Bình giảng đoạn thơ trong bài thơ Tiếng hát con tàu
của Chế Lan Viên

Bình giảng đoạn thơ sau trong bài thơ Tiếng hát con tàu
của Chế Lan Viên:

Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ

Nơi nào qua, lòng lại chẳng yêu thương?
Khi ta ở,chỉ là nơi đất o
Khi ta đi, đất đã hoá tâm hồn!
Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét
Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng,
Như xuân đến chim rừng lông trở biếc
Tình yêu làm đất lạ hoá quê hương.
A - gợi ý chung
Để bình giảng tốt hai khổ thơ này, cần phải nắm được vị
trí của chúng trong bài thơ. Đây là những lời khái quát triết
lý sau một đoạn dài tác giả nhắc đến kỉ niệm rất cụ thể về
những “anh”, những “em” những “mế”. Tuy có tính chất
khái quát cao nhưng đoạn thơ không rơi vào khô khan.
Cần phải chỉ ra được chiều sâu tâm hồn ẩn chứa trong
những câu thơ cô đọng như châm ngôn ấy. Bên cạnh đó
cũng cần dừng lại phân tích cách sử dụng hình ảnh rất
sáng tạo của nhà thơ đã làm cho bản chất của vấn đề
được nổi rõ. Phải nhận thức được rằng những lời khái
quát ấy đã đánh dấu một bước chuyển , bước trưởng
thành trong suy nghĩ, cảm xúc của nhà thơ về cuộc đời,
về nhân dân và cách mạng.
B – gợi ý cụ thể
I – Mở bài


C – Bài làm

Lần đầu tiên khi tiếp xúc với Tiếng hát con tàu của Chế
Lan Viên, thật sự tôi không khỏi bỡ ngỡ và xa lạ, vì thấy
cái tựa đề của nó sao như rộng lớn và xa vời quá! Nói về
đất nước, có lẽ Chế Lan Viên phải đề cập đến những cái
gì “cao siêu” lắm? Thế nhưng, cái cảm giác ấy dần tan
biến đi khi tôi đọc và cố hiểu bài thơ. Cũng với mục đích là
phục vụ chính trị, nhưng lòng thơ không khô khan, xa lạ
mà dường như vẫn còn đâu đây sức nóng hổi của một trái
tim đầy nhiệt huyết. Chưa tin ư? Mời bạn đọc hãy thử
xem, chỉ một đoạn thơ thôi, ta sẽ thấy ngay được đó chính
là những dòng thơ viết ra bằng mạch cảm xúc thật đang
dân lên trên đầu ngọn bút:
Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ
Nơi nào qua, lòng lại chẳng yêu thương?
Khi ta ở,chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi, đất đã hoá tâm hồn!
Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét
Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng,
Như xuân đến chim rừng lông trở biếc
Tình yêu làm đất lạ hoá quê hương.
ở đây cảm xúc chính của đoạn thơ cũng nói về nỗi nhớ
như không ít những bài thơ khác. Đó cũng là quy luật của
thường tình. Bởi vì đất nước rộng lớn vô cùng mà:
Làm trai cho đáng làm trai
Xuống Đông, Đông tĩnh, lên Đoài, Đoài yên.
Bằng những tâm hồn phóng đạt và thiết tha yêu quê
hương những người trai ấy đã in dấu trên khắp mọi nẻo

Người đọc cảm nhận được ở câu thơ của Chế Lan Viên
hình ảnh một miền Tây Bắc xa xôi qua những nét phác
thảo đơn sơ nhưng tiêu biểu. Cảnh Tây Bắc hiện về trong
nỗi nhớ vừa mang một vẻ đẹp huyền ảo nhưng cũng hết
sức kì vĩ lớn lao, tượng trưng cho vẻ đẹp hoành tráng nên
thơ của núi rừng bát ngát. Rõ ràng câu thơ chỉ gợi mà
không tả, chỉ bằn những hình ảnh thoáng qua “bản sương
giăng”, “đèo mây phủ” cũng đủ để ta thấy được sự thân
thuộc và gắn bó đầy mật thiết giữa cảnh và người. Xứ Tây
Bắc đèo hút gió nên vỗn dĩ đã từng mang danh là xứ của
ma thiêng quỷ độc, không có những rừng thông bạt ngàn
trên đồi Đà Lạt, cũng không phải là những triền núi thoai
thoải gió như Nha Trang. Người ta đến nơi đây không
phải để vui chơi, có lẽ chính vì thế mà nó sẽ không bao
giờ là thiên đường lí tưởng cho những nàng tiểu thư hay
công tử nơi thành thị. Nhưng riêng với tác giả, nó là là một
người bạn chí thân
Nơi nào qua lòng lại chẳng yêu thương?
Thật nhẹ nhàng, lời thơ có tác dụng của một câu hỏi tu từ
đầy chân tình tha thiết, một câu hỏi được đặt ra dường
như cho chính bản thân mình. Cách làm duyên trong bài
tho cũng thật đáng yêu. Phải chăng một khi đã tự nhận
mình là một đứa con của quê hương, thì bất cứ nơi đâu
trong lòng quê hương ấy ta mãi mãi là một đứa con ruột
thịt? Mà đã là “con” thì làm sao không gắn bó và thân
thương với mẹ? Từ tình cảm ấy,Chế Lan Viên đã đưa ra
một chân lí sống mà nhà thơ đã tự chiêm nghiệm được ở
cuộc đời
Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi, đất đã hoá tâm hồn.

thơ lại đảo ngược vị trí của người và đất? Một dụng ý
nghệ thuật rõ ràng.
PhảI thôi! Có lẽ nhà thơ đang nhấn mạnh về hình ảnh và
vai trò của đất, một hình ảnh mà trước đây ông đã từng
gọi nó bằng tiếng “Mẹ” thân yêu. Nếu ai đã từng trải qua
cuộc kháng chiến gian khổ chín năm chống giặc, từng gắn
bó với mảnh đất Tây Bắc, từng chia ngọt sẻ bùi một bát
cơm, chén nước, cùng đắp chung cái chăn sui trong sự
đùm bọc yêu thương của đồng bào….có như thế mới hiểu
được tại sao mà “đất đã hoá tâm hồn” khi ta cất bước ra
đi. Đó có phải chăng là tiếng gọi của quê hương, “ hoá
tâm hồn” để vẫy ta trở về miền quê cũ:
Đất nước dẫu nghèo
Ta yêu đến vô cùng
ít vải chẳng ai chê áo rách
ít thời gian ghét vẽ vời kiểu cách
Bất trắc nhiều dạy ta biết lo xa….
Phải chăng giữa miền đất hứa ấy và trái tim nhà thơ đã
hình thành một sợi dây vô hình nhưng bền chặt? Nên mỗi
bước đi của nhà thơ chính là mỗi bước tìm về kỉ niệm, để
tìm về sự thuỷ chung với quê hương cho dù đó không
phải là nơi chôn rau cắt rốn, nhưng khác nào một bà mẹ
thứ hai đã nuôi lớn cuộc đời mình!
Đang triền miên với những suy tưởng về đất nước quê
hương ,mạch thơ dường như đột ngột chuyển sang mạch
rung cảm và suy tưởng khác:
Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét
Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng.
Nhớ anh, nhớ em, nhớ mẹ , nhớ chính mình , rồi cuối
cùng mới nhớ đến người yêu. Không lẽ đây là nỗi nhớ sau

mùa đông mà không nói đến cái giá rét lạnh lẽo của nó thì
có lẽ mùa đông sẽ chẳng bao giờ có được cái gọi là
“đông”. Anh và em cũng vậy! Nếu mùa đông đang chờ đợi
hơI gió rétt thì anh cũng đang chờ đợi chính em đây. Anh
dang chờ đợi em sẽ trở về bên anh, với quê hương đầy kỉ
niệm. Từ dòng suy tưởng đó, tình yêu của tác giả chợt
hiện lên và đẹp đẽ vô cùng. Nó lấp lánh với những sắc
màu thắm tươi của “cánh kiến hoa vàng”, của “chim rừng
lông trở biếc” , một bức tranh tình yêu được dệt từ những
màu sắc rực rỡ của mùa xuân và cuộc đời. Ai đó đã nói
“tình yêu biến thiên như một hàm số”. Có lẽ đúng. Nếu khi
về với nhân dân nhà thơ đã dùng đến năm so sánh độc
đáo bất ngờ thì “bỗng nhớ em” cũng được nhà thơ đưa ra
một loạt so sánh về tình yêu giữa anh và em như “đông về
nhớ rét”, như “cánh kiến hoa vàng” như “Xuân đến chim
rừng lông trở biếc”. Tác giả không hề đưa ra những định
nghĩa bí hiểm trừu tượng và kiểu cách mà giữa muôn vàn
định nghĩa về tình yêu phải chăng Chế Lan Viên đang tìm
cho mình một định nghĩa mới? Nó gần gũi với chúng ta
nhưng thật là những khám phá bất ngờ nhiều sắc màu
rực rỡ. Chính sự so sánh linh động đã tạo nên một giá trị
mới trong muôn vàn cách nghĩ về tình yêu. Không hiểu
sao tôi cứ tâm đắc với câu thơ này:
Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét.
Anh “bỗng” tìm được so sánh biểu hiện đúng nhất tình
cảm nhớ em chứ đâu phải anh vô tâm mà “bỗng nhớ
em”? “ Cho con về gặp lại”, “Con gặp lại nhân dân như nai