Sáng kiến kinh nghiệm y học cổ truyền – Liệt mặt nguyên phát

Liệt mặt nguyên phát

I- ĐỊNH NGHĨA
Liệt mặt nguyên phát là liệt ngoại biên toàn bộ ½ bên mặt, nguyên nhân chưa rõ,
có khởi đầu đột ngột và đa phần có tiên lượng tốt.
II- DỊCH TỄ HỌC
Liệt mặt nguyên phát là thể bệnh thường gặp nhất trong các loại liệt mặt ngoại
biên, còn được gọi là liệt Bell’s (Bell’s palsy).
Tỷ lệ mắc bệnh khoảng 23/100.000/năm hay 1/60-70 người trong suốt cuộc đời
của họ.
III- NGUYÊN NHÂN VÀ CƠ CHẾ BỆNH SINH
A. THEO YHHĐ:
Giải phẫu học:
- Nhân dây thần kinh mặt (số 7) bắt đầu từ phần thấp của cầu não. Sau khi vòng
qua nhân dây thần kinh vận nhãn ngoài (số 6), dây thần kinh mặt chui ra khỏi thân
não (ở rãnh cầu – hành não).
- Sau khi rời thân não, dây thần kinh mặt, có kèm theo dây phụ Wrisberg (dây 7
bis, chịu trách nhiệm về cảm giác), động mạch và tùng tĩnh mạch, chạy xuyên qua
xương đá trong một ống xương: vòi Fallope (aquedue de Fallope).
- Ống xương này có hình của lưỡi lê cắm đầu súng. Vì thế, đoạn dây thần kinh mặt
được chia ra làm 3 phần. Hạch gối (đoạn thần kinh nằm giữa đoạn 1 và 2) là nơi
nhận những sợi cảm giác của dây phụ Wrisberg, đồng thời cũng là nơi xuất phát
sợi thần kinh đá nông lớn. Ở đoạn thứ 3 của dây thần kinh mặt, xuất phát thừng
nhĩ (chorda tympani). Sợi này sau khi chạy xuyên qua hộp nhĩ, sẽ nối với dây thần
kinh lưỡi.
- Dây thần kinh mặt chui ra khỏi xương đá ở lỗ chẫm, tiếp tục đi vào vùng mang
tai và phân thành 2 nhánh tận cùng phân bố cho các cơ vùng mặt.
Sinh lý học: Chức năng của dây thần kinh mặt bao gồm:
- Chức năng vận động: Dây thần kinh mặt phân bố đến tất cả cơ ở mặt (trừ các cơ

thông thì đau).
Sơ đồ nguyên nhân và cơ chế bệnh của liệt mặt
IV- CHẨN ĐOÁN
A. THEO YHHĐ:
- Bệnh khởi phát đột ngột, triệu chứng liệt xuất hiện hoàn toàn thường trong vòng
48 giờ.
- Có thể đau sau tai trước đó 1 – 2 ngày, có thể kèm ù tai. Thường chảy nước mắt
sống.
- Liệt toàn bộ cơ mặt một bên, mất nếp nhăn trán, mất nếp má mũi. Ảnh hưởng
đến tiếng nói, ăn uống.
- Mắt nhắm không kín: Charles – Bell (+).
- Mặt trở nên trơ cứng. Mặt bị lệch về bên lành.
- Mất vị giác 2/3 trước lưỡi.
- Mất những phản xạ có sự tham gia của cơ vòng quanh mắt như phản xạ giác mạc
(cảm giác của giác mạc vẫn giữ nguyên).
B. THEO YHCT:
Dựa vào nguyên nhân và cơ chế gây bệnh nêu trên, YHCT xếp thành 3 thể bệnh
chủ yếu sau đây:
1- Phong hàn phạm kinh lạc: Thể bệnh lâm sàng thường xuất hiện trong những
trường hợp liệt mặt do lạnh.
- Triệu chứng như trên (phần YHHĐ).
- Kèm theo người gai lạnh, sợ lạnh.
- Hoàn cảnh khởi phát bệnh ít nhiều có liên quan đến yếu tố thời tiết lạnh như sau
khi gặp mưa, mùa lạnh …
- Rêu lưỡi trắng mỏng, mạch phù.
2- Phong nhiệt phạm kinh lạc: Thể bệnh lâm sàng thường xuất hiện trong những
trường hợp liệt mặt do nguyên nhân viêm nhiễm.
- Triệu chứng như trên (phần YHHĐ).
- Kèm theo người sốt, sợ gió, sợ nóng.
- Rêu lưỡi trắng dày. Mạch phù sác.

- Bài thuốc sử dụng: gồm Kim ngân hoa 16g, Bồ công anh 16g, Thổ phục linh
12g, Ké đầu ngựa 12g, Xuyên khung 12g, Đan sâm 12g, Ngưu tất 12g.
c. Thể Huyết ứ kinh lạc:
- Phép trị: Hoạt huyết hành khí.
- Bài thuốc sử dụng: gồm Xuyên khung 12g, Đan sâm 12g, Ngưu tất 12g, Tô mộc
12g, Uất kim 8g, Chỉ xác 6g, Trần bì 6g, Hương phụ 6g.
2. Điều trị bằng châm cứu:
Có thể nói phần lớn những trường hợp liệt mặt ngoại biên chỉ cần áp dụng phương
pháp trị liệu bằng châm cứu, xoa bóp và tập luyện cơ đã đạt kết quả cao.
- Công thức huyệt gồm:
+ Toản trúc, Ấn đường, Thái dương, Dương bạch, Nghinh hương, Giáp xa, Hạ
quan, Địa thương. Đây là những huyệt tại chỗ trên mặt (thay đổi theo ngày).
+ Ế phong, Phong trì.
+ Hợp cốc.
- Kỹ thuật:
+ Phần lớn là ôn châm (vì đa số trường hợp liệt mặt là do lạnh). Ôn châm cũng
đồng thời được chỉ định trong trường hợp huyết ứ (do sang chấn). Nếu thuộc thể
phong nhiệt phạm lạc mạch, kỹ thuật sử dụng là châm tả.
+ Tránh sử dụng điện châm do nguy cơ gây co thắt phối hợp ở mặt và co cứng mặt
về sau. Nếu sử dụng điện trị liệu, chỉ dùng dòng điện galvanic ngắt đoạn.
3. Vật lý trị liệu, phục hồi chức năng:
- Bao gồm những nội dung:
+ Bảo vệ mắt trong lúc ngủ.
+ Xoa bóp và chườm nóng cơ mặt vùng liệt
+ Tập luyện cơ bằng chủ động trợ giúp và tiến tới tập chủ động có đề kháng.
- Kỹ thuật:
+ Xoa bóp:
- Người bệnh nằm ngữa, đầu kê trên gối mỏng.
- Thầy thuốc đứng ở phía đầu người bệnh.
- Vuốt từ dưới cằm lên thái dương và từ trán hướng xuống tai.