Hướng dẫn phân tích cảm hứng trong bài thơ đất nước

Sáng mát trong như sáng năm xưa
Gió thổi mùa thu hương cốm mới
Tôi nhớ những ngày thu đã xa
Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội
Những phố dài xao xác hơi may
Người ra đi đầu không ngoảnh lại
Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy
Mùa thu nay khác rồi
Tôi đứng vui nghe giữa đất trời
Gió thổi rừng tre phất phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha
Rừng xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm mát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa
Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về
Ôi những cánh đồng quê chảy máu
Dây thép gai đâm nát trời chiều
Những đêm dài hành quân nung nấu
Bỗng bồn chồn như nhớ mắt người yêu
Từ những năm đau thương chiến đấu
Đã ngời lên nét mặt quê hương
Từ gốc mía bờ tre hồn hậu
Đã bật lên những tiếng căm hờn


- Phạm vi : Tuy chỉ yêu cầu phân tích bài thơ của Nguyến Đình Thi, nhưng cần so
sánh liên hệ với các bài thơ khác, nhất là những bài thơ cùng viết về đề tài đất
nước trước và sau nó ( ví dụ : Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm, Đất nước của
Nguyễn Khoa Điềm…) để thấy vẻ đẹp riêng của tác phẩm.

Gợi ý phân tích :

1. Hiểu rõ hoàn cảnh sáng tác của bài thơ để phân tích

- Đất nước là bài thơ ngắn (49 dòng ) nhưng lại được sáng tác trong thời gian dài
(1948- 1955)

- Tiền thân là bài thơ Sáng mát trong như sáng năm xưa (đăng báo Văn nghệ số 6,
tháng 10 và 11/1948) và bài Đêm mít ting (Văn nghệ Xuân 1949). Cả hai bài thơ
đều được viết tại Việt Bắc, trong tâm trạng nhớ về Hà Nội của tác giả.

- Phần đầu từ Sáng mát trong… Trong biếc nói cười thiết tha được lấy từ bài thơ
thứ nhất. Kế đến nối vào đoạn cuối bài thơ thứ hai và cả ý của bài đầu cho đến :
Những buổi ngày xưa vọng nói về. Đoạn từ Ôi cánh đồng quê… cho đến hết bài
được Nguyến Đình Thi viết vào năm 1955

Như vậy, bài thơ hình thành từ ba mảnh khác nhau, trong thời gian dài, nhưng vẫn
là tác phẩm hoàn chình, liền mạch, nhất quán nhờ kết nối bởi mạnh cảm xúc về đất
nước.

2. Lưu ý về kết cấu

Đất nước là bài thơ có kết cấu độc đáo


Hoài niệm tươi sáng về mùa thu nay. Đây cũng là cảm hứng về một đất nước đổi
mới, cảm hứng đầy chất tự hào của người làm chủ. Phát hiện mới mẻ của Nguyến
Đình Thi ở đây là mối quan hệ về đất nước trong truyền thống – đất nước ở hiện
tại

- Phần còn lại của bài thơ :

Tác giả tập trung thể hiện những cảm xúc và suy ngẫm của mình về đất nước từ
đau thương trong chiến tranh đã trỗi dậy mạnh mẽ, ngời sáng.

- Đánh giá chung :

Đất nước là bài thơ hay của Nguyến Đình Thi và của nền thơ Việt Nam kháng
chiến. Thành công lớn nhất của tác giả là đã thể hiện những tình cảm chân thực,
xúc động của mình về đất nước

Bài tham khảo

Tiếng thơ hào sảng về đất nước

Xưa nay, nhiều bài thơ hay lại được nhà thơ viết rất nhanh, có vẻ như “xuất thần”.
Trái lại, có những bài thơ được nung nấu kỹ lưỡng khi hoàn thành chưa hẳn làm
ưng ý tác giả, nhất là về cảm xúc, sự xộc xệch trong kết cấu… Đất nước của
Nguyến Đình Thi có lẽ là trường hợp ngoại lệ. Nó được thai nghén từ những năm
đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp (năm 1948,1949) và hoàn thành khi cuộc
kháng chiến ấy đã kết thúc (năm 1955). Dĩ nhiên, đó phải là thành công của nhà
thơ có tài. Nhưng điều quan trọng hơn chính là do tác phẩm ấy được tạo dựng nên
từ những cảm xúc, suy nghĩ của Nguyến Đình Thi về một chủ đề lớn: Đất nước !

Khởi đầu bài thơ là những cảm xúc trực tiếp trong một sáng mùa thu, gợi nỗi nhớ

ngắm bầu trời và những áng may bay. Cảm hứng về bầu trời thu, về những làn gió
mát, về hương vị cốm xanh và những dòng sôn, ruộng đồng ở đoạn sau của nhà
thơ “cũng chính là cảm hứng về đất nước” ( Nguyến Đình Thi – Bài thơ Đất
nước )

Dòng thơ thứ ba : Tôi nhớ những ngày thu đã xa là một sự chuyển mạch. Thực ra,
ở hai câu thơ đầu đã có hình ảnh mùa thu xưa rồi, nhưng đến đây có lẽ không kiềm
được dòng hồi tưởng nên lời thơ như buột phát ra :
Tôi còn nhớ những ngày thu đã xa

Ở đây, còn có một lý do nữa : Trong bài thơ Sáng mát trong như sáng năm xưa,
vốn là vị trí của câu thơ có hình ảnh đẹp : Cỏ mòn thơm mãi dấu chân em. Câu thơ
mang dáng dấp suy nghĩ tình cảm và tình cảm của một trí thức Hà Nội. Thời ấy, có
thể không hợp với suy nghĩ của nhiều người trong hoàn cảnh kháng chiến nên
Nguyến Đình Thi đã thay đi. Song, dù sao thì sự chuyển mạch ấy cũng hợp lý, kết
nối được hình ảnh toàn bài thơ.

Bốn câu thơ kế tiếp miêu tả về mùa thu Hà Nội xưa :

Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội
Những phố dài xao xác hơi may
Người ra đi đầu không ngoảnh lại
Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy

Mùa thu Hà Nội hiện lên trong hoài niệm của nhà thơ thật đẹp và thơ mộng, về
thời tiết, thiên nhiên, không gian (chớm lạnh, xao xác hơi may, phố dài ). Đặc biệt,
sự cảm nhận của tác giả thật tinh tế và tài hoa khiến cho mùa thu Hà Nội bỗng
nhiên biểu hiện bằng hình khối, màu sắc, ánh sáng. Đó là thứ hình khối, ánh sáng,
màu sắc của tâm trạng nên khiến lòng người càng thêm xao động.


(Tống biệt hành )
Nguyễn Đình Thi từng thổ lộ : Người ra đi này cũng không phải tác giả hoặc một
người cụ thể - người ra đi ấy có thể là đi làm cách mạng, hoặc vì một lẽ khác, vì
một bi kịch chung hoặc riêng… Dù sao đấy cũng là một người bỏ nơi ở, bỏ nói
mình đang quen sống để ra đi, người ấy có nhiều nông nổi, nhiều tâm trạng, cho
nên ra đi “đầu không ngoảnh lại”, cảnh đẹp vắng vẻ, quyến luyến lặng lẽ. Người ra
đi ấy có một cảnh ngộ nào đấy ta không biết rõ, nhưng đầu anh ta không ngoảnh
lại, anh ta thấy cần phải đi, và những cái anh ta bỏ lại sau lưng, hình như không
phải của anh ta nữa (Thư trả lời bnj đọc,ngày 14.12.1983)

Dù gì đi nữa thì khổ thơ trên vẫn là những câu thơ đẹp nhất của bài thơ đất nước.
Có những người nói đó là “những câu thơ thật mới mẻ về hình thức, thật mới mẻ
về cảm xúc so với thời bấy giờ, và ngay cả bây giờ, nó vẫn nguyên giá trị thơ, như
là những giá trị cổ điển vậy” (Tâm Hoàng, Nhân Dân chủ nhật, ngày 11.8.1991)

Từ hoài niệm về mùa thu Hà Nội xưa, tác giả dẫn vào cảm xúc về mùa thu đất
nước, trong cảnh hiện tại ở chiến khu Việt Bắc :
Mùa thu nay khác rồi
Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi
Gió thổi rừng tre phất phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha

Bài thơ có sự chuyển đổi về âm điệu, nhịp điệu: những câu thơ ngắn với những
thanh nhịp nhanh, rộn ràng; sự phối hợp âm thanh với vần trắc và thanh trắc (phất
phới, áo mới ). Cảnh sắc thiên nhiên cũng có sự thay đổi. Vẫn là mùa thu với bầu
trời trong xanh, nhưng tươi sáng, nhiều hoạt động linh hoạt, gió thổi, rừng tre phất
phới, trời thu thay áo mới, nói cười thiết tha. Tất cả sự thay đổi ấy hoà nhập với
tâm trạng con người (đứng vui), thể hiện niềm vui hồ hởi, phấn chấn, tin tưởng,
một vẻ đẹp khoẻ mạnh và tươi sáng.

Trên cái nền không gian rộng mở, được miêu tả từ nhiều mặt, Nguyến Đình Thi
chuyển sang chiều dài thời gian, nói lên đặc điểm, truyền thống và độ sâu lắng của
đất nước và con người Việt Nam.

Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất

Thực ra, quá khứ, truyển thống của dân tộc không chỉ có vậy. Nhưng có lẽ, trong
hoàn cảnh của cuộc kháng chiến toàn dân lúc bấy giờ, Nguyến Đình Thi tập trung
nói về truyền thống bốn nghìn năm kiên cường chống giặc ngoại xâm. Câu thơ có
sự khái quát rất cao, nhưng lại gợi mở về những lớp người, những thế hệ đã anh
dũng hy sinh, sẵn sàng hiến dân cho đất nước.

Tất nhiên, cùng với nhiều truyền thống tốt đẹp khác, tinh thần bất khuất của dân
tộc hợp thành tiếng nói bền bỉ, liên tục, tiếp sức cho hiện tại :

Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về

Tiếng nói ấy trở thành hồn thiêng sông núi, tiếp sức, nhắc nhở người đời sau.
Nguyến Đình Thi là nhà thơ sớm cảm nhận mối quan hệ giữa quá khứ và hiện tại.
Sau ông, nhiều nhà thơ còn tiếp tục khai thác những khía cạnh độc đáo khác nhau
về mối quan hệ ấy. Từ Huy Cận :

Cha ông yêu mến thời xưa cũ
Trần trụi đau thương bỗng hoá gần
Những bước mất đi trong thớ gỗ
Về đây, tười vạn dặm đường xuân
(Các vị La Hán chùa Tây Phương)


tất cả, chiến tranh đồng nghĩa với sự huỷ hoại, với cái ác. Không ít nhà thơ cùng
thời với Nguyễn Đình Thi cũng đã có những cái nhìn tinh tế và đau xót ấy :

Có làng trung đoàn ta đi qua
Máu đông in dấu giày đinh giặc
Nền tro, gạch sém, ngách buồng ai
Chiếc tả đầu giường đang cháy dở
(Quang Dũng- Những làng đi qua,1947)
Bỗng cuối mùa chiêm quân giặc tới
Ngõ chùa cháy đỏ những thân cau
Mới ngỏ lời thôi đành lỗi hẹn
Đâu ngờ từ đó bặt tin nhau
(Vũ Cao – Núi đôi, 1956)

Trên cái nền của hiện thực ấy là tâm trạng của người chiến sĩ :

Những đêm dài hành quân nung nấu
Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu

được đặt ở cùng khổ thơ, tạo thành kết cấu : ngoài/trong. Hai câu đầu là ngoại
cảnh, hai câu sau là tâm trạng. Giữa dòng thơ còn có sự đối xứng khác:
những / bỗng
nung nấu/bồn chồn
Cách đối xứng đó làm bật lên phẩm chất ở người chiến sữ : tình cảm thường xuyên
là căm thù giặc, ý chí giải phóng đất nước và tình cảm có vẻ đột xuất là nỗi nhớ
thương người yêu dâu. Sự xử lý mang tính lịch sử của thời kỳ ấy : tình cảm chung
nổi trội hơn tình cảm riêng, nhưng không vì thế mà không có tình cảm riêng.

5 khổ thơ tiếp tập trung thể hiện suy ngẫm của tác giả về đất nước từ trong đau
thương, căm hờn đã đứng lên chiến đấu bất khuất, sẵn sàng hi sinh như những anh

Các câu thơ với hình ảnh tương phản ( xiềng xích / trời, súng đạn / lòng dân) khi
trùng điệp, tiếp nối (khói nhà máy, kèn gọi quân, ngày nắng đốt, đêm mưa dội…)
diễn tả những ý tưởng về đất nước được nhà thơ suy ngẫm trong thời gian dài. Bây
giờ, những ý tưởng ấy đã trở nên quen thuộc, gần gũi với mọi người, nhưng ở thời
kỳ nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà mới hình thành, nhất là trong cuộc kháng
chiến khốc liệt, đó lại là sự trải nghiệm phải trả giá bằng mồ hôi, nước mắt, thậm
chí bằng máu xương của hàng vạn, hàng triệu con người.

Bài thơ kết thúc bằng hình ảnh tượng trưng cho sự đứng dậy hào hùng, chói lọi
trong khói lửa chiến đấu, từ đau thương căm hờn của đất nước . Bốn câu thơ thể
sáu chữ với cách ngắt nhịp đều đặn, dồn dập tạp âm hưởng dõng dạoc, hùng tráng.
Hình ảnh này hình thành từ cảnh thực tác giả đã chứng kiến tại chiến trường Điện
Biên Phủ năm 1954. Nhà thơ giải thích những câu thơ “đã tiếp nhận được những
âm vang mạnh mẽ của chiến trường khi hàng dàn đại bác cùng thi nhau bắn vào
đầu giặc Bài thơ đã kết thúc với âm hưởng chiến thắng của chiến trường Điện
Biên Phủ”.

Đất nước là bài thơ thành công hơn cả của Nguyễn Đình Thi khi ông viết về
những chủ đề lớn hơn. Đó cũng là bài thơ hay của nền thơ Việt Nam thời kháng
chiến chống thực dân Pháp. Tác phẩm kết hợp được nhiều yếu tố : hình ảnh chân
thực và chất suy tưởng, khái quát, cảm xúc, suy ngẫm của cá nhân với tình cảm, tư
tưởng của cả dân tộc về đất nước . Có lẽ vì thế, trải qua nhiều năm tháng, Đất
nước vẫn là tiếng thơ hào sảng trong tâm hồn người Việt Nam Ôn Thi