KHO TÀNG LỤC BÁT DÂN GIAN

Cảm nhận triết lý tục ngữ, ca dao
Bà ngoại tôi 85 tuổi dương, cộng với 15 tuổi âm,
tính cho đến nay cụ tròn một trăm tuổi. Sinh thời bà
tôi không biết chữ, nhưng lại là một kho tàng ngạn
ngữ ca dao như rất nhiều cụ già khác. Và bà rất ưa
thanh sắc.Vì vậy khi cậu tôi lấy vợ bà cụ mủm mỉm
cười, bảo:

Ra đường thấy vợ nhà người
Về nhà thấy cái nợ đời nhà ta

Cậu tôi cũng gượng cười theo. Lại khi anh con nhà hàng xóm lấy vợ, nghe bảo
vợ giàu. Giàu thì kín khó thấy, chỉ dễ thấy chị ấy gầy gò, mặt bủng, da chì, mắt lại
có rất nhiều vết trắng. Bà tôi bảo:

Ở đời tham của thì thua
Của ăn thì hết, mà cái phỗng thờ vua hãy còn

Ngày ấy tôi còn đang say mê học toán, nên chỉ thấy hay hay, và láng máng một
dự cảm rằng đấy là bóng dáng của một thế giới mênh mông huyền bí. Bây giờ thì
đã được… một cái năm mươi, học mót được đôi điều càng ngẫm càng thấy các giá
trị không thể đo lường hết được của kho tàng vĩ đại là ca dao, tục ngữ, ngạn ngữ

Sau thời khoác áo lính tôi đam mê khoa học xã hội, vào Tổng hợp Sử, song lại
được ưu tiên làm Triết. Trong tất cả các thứ không chuyên cấu thành sự hiểu biết
thực tình là rất hạn hẹp của tôi, cái ít không chuyên hơn cả là lĩnh vực lịch sử tư

một triết lý trong nghệ thuật hay là nghệ thuật trong triết lý. Lột ra bằng hết thì
còn hay hớm gì. Cho nên nói:

Người xinh cái nết cũng xinh
Người giòn cái tỉnh tình tinh cũng giòn

Là một lối nói thật hay, thật đủ. Cuộc đời vốn như vậy, khép mở, riêng
chung… Cái “tỉnh tình tinh” là cái gì? Xin đừng biến nó thành một đề tài nghiên
cứu khoa học. Nó là cái gì mà anh có thể nói chỉ riêng anh thôi, cảm nhận theo
cách của anh, khác với lối cảm nhận ở người khác. Tại sao, lại bảo nó giòn, cũng
thế. Không ai biến được nó thành một món nhắm rượu. Cho nên nó cứ là một ẩn
số, nhờ thế mà nó làm linh mãi trên dòng đời của bao nhiêu thế hệ. Hiện thực
không bị 'vắt kiệt” thành một 'bộ xương khô' mà giữ lại một đầm đìa đời sống. Nó
vừa là tài liệu, vừa là nguyên lý, nó vừa khuyến cáo, vừa khoan dung, hàm chứa
các cách nghĩ cách cảm khác nhau, đôi khi đối lập nhau. Hiểu nó và vận dụng nó
là tuỳ cảnh huống của mỗi thời, mỗi nơi, mỗi người. Bảo là 'một giọt máu đào hơn
ao nước lã” , 'máu chảy đến đâu nuôi bầu đến đấy' thì đã đành, nhưng 'bán anh
em xa mua láng giềng gần' hay 'người dưng có ngãi ta đãi người dưng, anh em
không ngãi ta đừng anh em' thì cũng rất thuyết phục. Rằng 'một ngày tựa mạn
thuyền rồng, còn hơn chín tháng nằm trong thuyền chài' là cách lựa chọn của ai đó
mà chưa ai dám bảo là dại, nhưng tha thiết ân tình đến độ “Chồng em áo rách em
thương, chồng người áo gấm sông hương mặc người' thì cũng rất thật mà lại rất
lãng mạn, ối người vợ như thế 'chứ còn gì ạ'.

Theo một lối suy ngẫm nào đó, có thể coi những thể ngữ ca dao đọng lại cho
đến bây giờ là kết quả của vô vàn những cuộc tuyển chọn, nên thường là những
điều người hôm nay vẫn tâm đắc, gật gù, thấy chúng. nghiệm đúng với mình. Thế
là chúng mang tính triết lý. Triết lý chẳng qua là những kinh nghiệm sống, nghiệm
đúng nhiều trường hợp. Nghiệm đúng càng nhiều thì triết lý càng nâng cao. Ví dụ
người Việt bảo 'cha nào con ấy', thì người Pháp cũng nói 'cha nào con ấy' (chỉ

loại hoa, lẫn độ lớn của khu vườn vô giá này.