Cách làm bài nghị luận xã hội

A/NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TƯ TƯỞNG , ĐẠO LÝ

1. Khái niệm, đề tài, yêu cầu và các thao tác chính:

a) Khái niệm

Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là quá trình kết hợp
những thao tác lập luận để làm rõ những vấn đề tư tưởng
đạo lí trong cuộc đời.

b) Đề tài

Đề tài của nghị luận về tư tưởng, đạo lí là vô cùng phong
phú, bao gồm:

- Các vấn đề về nhận thức như lí tưởng, mục đích sống,…

- Các vấn đề về tâm hồn, tính cách như:

+ Lòng yêu nước, lòng nhân ái, vị tha, bao dung, độ
lượng,…

+ Tính trung thực, dũng cảm, chăm chỉ, cần cù, thái độ
hòa nhã, khiêm tốn,…

+ Thói ích kỉ, ba hoa, vụ lợi,

a) Mở bài

- Giới thiệu vấn đề được đưa ra bình luận.

- Nêu luận đề: dẫn nguyên văn câu danh ngôn hoặc nội
dung bao trùm của danh ngôn.

- Giới hạn nội dung và thao tác nghị luận sẽ triển khai.

b) Thân bài

- Giải thích tư tưởng, đạo lí cần nghị luận (nêu các khía
cạnh nội dung của tư tưởng, đạo lí này).

- Phân tích, chứng minh, bình luận các khía cạnh ; bác bỏ,
phê phán những sai lệch (nếu có).

- Khẳng định chung, nêu ý nghĩa, liên hệ thực tế, rút ra bài
học nhận thức và hành động.

- Lấy dẫn chứng minh họa (ngắn gọn, tiêu biểu, dễ hiểu).

c) Kết bài

Tóm tắt các ý, nhấn mạnh luận đề đã nêu ở đầu bài nhằm
chốt lại bài viết hoặc dẫn thơ, văn để mở rộng, gợi ý thêm
cho người đọc về vấn đề đang bàn luận.

3. Tổng kết


+ Lí tưởng là ngọn đèn chỉ đường ; không có lí tưởng thì
không có cuộc sống.

+ Nâng cao vai trò của lí tưởng lên một tầm cao ý nghĩa
của cuộc sống. Ở đây đòi hỏi phải giải thích mối quan hệ
giữa lí tưởng và ngọn đèn, phương hướng và cuộc sống.

- Yêu cầu của đề: suy nghĩ về vai trò của lí tưởng nói
chung đối với mọi người và lí tưởng riêng của mình.

b) Thân bài

- Giải thích câu nói của L.Tôn-xtôi về vai trò của lí tưởng
đối với cuộc sống:

+ Lí tưởng là ước mơ, khát vọng định hướng cuộc sống.
Lí tưởng xấu có thể làm hại cuộc đời của một người và
nhiều người. Không có lí tưởng tốt đẹp thì không có cuộc
sống tốt đẹp.

+ Lí tưởng tốt đẹp, thực sự có vai trò chỉ đường vì đó là lí
tưởng vì dân, vì nước, vì gia đình và hạnh phúc bản thân.
Lí tưởng tốt đẹp có vai trò chỉ đường cho chính sự nghiệp
cụ thể mà mỗi người theo đuổi: khoa học, giáo dục, an
ninh, kinh doanh,…

- Nêu suy nghĩa tán thành hay không tán thành đối với ý
kiến của nhà văn Nga.

- Nêu lí tưởng riêng của mình: vấn đề bức thiết đặt ra cho

tượng này, người nghị luận phải phân tích để tìm ra ý
nghĩa xã hội về tư tưởng, đạo đức mà bàn bạc, đánh giá.
Đề tài bàn bạc gần gũi với đời sống, sát hợp với trình độ
nhận thức của HS như tai nạn giao thong, hiện tượng môi
trường bị ô nhiễm, những tiêu cực trong thi cử, nạn bạo
hành trong gia đình, phong trào thanh niên tiếp sức mùa
thi, cuộc vận động giúp đỡ đồng bào hoạn nạn, những
tấm gương người tốt việc tốt,…

2. Cách làm bài

a) Cách viết mở bài

Nghị luận về một hiện tượng đời sống cũng là một dạng
văn bản. Vì vậy, nó cũng cần bắt đầu bằng một mở bài.
Và phần mở bài của nó dĩ nhiên không thể đi ngược lại
những nguyên tắc chung của mở bài.

Nghị luận là hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu của con
người muốn được bàn luận và đánh giá về một hiện
tượng (hoặc vấn đề) nào đấy. Mở bài của một bài nghị
luận hiện tượng đời sống phải thể hiện được định hướng
đánh giá và bàn luận đó thông qua những câu hỏi, hoặc
những câu có tác dụng gợi suy nghĩ, trăn trở trong người
đọc (người nghe).

b) Cách viết thân bài

Thân bài phải gồm đủ hai thành phần là bàn luận và đánh
giá, để có thể đáp ứng yêu cầu bình luận.

áp đặt một chiều. Sức thuyết phục của bài nghị luận sẽ
cao hơn nhiều khi người nghe có điều kiện so sánh ý kiến
của người nghị luận với những ý kiến đã được nêu ra
trước đó. Do vậy, người làm văn nên làm công việc điểm
lại và nhận xét một cách hợp tình hợp lí các quan điểm
chính đã có về hiện tượng đời sống được đưa ra bình
luận, trước khi đưa ra quan điểm của bản thân mình.
Việc điểm lại và nhận xét các quan điểm chính đã có về
hiện tượng đời sống nêu ở đề bài rõ ràng cũng cần phải
đạt được các yêu cầu khách quan, trung thực, như vừa
nêu ở điểm trên. Vì có thế thì người nghị luận mới mong
đạt được mục đích của mình.

- Khi nêu ra và bảo vệ quan điểm của riêng mình, người
bình luận có thể đứng hẳn về một phía, ủng hộ phía mình
cho là đúng và phê phán phía mà mình chắc chắn là sai.
Người bình luận cũng có thể kết hợp những phần đúng và
loại bỏ phần còn hạn chế của mỗi phía để đi tới một sự
đánh giá mà mình tin là thực sự hợp lí, công bằng. Và
cũng không loại trừ khả năng người bình luận đưa ra một
cách đánh giá khác biệt của riêng mình, sau khi đã phân
tích các quan điểm ý kiến khác nhau về đề tài cần bình
luận.

Việc lựa chọn cách làm nào trong cách kể trên cũng hoàn
toàn chỉ xuất phát từ một và chỉ một cơ sở duy nhất - cơ
sở chân lí. Và sau khi đã lựa chọn được một cách thức
phù hợp với chân lí (lẽ phải) rồi thì nhiệm vụ của người
bình luận là thuyết phục người nghe (người đọc) đặt niềm
tin vào sự đánh giá của mình, như chính mình đã từng có