Tác gia Hoàng đế - Thiền sư
- Thi sĩ Trần Nhân tong Với Chi hậu Bạ thư Chánh chưởng Phí Mộc Lạc cũng được Trần Nhân Tông quí
trọng tài năng, được đổi họ tên thành Bùi Mộc Đạc và cho theo hầu ngày đêm.
SáchĐại Việt sử ký toàn thư cũng như Tam tổ thực lục
(10)
đều chép việc Trần Nhân
Tông từng mở hội Vô lượng pháp ở chùa Phổ Minh, bố thí vàng bạc tiền lụa để chẩn
cấp dân nghèo trong nước và giảng kinh Giới thí Riêng sách Tam tổ thực lục ghi
chép khá kỹ lưỡng cuộc đời Trần Nhân Tông với ý nghĩa một tiểu truyện thiền sư, khởi
đầu từ việc Trúc Lâm Đại sĩ (Trần Nhân Tông) sinh ra gắn với điềm lạ, cuộc đời hành
đạo có nhiều công tích, để lại nhiều thơ văn và cuối cùng là cái chết thanh thản, "hóa
thân", "trở về" theo đúng cảm quan "sinh ký tử qui" của Phật giáo
(11)
Trong tiểu
truyện về thiền sư Trần Nhân Tông cũng mang đặc tính hỗn dung thể loại, tàng trữ các
giá trị thi ca, những lời đối thoại, hỏi đáp về Phật - Pháp - Tăng, về quá khứ - hiện tại -
vị lai, về công án - giáo điển, về nhân quả - hóa thân Sách này cũng mô tả chi tiết
những sự kiện diễn ra trong suốt tháng cuối cùng, lập danh sách bốn tác phẩm của
Điều Ngự còn truyền lại. Đồng thời sách tiếp tục giới thiệu việc Điều Ngự mở ba giới
đàn ở chùa Chân Giáo trong đại nội, chùa Báo Ân ở Siêu Loại, chùa Phổ Minh ở Thiên
Trường và đi đến tổng kết quá trình đào tạo tăng ni: "Các đệ tử nối dòng pháp đã liệt
kê đầy đủ nơi bản đồ trong Tuệ Trung Thượng sĩ ngữ lục, còn những người được Điều
Ngự dẫn dắt, âm thầm khế hợp với tông chỉ thì không kể hết" Xác định vị thế thiền
sư Trần Nhân Tông trong bối cảnh Phật giáo thời Trần, thầy Nguyễn Lang nhấn mạnh
các phương diện "một ông vua xuất gia", "ý nguyện xây dựng một nền hòa bình Chiêm

- Thế nào là gia phong của Phật quá khứ?
Đáp:
Rừng vườn vắng vẻ không người quản,
Mận trắng đào hồng riêng tự hoa.
Hỏi:
- Thế nào là gia phong của Phật hiện tại?
Đáp:
Nước trắng mênh mông chim én lạc,
Vườn tiên đào thắm gió xuân say.
Lại hỏi:
- Thế nào là gia phong của Phật vị lai?
Đáp:
Đợi triều bên bể trăng gần mọc,
Nghe sáo thuyền câu khách nhớ nhà.
Lại hỏi:
- Thế nào là gia phong của Hòa thượng?
Đáp:
Áo rách ôm mây, ban mai húp cháo,
Bình xưa dốc nguyệt, trời khuya nấu trà"
(Băng Thanh dịch)
Theo một chiều hướng khác, thầy Thích Thanh Từ đi sâu phân tích những đóng
góp của Trần Nhân Tông giai đoạn từ khi làm Thái thượng hoàng rồi chính thức xuất gia
tu hành cho đến ngày qui tịch: "Quyển Hai quãng đời của Sơ Tổ Trúc Lâm do chúng tôi
giảng giải để nói lên một con người siêu việt của dân tộc Việt Nam Con người của Sơ
Tổ Trúc Lâm làm việc gì phải đến nơi đến chốn, đạt kết quả viên mãn mới thôi. Đánh
giặc khi nào quân xâm lăng ra khỏi nước mới dừng. Nghiên cứu Phật pháp đến chỗ uyên
thâm nhất mới thỏa mãn. Tu hành đến ngộ đạo mới đi hoằng hóa. Thật là một tấm
gương sáng ngời để cho kẻ đời, người đạo học hỏi theo Ở đây nói hai quãng đời là kể
từ khi Ngài làm Thái thượng hoàng, còn là cư sĩ mà học Phật rất uyên bác. Cụ thể là
bài Cư trần lạc đạo phú đã nói lên chỗ thấy hiểu của Ngài không thua kém các Thiền sư

nhận:
Sinh có nhân thân,
Ấy là họa cả
Yên bề phận khó,
Kiếm chốn dưỡng thân
Vắng vẻ ngàn kia,
Thân lòng hỷ xả
Cốc hay thân huyễn,
Chẳng khác phù vân
An thân lập mệnh,
Thời tiết nhân duyên
Thân này chẳng quản,
Bữa đói bữa no
Pháp thân thường trụ,
Phổ mãn thái hư