫn là hình tượng nhân

sử thi cổ xưa miêu tả: chiến đấu chống quái vật (cứu người đẹp và dân làng), người anh
hùng đi hỏi vợ, sự trả thù của dòng họ. Với Popol Vuh, người anh hùng thụ đắc dòng máu
thần thánh, sinh nở thần kỳ và có phép thuật tự thân; họ chiến đấu với hoàng tử và vua địa
ngục được thể hiện như thế lực ma quái thách thức, khuyến dụ và hãm hại con người.
Vì đặc tính trên, chúng tôi đặt ra giả thuyết về bốn đặc điểm của người anh hùng sử
thi dân gian Hunahpú và Xbalanqué bao gồm tính thường nhật, tính văn hóa sơ kỳ thị tộc,
xung đột cốt yếu mang tính bản thể, triết học và nhân vật anh hùng mang mẫu hình dân
gian.
2. Mẫu hình anh hùng sử thi là một quá trình định vị văn hóa, lịch sử cộng đồng
Popol Vuh - một dạng tổng tập văn học dân gian - được hình thành dựa trên nền tảng
xã hội Maya mà hạ kỳ của nó là Maya - Quiché. Nền văn minh Maya phát triển trên một địa
bàn rộng lớn mà trung tâm chính đặt tại bán đảo Yucatan, phía bắc lãnh
thổ Guatemala ngày nay. Đây được xem như đỉnh cao đầu tiên của văn minh bản xứ châu
Mỹ Latinh khởi đầu từ thế kỷ thứ IV phía nam Mexico và phía bắc Trung Mỹ. Đơn vị hành
chính trên lãnh thổ người Maya tồn tại kiểu thành bang do một thủ lĩnh chính trị, thần
quyền và quân sự lãnh đạo. Trong các thành bang thì Quiché là đại diện tiêu biểu nhất cho
sức mạnh văn hóa nghệ thuật của người Maya. Ngay sau sự thất thủ của người Mexico thì
người Quiché được phát hiện ra với tư cách như một phần lịch sử bị tiêu vong, ít được biết
đến của người Maya, những chủ nhân của các thành phố sầm uất kỳ vĩ bị bỏ quên một cách
bí hiểm. Trước đó không lâu, cơ cấu xã hội của người Quiché được hình dung bao gồm
những mảnh nhỏ của một nhà nước chính quyền trung ương gãy đổ để lại các phần tử nhỏ
như những thành bang thời Trung Cổ ở Ý. Vì sự phân tán này, tính thống nhất và cố kết bản
sắc trở nên yếu đi và ảnh hưởng của người Toltecs (Mexico), như vậy, có cơ hội thể hiện
sâu đậm. Chính người Toltecs đã dạy người Quiché xây dựng những công trình bằng đá và
sử dụng chữ tượng hình, đồng thời để lại nhiều dấu vết trong hệ thống thần thoại của dân
tộc này. Sử thi hai người anh hùng trong Popol Vuh, như vậy, có lẽ thuộc về giai đoạn
khoảng từ thế kỷ IV đến thế kỷ VII khi xã hội cộng đồng chưa bị phân tách thành những
thành bang; vấn đề của con người lúc này chưa phải là khẳng định sức mạnh trên chiến
trường giành lãnh thổ mà là đối mặt với nỗi ám ảnh lớn nhất của đời người, lớn nhất của
những cá nhân hoặc cộng đồng bắt đầu có tư duy bản thể: Cuộc chiến giữa cái sống và cái

sát của chúng tôi là bản tiếng Anh của StasBekman và bản của Goetz -Morley do thư viện
đại học Ohio giữ bản quyền điện tử (Popol Vuh - www.meta-religion.com).
Thông qua quyển bách khoa thư này, người đọc có thể hình dung về bức tranh đời
sống tinh thần của người Maya cổ xưa với những khát khao giải thích tự nhiên và cuộc
sống. Song hành cùng mục đích phổ quát này, tác phẩm bộc lộ những đặc trưng riêng của
người Maya khi tư duy và lý giải sự vật, hiện tượng trong cuộc sống; đây chính là những
điểm thú vị trong văn học cổ đại châu Mỹ Latinh: Rằng đầu tiên con người được tạo ra từ
gỗ “Chúng cứ tiếp tục sống rồi sinh sôi nẩy nở, chúng có con trai, có con gái bằng gỗ…
nhưng tất cả đều không có linh hồn, không có tâm trí và không thể nhớ về Thượng Đế, về
Đấng Tạo Tác. Chúng bò trên đất bằng tay và đầu gối bâng quơ, vô định”
(2)
, rằng trò chơi
bóng không phải để giải trí mà nhằm giao hòa với thần Mặt Trời và để tái tạo sự sống thần
kỳ trên thế giới - đây cũng là căn nguyên sinh sản vô tính thần thoại mà hai người anh hùng
Hunahpú và Ixbalamqué sở hữu
Tác phẩm Popol Vuh gồm bốn phần: Phần một là thần thoại về sự sáng tạo vũ trụ, kể
lại từ thời thế giới còn là một cõi hư không vô tận đến khi sông núi, đất đai, muông thú, cỏ
cây,… người đàn ông và đàn bà Quiché ra đời do công lao của vị thần sáng tạo. Phần hai kể
về sự tích của hai người anh hùng bộ lạc do trí thông minh và lòng dũng cảm, lại được sự
giúp đỡ của các vị thần và muôn loài phù trợ đã diệt thù trong, thắng giặc ngoài; dạy dân
cách trồng trọt, mang lại hòa bình, ấm no, hạnh phúc cho con người. Phần ba gồm các
truyền thuyết về lịch sử người Quiché, những cuộc di dân xa xưa của họ, những cuộc xung
đột bên trong và mối quan hệ với các bộ lạc xung quanh. Phần bốn viết về lịch sử bộ lạc
thời kỳ gần gũi với niên đại ra đời của tác phẩm. Biểu thế hệ dòng họ quý tộc, những lời
tiên tri, trình độ tổ chức xã hội được ghi lại trong tác phẩm này là sự phân chia giai cấp ở
giai đoạn sơ kỳ. Như vậy, Popol Vuh là một tập hợp mang tính lịch đại hệ thống những câu
chuyện sáng thế, sử thi anh hùng, dòng họ và chiến tranh bộ lạc; tất nhiên bài viết này chỉ
khảo sát phần hai - sử thi về hai người anh hùng thần thánh.
3. Đặc điểm loại hình anh hùng sử thi Popol Vuh
Rõ ràng, đây là dạng anh hùng văn hóa (khác với anh hùng chiến trận

tạo nên sức thành công của các anh hùng sử thi như Achille, Odysse, Rama, Gilgamesh,…
những kỳ công của họ sáng ngời không phải với tư cách những vị thần mà là những con
người nhất.
Hai anh em anh hùng sử thi Maya sơ kỳ còn phải đối phó hằng ngày với nhiều loại
kẻ thù, cả hai chân lẫn bốn chân, nơi họ không có khái niệm đạo đức khoan dung độ lượng.
Bởi thế để trả thù những người làm cho cuộc sống họ khó khăn, hai anh em biến bọn cùng
cha khác mẹ thành những con khỉ, một cách nào đó, họ còn uy hiếp cả bà nội thần thánh.
Những thử thách trong xã hội Maya sơ kỳ chưa phát triển đến mức những cuộc chiến kinh
thiên động địa như Ramayana hay cuộc chiến Troy,… mà chỉ dừng ở mức thử thách. Song
không vì vậy mà kém phần nguy hiểm, bởi thử thách của vua địa ngục quyết định sự sống
và cái chết của hai người anh hùng. Bởi thế chiến tranh hay đúng hơn là việc thi tài không
nằm ở tài phép, vũ khí mà chủ yếu là trí thông minh và tinh xảo để giành phần thắng (gần
với Odysse). Thay cho cái hùng ở Ramayana, Iliad là cái hài, cái sảng khoái vì chính nghĩa
thành công, cuộc đấu tranh mang nét hài là vì thế.
Hai người anh hùng sử thi chỉ mới là bức thảo ban đầu của những nhân vật sử thi sẽ
phát triển về sau. Hai anh em được đẩy lên đường nhằm mục đích báo thù, tình yêu đối với
họ không có mối liên quan mật thiết. Đẩy ngược lên thế hệ trước, cha mẹ họ cũng không
thấy xuất hiện định nghĩa tình yêu hay những xung động rạo rực, tất cả chỉ là một sự xếp
đặt, một mắt xích trong cái vòng tuần hoàn chu kỳ sự sống và cái chết. Vì thế hình tượng
hai người anh hùng Hunahpú và Xbalanqué thể hiện nét nhân bản ở ý nghĩa chiến công
mang bản chất nhân loại của họ.
Ở Popol Vuh, có thể nhận thấy một hệ hình có lẽ cổ xưa hơn cả Mahabahrata (có thể
đối sánh với thần thoại Ấn nơi bản thân tam vị nhất thể), trước cả hệ thống đa thần Hy Lạp.
Tác giả dân gian xây dựng mẫu người anh hùng lưỡng hợp, lưỡng tính. Có thể nói tính
lưỡng hợp có một dấu ấn đặc trưng của khu vực văn hóa châu Mỹ Latinh cổ đại và còn ảnh
hưởng nhiều đến văn học hiện đại (Đó là tính song trùng trong mô hình quan niệm Marquez
trong Trăm năm cô đơn khi ông xây dựng sự đan xen thực và ảo, cặp anh em nhà Buendia
giống nhau như đúc đến nỗi khi chết họ bị đặt nhầm quan tài,…). Người anh hùng phải là
hệ số chẵn trong bản thể và tính chất. Nếu như cha mẹ thần thánh sinh hai người con trai thì
người anh cả Hunhun - Ahpu lưỡng tính lại có vai trò quan trọng hơn người em trai Vukub