Vài nét về văn hóa Sa Huỳnh ở
miền trung Việt Nam

Từ thông tin đầu tiên trong Niên giám 1909 của tập san Trường Viễn Đông
bác cổ về việc phát hiện “một kho chum khoảng 200 chiếc nằm cách mặt đất
không sâu, trong một cồn cát ven vùng biển Sa Huỳnh” (huyện Đức Phổ tỉnh
Quảng Ngãi), đến nay hàng trăm di tích của nền văn hóa này đã được tìm
thấy khắp các tỉnh ven biển miền Trung từ Thừa Thiên – Huế đến Bình
Thuận. Diện mạo của văn hóa Sa Huỳnh, từ nguồn gốc đến các giai đoạn
phát triển, từ loại hình di tích di vật đến đặc trưng văn hóa… ngày càng rõ
nét.

Văn hóa Sa Huỳnh phát triển từ sơ kỳ đồng thau đến sơ kỳ đồ sắt, từ khoảng
3500 năm đến những thế kỷ trước sau Công nguyên. Quá trình hội tụ những
nguồn gốc khác nhau đã tiến tới giai đoạn phát triển cực thịnh của văn hóa
này vào khoảng 2.500 – 2.000 năm cách ngày nay. Chủ nhân của văn hóa Sa
Huỳnh có quan hệ cội nguồn với các văn hóa hậu kỳ đá mới – sơ kỳ đồng
thau ven biển, được coi là những người Tiền Mã Lai - Đa đảo (Proto Malayo
Polynesien). Trong quá trình hình thành văn hóa Sa Huỳnh có những liên hệ
với những nhóm cư dân cùng thời là những người “Tiền Môn – Khmer” hay
Tiền Nam Á. Ngoài ra suốt quá trình phát triển văn hóa này còn có nhiều
mối quan hệ giao lưu rộng rãi với những văn hóa thời kim khí ở Đông Nam
Á. Qua đó có thể thấy chủ nhân văn hóa Sa Huỳnh nói tiếng Nam Đảo hay
Malayo – Polynesien nhiều hơn yếu tố Nam Á.

Đặc trưng cơ bản của văn hóa Sa Huỳnh là táng thức mộ chum, vò suốt từ
giai đoạn sớm đến muộn, tuy ở một vài địa điểm vẫn có sự hiện diện của mộ
huyệt đất. Các khu mộ phân bố tập trung ở những cồn cát ven biển, lan dần
ra các đảo ven bờ, ngoài ra còn phân bố ở vùng đồng bằng và miền núi phía
tây. Di tích là những khu mộ táng rộng lớn gồm hàng chục, hàng trăm chum,
vò gốm chôn đứng trong địa tầng. Loại hình chum, vò chủ yếu hình trụ, hình

cổ một số “yếu tố Sa Huỳnh” trong xã hội và văn hóa Chămpa. Từ không
gian và thời gian, trên cơ sở những tư liệu khảo cổ học, đến nay có thể cho
rằng nhà nước Chămpa là sự tiếp nối văn hóa Sa Huỳnh, được hình thành
trên cốt lõi văn hóa Sa Huỳnh dưới ảnh hưởng của những yếu tố văn hóa
ngoại sinh Trung Hoa và Ấn Độ.

Phân bố trên dải đất miền Trung Việt Nam nhưng trung tâm của văn hóa Sa
Huỳnh là khu vực Quảng Nam – Quảng Ngãi, còn khu vực Nam Trung Bộ,
từ Phú Yên đến Bình Thuận những di tích và di vật thời tiền – sơ sử chỉ
được phát hiện và nghiên cứu từ sau năm 1975. Cho đến nay số lượng di tích
ở khu vực này không nhiều và có thể nói, tính chất và diện mạo của “văn
hóa Sa Huỳnh” ở đây có phần khác biệt so với vùng trung tâm, kể cả giai
đoạn nối tiếp từ văn hóa Sa Huỳnh sang văn hóa Chămpa. Văn hóa khảo cổ
ở đây có những nét độc lập nhất định so với vùng trung tâm của văn hóa Sa
Huỳnh. Ngay từ giai đoạn đồ đồng ở khu vực Khánh Hòa đã phân lập được
một văn hóa khảo cổ là “văn hóa Xóm Cồn”.

Theo công trình Văn hóa Xóm Cồn với tiền sử và sơ sử Khánh Hòa thì văn
hóa Xóm Cồn là một văn hóa khác Sa Huỳnh và sớm hơn “Sa Huỳnh cổ
điển”. Xóm Cồn là một văn hóa có niên đại sớm nhất thuộc thời đại kim khí
ở Khánh Hòa nói riêng và miền Trung Việt Nam nói chung, mặc dù chưa
xuất hiện di vật bằng kim loại nhưng dựa vào sự tiến bộ của đồ gốm cũng
như trong bối cảnh đồng đại của khu vực, văn hóa Xóm Cồn có thể được
xem là mở đầu cho thời đại kim khí khu vực miền Trung. Tại tất cả các di
tích thuộc văn hóa này hoàn toàn vắng mặt những di vật và sắc thái văn hóa
đặc trưng của Sa Huỳnh như chum, vò lớn, vũ khí công cụ bằng sắt, khuyên
tai hai đầu thú và khuyên tai ba mấu… Đến giai đoạn muộn sơ kỳ thời đại
Đồ Sắt, ở một số di tích mộ vò ở Nam Trung bộ như Hòa Diêm (Cam Ranh,
Khánh Hòa), Hòn Đỏ, Bàu Hòe (Bình Thuận) có nhiều yếu tố khác biệt mộ
chum vò Sa Huỳnh điển hình và thậm chí còn có những yếu tố gần gũi với

người khác nhau nhưng cũng tăng cường giao lưu giao tiếp (cả xung đột
nữa) về kinh tế, văn hóa, xã hội với nhau. Phân bố trên dải đất này văn hóa
Sa Huỳnh là thành quả đóng góp của nhiều nhóm cư dân – tộc người, trong
đó mang đậm dấu ấn văn hóa biển của những người thuộc ngữ hệ Malayo –
Polynesien cư trú trên vùng đảo và quần đảo Đông Nam Á (và rộng hơn),
bên cạnh dấu ấn văn hóa của những người thuộc ngữ hệ Nam Á – Môn
Khmer cư trú trên dải Trường Sơn – Tây Nguyên. Quá trình tiếp xúc, giao
lưu giữa các tộc người đã tạo nên sắc thái đặc trưng từng vùng, từng khu
vực.