Nhà Mạc - Nam Bắc Triều (1527 - 1592)
5
2. Chính sách cai trị của nhà Mạc
Sau khi tiến hành cuộc đảo chính thành công, nhà Mạc đã bắt tay vào tổ chức và
ổn định lại xã hội nhằm khẳng định tính chính đáng của dòng họ mình.
2.1 Chú trọng giáo dục, khoa cử
"Hiền tài là nguyên khí quốc gia". Trong một xã hội phong kiến theo mô hình học
thuyết Khổng Tử với thang bậc xã hội "sĩ, nông, công, thương", nhà Mạc không
chỉ kế thừa truyền thống đó mà còn sáng suốt khai thác lực lượng xã hội này phục
vụ cho mục đích cai trị và củng cố địa vị của dòng họ mình.
Thứ nhất, Mặc Đăng Dung biết cách dùng người tài. Ngay sau khi lên ngôi, Mặc
Đăng Dung đã sử dụng các cựu thần, nho sĩ của nhà Lê để họ nắm giữ nhiều chức
vụ quan trọng, "trưng cầu con cháu các vị công thần thế gia", "Đặng Dung muốn
thu nhân tâm, bèn phong tặng tất cả các vị tiết nghĩa cựu thần như các ông Vũ
Duệ, Đàm Thận huy" [2;267]. Ngay sau đó, năm 1528, Mặc Đăng Dung phong
chức những người từng phục vụ cho nhà Lê hoặc đậu đạt dưới triều Lê. "Tất cả có
56 người đều được thăng trật và phong tước theo thứ bậc khác nhau" [2;26]. Cách
làm của nhà Mạc không giống các triều đại trước và sau đó, việc sử dụng đội ngũ
quan lại của triều đại cũ tham gia chính quyền mới tạo dựng là việc làm khôn
ngoan, mềm dẻo để thu phục nhân tâm và tạo sự vững chãi cho vương triều mới.
Nhà Mạc không quá khắt khe mà rất chú ý sử dụng, khai thác đội ngũ tri thức phục
vụ việc cai trị của mình. Chính vì vậy, rất nhiều tri thức đã lựa chọn nhà Mạc với
niềm tin tưởng và khao khát được cống hiến cho sự nghiệp nhà Mạc. Tiêu biểu
như Giáp Hải, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Bỉnh Đức, Nguyễn Quyện, Nguyễn
Miện, Nguyễn Khải Khang, Lê Khắc Thận, đặc biệt có trường hợp bà Nguyễn Thị
Ngọc Toàn - nữ tiến sĩ đầu tiên trong nền giáo dục khoa cử Hán học của Việt
Nam.
Tuy nhiên cũng có những tri thức không theo Mạc mà ủng hộ sự nghiệp Trung
Hưng của nhà Lê hay bỏ Mạc theo Lê, nhất là giai đoạn sau này, như Phùng Khắc
Khoan, Lương Hữu Khánh… Đó cũng là một sự lựa chọn của giới tri thức đương
thời và họ có lý do và mục đích của mình.

2.2.1. Ổn định xã hội
Sử gia phong kiến có thể nhận định sự thay thế của nhà Mạc là tiếm ngôi, hay coi
nhà Mạc là nguỵ triều song vẫn phải thừa nhận "lúc này thần dân phần nhiều xu
hướng về Đăng Dung" [2;264]. Mạc Đăng Dung bằng chính con đường binh
nghiệp và tài năng đã khẳng định công lao của ông và góp phần quan trọng trong
việc ổn định xã hội Đại Việt cuối thời Lê Sơ. Đứng ở thời điểm hiện tại, đối sánh
thời điểm trước và sau khi Mạc Đăng Dung xuất hiện trên chính trường trong thời
gian đầu thế kỷ XVI, có thể đánh giá vai trò của Mạc Đăng Dung giống như vai
trò của Đinh Bộ Lĩnh trong việc dẹp loạn mười hai sứ quân thế kỷ X.
Sau khi lên nắm quyền, nhà Mạc gặp phải sự phản kháng quyết liệt từ nhiều lực
lượng với danh nghĩa phù Lê. Mạc Đăng Dung và những vua kế vị đã nhanh
chóng tổ chức quân đội để đàn áp, tạo sự ổn định xã hội để nhân dân yên ổn làm
ăn, đất nước thái bình. Cuộc nổi dậy của Lê Ý (1530), của những bề tôi nhà Lê
đều bị quân nhà Mạc đánh bại, đã ngăn chặn âm mưu phục Lê diệt Mạc và tình
trạng cát cứ. Tuy nhiên, lịch sử đã không ủng hộ nhà Mạc khi liên tiếp gặp phải sự
chống đối của các lực lượng phù Lê. Thời gian trị vì phải đối mặt với bao khó
khăn do hệ quả xã hội thời Lê Sơ để lại cùng sự chống phá liên tục của kẻ thù đã
khiến nhà Mạc không thể trụ vững và cuối cùng thất bại.
Để ổn định xã hội và giải quyết những bất ổn còn tồn tại trong xã hội, sau khi lên
nắm quyền nhà Mạc "tuân theo những pháp độ triều Lê" [2;266]. Mạc Đăng Dung
đã cho "soạn 59 điều Cáo ban hành" [2,269], củng cố quân đội, duy trì bộ máy
thống trị của nhà Lê, bổ sung binh chế, điền chế… nhằm ổn định đời sống nhân
dân, tạo điều kiện phát triển kinh tế nên đời sống nhân dân được đảm bảo sau một
thời gian dài điêu linh.
Do hoàn cảnh đất nước luôn có ngoại xâm nội phản, nhà Mạc hết sức chú trọng
đến xây dựng lưc lượng quân đội, số quân lên đến hơn 10 vạn. Để duy trì một đội
quân đông đảo, vận động người dân tham gia chiến trận chống lại sự đe dọa của
các lực lượng thù địch trong và ngoài nước, nhà Mạc đã ưu tiên hàng đầu cho các
đối tượng gia đình hoàng tộc, công thần, quan lại và đặc biệt là cho quân lính.
Chính sách Binh điền (ruộng lính) đã thực sự phát huy tác dụng trong suốt thời