VUA TRẦN NHÂN TÔNG VÀ CUỘC CHIẾN TRANH
VỆ QUỐC NĂM 1285
9
Sông Sách của Nguyên sử và Kinh thế đại điển tự lục, An Nam chí lược gọi là
sông Nam Sách. Mà sông Nam Sách theo Khâm định Việt sử thông giám cương
mục tiền biên 5 tờ 22a3 là “ở phủ Nam Sách tỉnh Hải Dương ngày nay”. Tất nhiên,
trận sông Sách không thể xảy ra ở phủ Nam Sách, vì nó không nằm trên đường rút
quân của Thoát Hoan. Sông Sách phải nằm sát Vạn Kiếp, nơi mà theo ĐVSKTT
đã diễn ra trận đánh giữa Trần Hưng Đạo với Thoát Hoan và Lý Hằng. Sông Sách
do thế, phải là sông Thương. Từ đó, trận sông Sách trong sử liệu Trung Quốc
chính là trận Vạn Kiếp, mà ĐVSKTT nói tới. Trận này là một trận phục kích lớn
bất ngờ, làm cho đại quân của Thoát Hoan dẫm đạp lên nhau để tháo chạy, gãy cầu
phao, chết chìm rất nhiều.
Lý Hằng phải kịch chiến với quân của Hưng Đạo Vương để bảo vệ cho Thoát
Hoan chạy về được Tư Minh, đúng như Bản kỷ của Nguyên sử 13 tờ 9b 11-12
viết: “(Tháng 5 ngày Mậu Tuất ) Hằng đi sau chống cự, để bảo vệ Trấn Nam
Vương, đầu gối trái trúng tên độc, đến Tư Minh độc phát ra mà chết”. Tuy nhiên,
để qua được bên kia biên giới, đoàn quân chiến bại của Thoát Hoan còn chịu một
trận phục kích cuối cùng tại Vĩnh Bình, mà chỉ văn bia của Lý Hằng, tức Trung
thư tả thừa Lý công gia miếu bi do Diêu Toại (1238-1314) viết trong Mục am tập
12 tờ 8b5, ghi nhận: “Giặc đóng cửa Vĩnh Bình, dùng tên độc bắn ông bị thương
xuyên qua đầu gối. Ông cướp được cửa quan, ra khỏi cõi. Vì thuốc độc phát tác,
ông chết ở châu Tư Minh”. Trận Vĩnh Bình này, Lý Hằng truyện của Nguyên sử
129, tờ 9a12-11b5cũng không đề cập tới. Nó viết: “Quân mọi đuổi, đánh bại hậu
quân. Vương liền đổi lệnh, sai Hằng đi sau, vừa đánh vừa đi. Tên độc bắn xuyên
vào đầu gối Hằng. Một tên lính cõng Hằng chạy đến Tư Châu, thuốc độc ngấm ra,
rồi chết. Lúc ấy 50 tuổi”.
Chiến thắng Phù Ninh
Trong khi Trần Hưng Đạo truy kích cánh quân của Thoát Hoan ở phía đông bắc,
thì Trần Nhật Duật đánh đuổi cánh quân của Nạp Tốc Lạt Đinh (Nàsir ud Din)
đang tìm đường trở về Vân Nam. Cánh quân này, khi Thoát Hoan tiến vào nước

đến tối thì dẫn ra dẫn vào, lại dùi thủng cây to, cắm tên lớn vào giữa lỗ, để giặc
ngờ sức bắn khoẻ, xuyên được cây to. Giặc sợ không dám đánh với Đặc, quân ta
hăng hái xông ra đánh, phá được giặc. Đặc đuổi đến A Lạp, làm cầu nổi sang
sông, hăng đánh quá nên bị chết. Em là Chương bị giặc bắt, lấy trộm được cờ xí và
y phục của giặc trốn về, đem dâng lên vua, xin dùng cờ ấy giả làm quân giặc để
đến doanh trại chúng. Giặc không ngờ là quân của ta. Bèn đánh tan quân giặc”.
Trận chặn đánh quân của Nạp Tốc Lạt Đinh này do ĐVSKTT chép chung với sự
kiện Ô Mã Nhi và Toa Đô tiến đánh cứ điểm Thiên Mạc, nên thường gây hiểu
lầm. Khâm định Việt sử thông giám cương mục 7 tờ 41b1-3 nhận thấy việc này
nên đã viết: “Toa Đô từ đường biển tiến ra, đánh vào sông Thiên Mạc. Thế mà
quân tuần tiễu lại đến huyện Phù Ninh, xa cách nhau hàng ba bốn ngày đường. Tất
nhiên không có lẽ như thế. Việc này nghi là chép nhầm, sẽ nghiên cứu sau”. Dĩ
nhiên ĐVSKTT đã không chép sai. Nhưng do việc những sự kiện được chép liên
tục, nên dễ gây hiện tượng nhầm lẫn. Huyện Phù Ninh là một huyện của tỉnh Phú
Thọ bây giờ và động Cự Đà ngày nay tuy không tìm thấy, nhưng xã Tử Đà hiện
còn lại thuộc huyện Phù Ninh. Và theo thần phả thì Hà Đặc là người xã Tử Đà.
Cũng thế, địa điểm A Lạp ngày nay không tìm thấy, nhưng Đồng khánh địa dư chí
có chép tên các xã An Lạp và Đức Lạp thuộc huyện Lập Thạch tỉnh Sơn Tây. Vậy
có khả năng Cự Đà là Tử Đà và A Lạp là An Lạp. Thế thì các trận đánh của Hà
Đặc, Hà Chương đã xảy ra dọc theo sông Hồng tại tỉnh Phú Thọ ngày nay.
Khải hoàn về Thăng Long
Sau các chiến thắng Vạn Kiếp, Phù Ninh quét sạch quân thù ra khỏi bờ cõi, vua
Trần Nhân Tông cùng Thượng hoàng và các tướng lĩnh như Hưng Đạo Vương
Trần Quốc Tuấn, Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, Hưng Ninh Vương Trần
Quốc Tung. v. v đã khải hoàn trở về kinh đô Thăng Long trong tiếng reo hò hoan
hô của hàng chục vạn quân dân Thăng Long vừa mới đập tan mưu đồ chiếm đóng
nước ta của quân xâm lược Nguyên Mông. Thượng tướng Thái sư Trần Quang
Khải với tư cách là một trong những danh tướng chỉ huy giải phóng thủ đô Thăng
Long và người đang trực tiếp điều hành toàn bộ chính quyền dân sự của đất nước
đã làm bài thơ tổng kết cuộc chiến tranh vệ quốc đầy hy sinh gian khổ vừa qua và