THỬ TÌM NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN
CỦA CÁC TỘI HỐI LỘ
TRONG NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY
NGÔ HỮU PHƯỚC
Giảng viên Khoa Luật Quốc tế – ĐH Luật TP.HCM
Công cuộc đổi mới của Đảng, Nhà nước và nhân dân
ta đã và đang thu được những thành tựu to lớn trên tất
cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nước ta đã và
đang hội nhập có hiệu quả với các nước trong khu
vực và trên thế giới, từng bước tiến mạnh, tiến vững
chắc trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa
đất nước. Thế nhưng, bên cạnh những thành tựu đã
đạt được thì những tệ nạn nhức nhối trong xã hội
ngày càng gia tăng, nhất là nạn tham nhũng, lộng
quyền, sách nhiễu, ức hiếp nhân dân, gây bất bình
trong xã hội, làm giảm lòng tin của nhân dân vào
hiệu quả quản lý của Nhà nước, làm nản lòng những
nhà đầu tư nước ngoài muốn làm ăn hợp pháp, chính
đáng ở nước ta, kìm hãm quá trình phát triển của đất
nước. Trong đó phải kể đến nạn hối lộ đã trở thành
một hiện tượng phổ biến, len lỏi vào tất cả các lĩnh
vực của đời sống xã hội, gây tổn hại cho nền thiết chế
chính trị pháp lý hiện hành nếu không kịp thời ngăn
chặn. Chính vì vậy, khi nói về sự nguy hiểm của loại
tội phạm này, Lênin đã từng nhận định: “… Nếu còn
có một hiện tượng như nạn hối lộ, nếu còn có thể hối
lộ được thì cũng không nói đến chính trị được. Trong
trường hợp này cũng không nói đến làm chính trị
được, vì mọi biện pháp đều sẽ lơ lửng trên không
trung, sẽ hoàn toàn không mang lại kết quả gì cả. Một
đạo luật chỉ có thể mang lại kết quả xấu hơn nếu trên

chưa đáp ứng được với sự phát triển của nền kinh tế
thị trường. Hiện tượng mất dân chủ, vi phạm kỷ
cương pháp luật, hiện tượng “quan tham” ngày càng
tăng cùng với cơ chế quản lý còn thiếu đồng bộ đang
là những thách thức lớn đối với sự phát triển của đất
nước. Các giá trị truyền thống đạo đức xã hội, quan
hệ giữa người với người cũng bị xói mòn.
Những khó khăn về kinh tế – xã hội đã ảnh hưởng
trực tiếp đến việc phát sinh tội phạm nói chung và
các tội phạm tham nhũng nói riêng, biểu hiện cụ thể
qua các mặt sau đây:
Thứ nhất, nền kinh tế thị trường đã trực tiếp tác động
đến đại bộ phận các tầng lớp trong xã hội cả về vật
chất lẫn tinh thần, làm tư tưởng thực dụng nảy sinh
và phát triển, làm chuẩn mực giá trị xã hội có sự thay
đổi. Bản thân nền kinh tế nhiều thành phần và cơ chế
thị trường có những yếu tố tạo nên môi trường thuận
lợi cho việc phát triển nền kinh tế đất nước, nhưng
chính nó cũng làm nảy sinh và phát triển những tiêu
cực trong xã hội, thúc đẩy chủ nghĩa cá nhân phát
triển. Một bộ phận cán bộ, đảng viên thoái hóa, biến
chất, xa rời mục tiêu, lý tưởng bỏ quên lợi ích tập thể
cộng đồng, chỉ lo thu vén cá nhân, lạm quyền, hách
dịch, bằng mọi thủ đoạn để “kiếm tiền”, đã tạo nên
một “tiền lệ” xấu trong một bộ phận nhỏ quần chúng
nhân dân, cán bộ các cơ quan, tổ chức, làm phát sinh
nạn hối lộ.
Thứ hai, những khó khăn về kinh tế chẳng những tác
động vào từng con người cụ thể mà còn tác động tiêu
cực đến việc thực hiện các chủ trương, chính sách xã

điều kiện cho những kẻ năng lực yếu kém, cơ hội
luồn lách tồn tại, còn những người tốt, có năng lực,
thẳng thắn đấu tranh với các hiện tượng tiêu cực lại
bị loại ra khỏi biên chế.
Thứ ba, khi chuyển sang cơ chế kinh tế mới, các cơ
quan bảo vệ pháp luật còn gặp rất nhiều khó khăn,
vướng mắc trong việc xây dựng và áp dụng các biện
pháp để đấu tranh phòng chống tội phạm. Cơ sở vật
chất phục vụ cho công tác đấu tranh phòng chống tội
phạm do kinh phí còn hạn chế nên chưa được trang bị
đầy đủ, chưa đáp ứng với yêu cầu thực tế. Sự phối kết
hợp các biện pháp chung của toàn xã hội với các biện
pháp chuyên môn của các cơ quan bảo vệ pháp luật
còn chưa toàn diện và triệt để.
2. Nguyên nhân và điều kiện về tâm lý xã hội
Đây là nguyên nhân chủ quan, nguyên nhân có tính
chất “nội lực” làm gia tăng các tội phạm tham nhũng.
Con người có nhu cầu về vật chất và tinh thần, đồng
thời cũng có ý thức về cách thức làm thỏa mãn các
nhu cầu đó. Do vậy, việc nhận thức sai về cách thức,
con đường thỏa mãn nhu cầu chính là nguyên nhân
trực tiếp dẫn đến hành vi phạm tội.
Nghiên cứu các vụ án về tội hối lộ cho thấy, các đối
tượng phạm các tội hối lộ chủ yếu là xuất phát từ tâm
lý vụ lợi, tham lam, khát vọng làm giàu bằng mọi giá,
bất chấp đạo đức và pháp luật, tìm đủ mọi thủ đoạn
để kiếm tiền. Bên cạnh đó, trong xã hội đang tồn tại
một thói quen xấu là khi giải quyết bất cứ công việc
gì, nếu muốn có kết quả thì người ta đều phải có tiền
“thuốc nước, bồi dưỡng” làm chất “xúc tác”, “mỡ bôi

chúng. Đó là điều kiện thuận lợi cho các tội hối lộ
phát triển và lan rộng thành một “đại nạn” trong xã
hội.
Trong công tác quản lý hành chính Nhà nước, chúng
ta vẫn duy trì một bộ máy hành chính nặng nề hoạt
động kém hiệu quả, chậm đề ra những chính sách
pháp luật, chậm hình thành các công cụ, kế hoạch.
Các chế độ hướng dẫn, kiểm tra, kiểm soát chưa được
chú trọng đúng mức. Quá mở rộng quyền cấp giấy
phép trên các lĩnh vực về xuất nhập khẩu, xuất nhập
cảnh, cấp đất, cấp giấy phép kinh doanh, trong quản
lý hộ tịch hộ khẩu… Trong quá trình đổi mới công
tác quản lý kinh tế – xã hội, mặc dù cơ chế cũ đã
được xóa bỏ nhưng cơ chế quản lý mới vẫn chưa
được hình thành một cách đồng bộ, hoàn chỉnh. Vấn
đề phân phối thu nhập giữa cơ sở này và cơ sở khác,
giữa ngành này và ngành khác, giữa trung ương và
địa phương còn chênh lệch một cách quá đáng. Sự
bất hợp lý đó tạo nên những kẽ hở cho các phần tử
thoái hóa, biến chất, chạy theo lợi ích cá nhân, lợi
dụng xoay xở tham ô, hối lộ, chiếm đoạt tài sản của
Nhà nước và nhân dân.
4. Nguyên nhân và điều kiện về công tác tổ chức cán
bộ
Cán bộ là một trong những nhân tố quyết định sự
thành bại của cách mạng, gắn liền với vận mệnh của
Đảng và Nhà nước ta. Thế nhưng, trong thời gian qua
chúng ta vẫn còn tồn tại tình trạng cán bộ “vừa thừa
vừa thiếu”, trình độ, kiến thức, năng lực lãnh đạo,
quản lý chưa đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ mới nhất

khiến cho hành động phát giác tội phạm, tố cáo các
sai phạm của cán bộ có chiều hướng bị lắng xuống.
Những khiếm khuyết nói trên của công tác tổ chức,
quản lý cán bộ đã và đang ảnh hưởng đến hoạt động
chung của toàn xã hội, là môi trường tốt cho các tội
phạm về chức vụ và đặc biệt là các tội phạm về tham
nhũng có “đất” để tồn tại và phát triển.
5. Nguyên nhân và điều kiện trong chính sách xử lý
các đối tượng phạm tội của các cơ quan bảo vệ pháp
luật
Trong những năm qua, mặc dù nạn tham nhũng hối lộ
đã nổi lên như một “quốc nạn” nhưng công tác phát
hiện và xử lý tội phạm của các cơ quan bảo vệ pháp
luật vẫn còn nhiều hạn chế, chưa có những biện pháp
phối kết hợp có hiệu quả giữa các ngành, các cấp,
chưa tạo được phong trào sâu rộng trong quần chúng
nhân dân tố giác tội phạm. Cơ chế tiếp nhận và bảo
đảm bí mật cho những người tố giác tội phạm còn
nhiều điểm bất cập nên một bộ phận không nhỏ quần
chúng nhân dân có tư tưởng e ngại không tích cực tố
giác tội phạm. Đặc biệt, các tội hối lộ là những tội
phạm có độ ẩn rất cao nên rất có phát hiện nếu không
có cơ chế phối hợp toàn diện giữa các ngành, các cấp
có liên quan.
Công tác xử lý tội phạm trong thời gian qua chưa thật
nghiêm minh. Có những vụ án tính chất và mức độ
nghiêm trọng lẽ ra phải áp dụng khung hình phạt
nặng theo đúng trách nhiệm hình sự thì kẻ phạm tội
lại được áp dụng hình phạt nhẹ hơn. Đó là chưa kể
những trường hợp phạm tội nghiêm trọng lại chỉ bị

đọa và những hậu quả mà hành vi phạm tội của họ đã
gây ra làm ảnh hưởng đến uy tín, vai trò lãnh đạo của
Đảng và hiệu quả quản lý của Nhà nước nên còn nhẹ
tay trong quá trình xét xử. Bên cạnh đó, công tác tổ
chức, phối hợp hoạt động của các cơ quan bảo vệ
pháp luật trong việc xử lý tội phạm chưa thật đồng
bộ, chưa phát huy được sức mạnh tổng hợp của các
biện pháp pháp luật. Đội ngũ cán bộ bảo vệ pháp luật
còn thiếu về số lượng và hạn chế về chất lượng, nhất
là về trình độ nghiệp vụ. Ví dụ, hiện nay Tòa án nhân
dân huyện Cần Giờ là một huyện của thành phố Hồ
Chí Minh, nhưng chỉ mới có 2 Thẩm phán nên chắc
chắn trong công tác xét xử sẽ gặp rất nhiều khó khăn,
những người giỏi, có chuyên môn vững vàng lại
không muốn công tác trong các cơ quan bảo vệ pháp
luật vì chế độ tiền lương và các chế độ đãi ngộ khác,
mặc dù đã được cải thiện đáng kể nhưng vẫn còn quá
thấp.
Trên đây là một vài nguyên nhân cơ bản mà theo
chúng tôi, thời gian tới chúng ta phải nhanh chóng
khắc phục. Có như vậy thì công tác đấu tranh phòng
chống tội phạm nói chung và các tội phạm tham
nhũng nói riêng ở nước ta mới đạt kết quả cao.