HÓA TRỊ UNG THƯ

Mục tiêu học tập:
1. Kể được mức độ đáp ứng với hóa trị của một số loại ung thư
2. Nêu được cơ chế của hóa trị ung thư
3. Kể được các độc tính của hóa trị ung thư

I. ĐẠI CƯƠNG
Hóa trị ung thư là một trong các biện pháp điều trị ung thư mang tính chất
toàn thân. Bên cạnh các phương pháp điều trị tại chổ-tại vùng như phẩu thuật và
xạ trị, các biện pháp điều trị toàn thân ngày càng có những đóng góp quan trọng
trong điều trị và chăm sóc bệnh nhân ung thư.
Hóa trị ung thư thường được hiểu như là phương pháp điều trị ung thư bằng
các thuốc hóa học gây độc tế bào (cytotoxic drugs) để phân biệt với điều trị nội tiết
(hormonotherapy) dùng các tác nhân nội tiết và điều trị sinh học (biologic therapy)
dùng các tác nhân làm biến đổi đáp ứng sinh học (biologic modulators). Thực ra
sự phân định trên chỉ có tính chất tương đối vì hiệu quả của tất cả các biện pháp
điều trị toàn thân trên đều thông qua cơ chế tác động cuối cùng là làm thay đổi đáp
ứng sinh học của cơ thể theo hướng chống ung thư. Hơn nữa, tất cả các tác nhân
điều trị toàn thân (thuốc gây đọc tế bào, nội tiết hay miễn dịch, sinh học…) đều có
bản chất hóa học. Do vậy người ta thường phát triển khái niệm hóa trị ung thư như
là biện pháp điều trị toàn thân bằng các thuốc hóa học, cấu thành một nội dung rất
quan trọng của ung thư học nội khoa.
II. VAI TRÒ CỦA HÓA TRỊ ĐỐI VỚI CÁC LOẠI UNG THƯ
Vai trò của hóa trị khác nhau theo từng loại ung thư và theo từng tình
huống lâm sàng cụ thể. Tuy vậy người ta thường chia thành các nhóm theo mức độ
đáp ứng với hoá trị:
Nhóm ung thư có thể điều trị khỏi bằng hoá trị
Bệnh bạch cầu lymphô cấp ở trẻ em
U lymphô Burkitt
Ung thư nhau thai

Pha G1: Thời gian từ lúc kết thúc phân bào đến khi bắt đầu pha S. Giai
đoạn này tế bào tập trung chuẩn bị tổng hợp RNA và các protein chức năng có liên
quan.
Pha S: giai đoạn tổng hợp DNA
Pha G2: khoảng thời gian ngắn để nhân tế bào chuẩn bị cho sự phân bào.
Pha M: giai đoạn phân chia tế bào
Pha G0 gồm các tế bào không tham gia chu kỳ tế bào. Đây là các tế bào
không đáp ứng với các tín hiệu khởi xướng việc tổng hợp DNA mà các tế bào ở
pha G1 vẫn có. Tuy vậy các tế bào ở pha G0 vẫn tổng hợp RNA và các protein
chức năng, vẫn duy trì chức năng của tế bào biệt hóa. Các tế bào ở pha G0 còn là
nguồn dự trữ và sẳn sàng đi vào chu kỳ tế bào, tham gia phân chia để tái lập, gia
tăng dân số của khối ung thư.

Hình 1. Các giai đoạn phân bào-sự không đồng bộ dân số tế bào

2. Động học của tế bào
Khối u thường không thuần nhất mà được tạo bởi hỗn hợp tế bào tại các
giai đoạn khác nhau. Có ba nhóm được mô tả
Các tế bào tham gia vào các giai đoạn phân chia tức là nhóm tế bào đang
trong chu kỳ tế bào.
Các tế bào có khả năng tham gia vào các giai đoạn phân chia nhưng chưa
tham gia phân chia gọi là các tế bào ở pha G0.
Các tế bào được loại ra sau mỗi chu kỳ tế bào và không thể quay trở lại chu
kỳ tế bào gọi là các tế bào chết tự nhiên.
Số lượng tế bào thuộc một trong ba nhóm trên thay đổi tuỳ từng khối u,
từng loại bệnh ung thư và từng cá thể người bệnh.
3. Thời gian nhân đôi

dưỡng hoặc hoại tử nên thuốc hoá chất khó vào.
- Một số lượng tế bào đòi hỏi phải điều trị nhiều đợt, hình thành sự kháng
thuốc.
Chính vì các nguyên nhân trên, nên trong một số trường hợp như ung thư
buồng trứng người ta tiến hành phẩu thuật công phá khối u (debulking surgery) để
làm tăng nhạy cảm của u còn lại với hoá trị.
5. Thời gian điều trị Hình 2: Mối liên quan giữa số tế bào khối ung thư và các đợt hóa trị
Dựa vào sơ đồ trên chúng ta nhận thấy mỗi một chu kỳ hóa trị sẽ ‘tiêu diệt’
số l ượng không đổi tổng số tế bào ung thư chứ không ‘tiêu diệt’ một số lượng
tuyệt đối tế bào. Chính vì vậy hóa trị phải được thực hiện qua nhiều đợt để giảm
dần dân số tế bào ung thư. Khả năng ‘tiêu diệt’ toàn bộ tế bào ung thư bằng hóa trị
là một điều rất khó thực hiện vì bên cạnh sự tích tụ độc tính khi hóa lâu dài còn có
hiện tượng kháng thuốc của tế bào bướu. Tình trạng bệnh ổn định lâu dài trong
nhiều trường hợp là do vai trò miễn dịch chống ung thư của cơ thể người bệnh.

6. Sự kháng thuốc
Cơ chế như sau:
Dùng thuốc không đủ liều
Giảm hoạt tính của từng loại thuốc
Giảm sự cung cấp các chất chuyển hóa.
Vậy để giảm thiểu sự kháng thuốc cần chon lựa thuốc dựa theo nguyên tắc
sau:
Chỉ sữ dụng thuốc khi đã biết có tác dụng với loại tế bào đó
Dùng các loại thuốc có các cơ chế khác nhau lên các giai đoạn khác nhau
của sự phân chia tế bào
Liều lượng thuốc không giống nhau
Có tác dụng hiệp đồng chống ung thư

thường gây ra các tác dụng phụ.
Hiện nay người ta đã và đang nghiên cứu để tìm ra các loại thuốc có tính
đặc hiệu cao do có cơ chế chọn lọc hơn dựa vào sự tiến bộ của sinh học ung thư
mà cụ thể là gen sinh ung thư và cơ chế hoạt đọng của nó.
V. ĐỘC TÍNH CỦA HÓA TRỊ
Các thuốc hóa trị ung thư đều gây nên những tác dụng phu bên cạnh hiệu
quả mong đợi là ức chế tăng trưởng tế bào ung thư. Các tế bào, tổ chức của cơ thể
có tốc độ tăng trưởng nhanh như niêm mạc ống tiêu hóa, hệ tạo huyết, tế bào lớp
đáy biẻu mô, tế bào sinh dục…thường có biểu hiện độc tính hóa trị rõ rang nhất.
Độc tính của hóa trị rất đa dạng và được phân theo mức độ nặng từ I đên IV
hoặc theo hệ cơ quan. Có thể phân loại độc tính hóa trị theo thởi điểm xảy ra như
dưới đây:
Phản ứng tức thời: sốc phản vệ rất hiếm xảy ra. Một vài lọai thuốc như
paclitaxel hoặc các kháng thể đơn dòng như rituximab…có thể gây phản ứng sốc
phản vệ nên cần phải điều trị dự phòng trước và theo dõi cẩn thân trong khi sữ
dụng.
Các phản ứng sớm: Xảy ra trong vòng một vài ngày sau hóa trị
Buồn nôn và nôn mữa
Mệt mỏi, sốt, phản ứng giả cúm
Phản ứng muộn sau vài ngày đến vài tháng sau hóa trị
Giảm sinh tuỷ: Giảm bạch cầu, thiếu máu, giảm tiểu cầu
Rối loạn tiêu hóa: Đau bung, chán ăn, tiêu chảy, táo bón
Hệ lông tóc móng: rụng tóc, xam da, thay đổi màu sắc móng
Hệ thần kinh: Dị cảm đầu chi, giảm thính lực…
Hệ sinh dục: Rối loạn kinh nguyệt, vô kinh, vô sinh…
Quái thai
….
Các phản ứng muộn: thường sau nhiều năm
Vô sinh
Đột biến di truyền