Nhận dạng anh hùng sử thi
"Popol Vuh" Mô hình quan niệm này có thể truy nguyên về cơ sở văn hóa xã hội khu vực, điều
này đụng đến tính chất nền nông nghiệp trồng ngô mà người Maya đã phát triển và tư duy
theo đó. Chứng cứ di truyền học gần đây cho rằng quá trình thuần dưỡng ngô diễn ra vào
khoảng năm 7000 tr.CN tại miền trung Mexico, có thể trong khu vực cao nguyên nằm
giữa Oaxaca và Jalisco. Các dấu tích khảo cổ của các bắp ngô có sớm nhất, được tìm thấy
tại hang Guila Naquitz trong thung lũng Oaxaca, có niên đại vào khoảng năm 4.250 tr.CN,
các bắp ngô cổ nhất trong các hang động gần Tehuacan, Puebla, có niên đại vào khoảng
2750tr.CN. Ngô là lương thực chính của phần lớn các nền văn hóa tiền Columbus tại Bắc
Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và khu vựcCaribe. Các nền văn minh Trung Mỹ đã được tăng
cường sức mạnh nhờ vào ngô; nhờ việc thu hoạch nó, nhờ tầm quan trọng về mặt tôn giáo
và linh hồn của nó cũng như ảnh hưởng đối với khẩu phần ăn uống của họ. Ngô tạo ra sự
đồng nhất về tư tưởng của người dân Trung Mỹ. Điều này tạo nền tảng định hình nền văn
hóa, văn học Mỹ Latinh sau này. Trở lại, ngô là một cây trồng ở nhiều nơi, có vòng đời một
năm, cao từ 1 đến 2m, lá mọc so le, hình dải, hoa đơn tính cùng gốc bao gồm: hoa đực nhỏ,
mọc thành bông ở ngọn, hoa cái mọc cạnh nhau, được bao bởi nhiều lá bắc to, vòi nhụy
dài, quả dĩnh, hạt nhiều, xếp thành hàng. Mùa hoa quả nằm vào tháng 4 đến tháng 6, hoặc
tùy thuộc vào mùa gieo trồng trong năm…
(3)

sống, nói một cách hình tượng là chống lại cái chết. Vì vậy nếu Hanuman giúp Rama là
hành động giúp đỡ do ủy thác thì việc muông thú giúp cho anh em Hunahpú và
Xbalanqué có thể xem như là cùng mối đồng cảm, cùng đứng về lực lượng trần gian
chống lại địa phủ như lời họ nói với những đấu thủ chơi bóng, rằng muông thú không
đứng về phía Xibalba. Cuộc đấu tranh của họ, vì vậy mang tính triết học và thực tiễn
tương đồng với Gilgamesh, khá gần với Odysse, trong khi ngoài tính lịch sử thì cuộc
chiến của Rama mang tính đạo đức, cuộc chiến thành Troy mang tính văn hóa.
Cần nói thêm một điều thứ ba rằng, về mặt lý luận, sẽ khá lý thú khi soi chiếu bản
chất chiến công của sử thi anh hùngPopul Vuh với hệ thống lý luận sử thi phương Đông và
phương Tây. Hegels đã trình bày đặc điểm sử thi thành bốn điểm: tính khái quát, tính xung
đột, tính lý tưởng và tính giáo huấn. Trong đó, ông khẳng định: “Chỉ có những cuộc chiến
tranh giữa các dân tộc xa lạ đối với nhau thì mới là có tính sử thi”. Bởi đó là cuộc đấu
tranh nhằm bảo vệ cái chung, quyền tồn tại của bộ tộc, cộng đồng; không có mối liên hệ
nào về đạo lý bị phá vỡ, không cái gì tự thân có giá trị bị vi phạm. “Các cuộc nội chiến…
thích hợp với lối trình bày của kịch hơn. Chính vì vậy mà ngay từ thời của mình Aristote đã
khuyên các tác giả bi kịch hãy chọn những chủ đề có nội dung là những cuộc huynh đệ
tương tàn…”
(4)
. Vì lẽ đó mà Hegel biểu dương Iliad của Homer trong khi lại không đánh
giá cao sử thi Mahabharata vì tính chất nội bộ của cuộc chiến; trường hợp Ramayana thỏa
mãn yếu tố xung đột nhưng câu chuyện tình của người anh hùng Rama lại nằm ngoài khung
mà Hegel dành cho sử thi. Bởi lẽ, người Ấn Độ cho rằng sử thi phải hội đủ ba yếu tố: anh
hùng (epic), diễm tình (lyric) lẫn bi kịch (drama) - chiến công của người anh hùng là bảo vệ
chánh pháp (đại ngã - Braman) nhưng phải được sáng lên trong ánh sáng của tình yêu con
người (tiểu ngã - Atman). Trường hợp sử thi hai người anh hùng Maya - Quiché, cuộc chiến
của họ phù hợp với tiêu chí của Hegel, đó là cuộc chiến của con người và cái chết, của tộc
Quiché và các dân tộc vùng cao nguyên phía Nam - Xibalba - là xứ sở của nỗi sợ hãi. Ở
điểm này sử thi Popol Vuh gần với lý luận phương Tây hơn. Tuy nhiên, mặc dù Hegel vẫn
đề cập đến hình ảnh người anh hùng với chiến công vĩ đại, tiêu biểu cho tập thể cộng đồng
nằm trong một mô hình quan niệm ở dạng sơ khai, nơi phạm vi của người anh hùng là thế

hòa bình của người Aria đối với người Dravian không phải chiến tranh xâm lược mà là lan
hòa của ánh sáng
(6)

Gần gũi hơn với hành trình xuống vùng dưới đất Xibalba của hai anh em Hunahpú
và Xbalanqué là hành trình của người anh hùng Hy Lạp Odysseus. Nhân vật này cũng từng
xuống âm phủ theo lời nữ thần Circe, nhằm tìm linh hồn của Tiresias để hỏi đường về nhà.
Qua sông mênh mông của Cimmerians, người anh hùng đã đổ rượu cúng và tế hiến sinh
theo lời Circe để làm vui lòng linh hồn người chết. Nhờ thế Odysseus đã gặp lại hồn
Elpenor, gặp tiên tri và biết được con đường của mình, anh còn gặp những người anh hùng,
những tội nhân khác đang bị trừng phạt: Sisyphus đang vần tảng đá, Tantalus bị đói khát
hành hạ. Đoạn xuống âm phủ của Odysseus được đan cài vào nhằm mở rộng bối cảnh cũng
như giúp tác giả đào sâu hơn các khía cạnh cá nhân của những người anh hùng
trong Iliad và thần thoại Hy Lạp. Đây cũng là một dạng thử thách người anh hùng nối tiếp
và mắc xích các dạng thử thách trên biển, đảo, trong động, cung điện phù thủy,… - những
không gian quen thuộc trên bước đường mà những thủy thủ vùng Địa Trung Hải gặp phải
trên các cuộc hải hành. Âm phủ là một dạng không gian khác, là nơi của người chết và dễ
gây cảm giác khiếp sợ.
Cũng vậy, hành trình xuống vương quốc Xibalba của hai người anh hùng Maya phản
ánh bước đường di chuyển về phía Nam của người Maya. Khoảng thế kỷ IX, người Maya
đã bắt đầu tiến hành lấn về phía Nam, đánh bại nhóm người Nahua (dấu vết của người
Nahua còn thể hiện lại rất rõ trong hệ thống tên địa danh mà sau này người Tây Ban Nha
ghi nhận về vương quốc Maya) và từ từ mở rộng khắp khu vực lãnh thổ Guatemala ngày
nay. Con đường Nam tiến này được tích lũy dần vào hệ thống văn học dân gian của các
nhóm cộng đồng và cuối cùng định hình bằng Popol Vuh của nhóm Quiché. Từ khu vực
bán đảo Yucatan mà trung tâm là khu Chitchen Itza với khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao, mưa
nhiều chuyển về phương Nam, đối mặt với những dãy núi cao xứ Palenque và Copén với
khí hậu khô và ôn hòa, người Maya hình dung ra vận mệnh của họ như thân cây mà hai
người anh hùng trồng ở quê nhà, sẽ khô héo khi họ gặp nguy hiểm ở địa phủ - đây chính là
những khó khăn mà một tộc người gặp phải khi đối mặt với sự biến đổi độ ẩm không khí.

Thứ ba, hình tượng người anh hùng sử thi được phác họa và thể hiện rõ đặc điểm,
trong phần sử thi anh hùng Popol Vuh. Mẫu anh hùng sử thi này, vì thế, được giải thích từ
nguồn gốc văn hóa xã hội, mô hình quan niệm và hiện thực lịch sử của mỗi cộng đồng…
Thông qua quá trình này, đặc điểm thể loại và dân tộc của thể loại sử thi được thể hiện rõ
nét, điều này cũng chứng minh được tính giá trị của sử thi Popol Vuh
_____________