LỊCH SỬ CÁC NHÀ GA CỦA ĐƯỜNG SẮT VIỆT
NAM Ga Yên Viên
Theo cuốn sách viết về truyền thống của ga Yên Viên, hiện tại chưa có căn cứ để
khẳng định Ga Yên Viên được thành lập từ ngày tháng năm nào, nhưng được biết
đoạn đường sắt Hà Nội - Gia Lâm được đưa vào khai thác cùng với việc hoàn
thành và thông xe cầu Long Biên (Doumer) vào tháng 2-1902. Tiếp đó đoạn Gia
Lâm - Yên Viên được đưa vào khai thác cùng với đoạn Hà Nội - Việt Trì vào
tháng 3-1903. Như vậy, ga Yên Viên đã được xây dựng và đi vào hoạt động từ
tháng 3-1903, đến nay, đã tồn tại trên 100 năm tuổi.

Ga Yên Viên xưa được xây dựng trên đất thuộc tổng Yên Viên, phủ Từ Sơn, tỉnh
Bắc Ninh. Đây là một trong tổng cộng “7 ga chính, 27 ga xép và 12 điểm dừng”
của tuyến ĐS Hà Nội - Lào Cai dài 296 km. Ga Yên Viên nằm song song bên
quốc lộ 1A về phía tây với chiều dài gần 3 km. Giáp cột hiệu phía nam là cầu
Đuống, phía Bắc giáp với địa phận Từ Sơn thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ga nằm giữa
nhiều nhà máy xí nghiệp, kho tàng quan trọng như Tổng kho A, kho vật tư ngành
in, kho vật tư điện, kho vật tư địa chất, các nhà máy ôxy, cơ khí ĐK, diêm gỗ, thiết
bị bưu điện, cơ khí địa chất, thiết bị đường dây và trạm, gạch ngói cầu Đuống
Quốc lộ 1A chạy theo hướng nam - bắc và quốc lộ 3 chạy theo hướng đông - tây
tạo nên một tam giác, đặt Ga Yên Viên vào giữa, có vị trí hết sức quan trọng là
cửa ngõ phía Bắc của thủ đô Hà Nội, lại là đầu mối bốn tuyến ĐS nối liền các
vùng miền, thành phố lớn nhất của miền bắc là Hà Nội, Hải Phòng, Lào Cai, Thái
Nguyên.

Ga Yên Viên có vị trí rất quan trọng cả về kinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng

hiếm, thầy giáo tôi có chiếc đồng hồ quả quýt, thầy hay sai tôi đi bộ từ trường ra
nhà ga xem giờ để thầy lên giây và lấy lại giờ. Tôi không hiểu tại sao thầy tính
đúng giờ, trừ đi đoạn đường tôi đi và về. Mà đồng hồ nhà ga có chữ số La Mã sao
mà chính xác làm vậy. Không cứ thầy giáo mà dân quanh vùng thường lấy tiếng
còi tàu, tiếng bánh tàu lăn kình kình làm giờ sinh hoạt. Nhiều bà mệ nói: Thổi cơm
đi con, tàu Phòng xuống rồi kia kìa. Hoặc tàu ngược rồi, sao chưa thấy bố nó về
nhỉ Cả ông lão trên chiếc vó bè cũ kỹ bên con sông đào cũng lấy giờ tàu làm cữ
cho việc ra sông, hoặc bơi chiếc thuyền thúng ra chiếc vó, nghiêng cái giỏ lấy ít
tôm cá sai con vào chợ thị trấn bán cho bữa chiều.

Không ai gọi là Hà Nội, Hải Phòng mà chỉ gọi tắt là tàu lên hoặc tàu xuống. Có
khi gọi là tàu Phòng hoặc tàu ngược

Nhà ga là một dãy nhà dài, bao giờ cũng quét vôi màu vàng như thể quy định từ
nghìn năm trước. Có 6 gian thì hai gian cho ông sếp ga, hai gian cho hai ông ký
ga, một gian làm phòng đợi tàu gọi là san đát tăng (tiếng Pháp, nhưng ai cũng gọi
thế thành quen, không ai nghĩ nó là tiếng Pháp nữa). Gian đợi tàu không kê tí đồ
đạc nào, ngoại trừ một cái cân bàn to tướng để cân hàng, kể cả con lợn bị trói, lồng
gà hay bao gạo. Khách cần đợi tàu thì tìm góc tường ngả lưng mà đợi, bao giờ có
còi tàu từ xa vang lại thì ùa nhau qua cửa, ông ký ga có cái kìm bấm tách một cái,
rơi ra một hạt tròn tròn từ tấm vé. Một gian phòng nữa là văn phòng, đồ đạc lủng
củng, bao nhiêu là bàn ghế, tủ đựng vé, tủ đựng tiền, tủ đựng đèn xanh đỏ, cờ xanh
đỏ, và có một cái bàn máy, luôn có tiếng tạch tè, đó là chỗ ông ký ga nói chuyện
với ga phía trên và ga phía dưới mà không hề có dây nói a-lô bao giờ (cho đến
Cách mạng Tháng 8). Máy gõ bằng tay, có người gọi là “ma níp”, và được ghi vào
cuộn giấy khổ nhỏ chỉ bằng ngón tay, nhưng cuộn vào bánh xe, nó dài, dài như
ước muốn của bọn trẻ chúng tôi mong có một cuộn mà làm đuôi diều, nhưng
không bao giờ có được

Ngoài ngôi nhà 6 gian ấy còn vài gian phụ ở cách xa, là nhà của hai ông già gác

thầy thành phụ trách thiếu niên, tôi cũng có mặt trong đội thiếu nhi ấy, thầy cho
phép gọi thầy bằng anh: Anh đồng chí.

Những năm đó chưa hề xuất hiện đầu tàu diezel cũng như taxi. Ga Cẩm Giàng có
một loạt xe tay kéo, luôn đỗ thành dãy ở sân ga. Dân Hà Nội nhiều người giàu có,
làm nghề buồn bán vàng bạc, người vùng Châu Khê, Kẻ Sặt, Thanh Miện, Phù
ủng, mỗi lần về thăm quê thường phải xuống Ga Cẩm Giàng. Thuận tiện nhất là
ngồi xe tay kéo đi tiếp về quê với khoảng cách một vài chục cây số, không nhanh
lắm nhưng rẻ tiền và bình dân. Cũng có thời có xe ô tô chạy bằng than, phía trước
có cái bảng viết chữ G to tướng, nghĩa là ô tô chạy bằng Gazôzen, và sau đó có vài
cái xe ngựa bánh lốp ô tô. Nhưng hình như có chuyện đánh nhau lộn xộn, rồi các
loại xe mất hẳn, chỉ còn xe tay kéo, nghe đồn là những người kéo xe phản đối vì
họ bị cướp mất miếng cơm, mà nhà ga thì không thể can thiệp.

Thi thoảng có toa tàu “cháy bánh” phải cắt lại để sửa chữa, nó nằm ở đường sắt
nhánh phụ. Đó là những ngày thần tiên của bọ trẻ chúng tôi ở xóm ga. Tha hồ lên
đấy mà chơi, mà ngồi vào hai hàng ghế dọc theo toa, mà tưởng tượng mình đang
đi Hà Nội hoặc Hải Phòng, tiếng đầu máy và còi tàu vang lên từ miệng chúng tôi,
chân thì giậm xuống sàn làm tiếng kình kình của bánh tàu chạy qua chỗ nối hai
thanh ray Cũng lạ, những hôm ấy, ông xếp ga cấm bọn tôi qua cửa ga vào đường
“ke” cũng như cấm luôn bạn bè tôi phải đi bán hàng cho khách đi tàu từ tấm mía,
túm nhãn, cốc nước vối, khuôn xôi nén, mớ lạc luộc v.v

Ga Cẩm Giàng còn có một két nước khá cao, là nơi cung cấp nước cho đầu tàu,
bơm lên bằng máy bơm to của Pháp mang sang, sản xuất từ thế kỷ XVIII, nó kêu
kình kình suốt đêm như tiếng ma (bọn trẻ chúng tôi tin rằng chính là ma kêu). Két
nước này đã thành kỷ niệm gần nửa thế kỷ của Cẩm Giàng, vượt qua cả thời chống
Mỹ, đến khoảng giữa năm bảy mươi nó mới bị ngành đường sắt phá đi mà dân
Cẩm Giàng còn tiếc mãi.


con tàu xuôi ngược qua Cẩm Giàng cách đây 60 năm, có ai còn nhớ, có con tàu
nào còn trở lại?

Mùa xuân thì năm nào cũng trở lại. Nhưng con tàu thì ai mà biết được, kể cả màu
vôi vàng của tường ga, những thanh ray nằm trong sương nắng trước mặt nhà ga

Có lẽ rồi tôi phải về thăm. Ga cũ ngày xưa ơi, xin đợi!