MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ PHIM HÀI ĐIỆN
ẢNH VIỆT NAM (phần II)

Khi xem xét những nguyên nhân khiến điện ảnh ta liên tục vắng bóng phim hài, và
nhất là tình trạng thiếu định hướng sáng tác, có thể thấy rằng những vấn đề của phim
hài nói riêng cũng là của điện ảnh ta nói chung, dù ở các mức độ khác nhau.

Ở bình diện khai thác chất liệu cuộc sống, kinh nghiệm có thể tham khảo
từ phim Chàng mù may mắn (phim Mỹ, kịch bản C.Theo, đạo diễn kiêm sản
xuất J. Keach, chiếu tại các rạp ở Hà Nội vào tháng 2-2008) chính là sức lay
động của thông điệp phim: người ta hạnh phúc thật sự là khi được thương yêu
và vì sao câu “đàn ông yêu bằng mắt, đàn bà yêu bằng tai” đã không còn đúng?
Và ngoài thông điệp đầy nhân văn “Tôi ơi, đừng tuyệt vọng!” dành cho những
ai mặc cảm vì khiếm khuyết, chính lối diễn xuất thần của các diễn viên chính
đã tạo nên sự hấp dẫn của phim.
Về thông điệp phim ở trên, điều đáng nói là chính qua những tình tiết hài
hước, nhà biên kịch C.Theo muốn gửi gắm đầy ẩn ý sự cảm thông và chia sẻ
của mình: đừng tuyệt vọng mà hãy lạc quan sống với sự không hoàn hảo của
mình. Còn về dàn diễn viên trong mơ làm nên thành công của phim, trước hết
phải kể đến phong cách đầy nam tính, ánh mắt hút hồn khán giả và lối diễn xuất
chân chất tự nhiên đã giúp C.Pine (vai Danny) đi từ nhiều thành công trước đây
đến thành công ngoài mong đợi trong phim này.
Cũng khai thác chuyện cưới, bộ phim hài Mỹ Quyền được cưới (kịch bản
K.Baker; đạo diễn K.Kwapis, với các diễn viên chính là R. William và nữ ca sĩ
M.Moore, chiếu tại các rạp ở Hà Nội vào tháng 11-2007) kể về đôi bạn trẻ
Murphy (J.Krasinski đóng) và Jones (M. Moore đóng) đã đính hôn và rất háo
hức mong chờ đến ngày cưới để được sống bên nhau trọn đời. Nhưng giấc
mộng trăm năm của cả hai bị gián đoạn giữa chừng vì linh mục Frank nhất
quyết không chịu làm chủ hôn cho Murphy và Jones cho đến khi cả hai vượt
qua được khóa học “tiền hôn nhân” của ông. Những bài học quái chiêu, những
bài tập kinh dị đã khiến cho đôi tình nhân phải dở khóc dở cười, và đó chính là

Tại liên hoan nói trên, không phải ngẫu nhiên khi ban tổ chức đã chọn
phim hài Trò chơi đám cưới (103 phút, do Singapore và Malaysia hợp tác sản
xuất, đạo diễn E.Uekrongtham) để chiếu khai mạc. Đây chính là bộ phim “vừa
thử nghiệm vừa thực hành” của 2 nhân vật chính Phạm Văn Phương, Lý Minh
Thuận trước khi họ tiến đến hôn nhân bằng một đám cưới thật. Câu chuyện
phim hấp dẫn người xem từ phút đầu đến phút cuối bởi nhiều tình huống vừa
hài hước, vừa cảm động đến rơi nước mắt, và đó chính là cái chất riêng hay
đẳng cấp của phim hài này. Hơn nữa, sự độc đáo còn ở chỗ trong phim, họ là
hai ngôi sao, hai nhân vật đối đầu nhau, ghét nhau kinh khủng; nhưng trước
mắt khán giả họ phải vào vai hai người bạn tình ngọt ngào, lãng mạn Từ
trong sâu thẳm trái tim, dù đã có lúc đụng độ nhau tưởng không đội trời chung,
họ đã cảm nhận được tình yêu thực sự dành cho nhau. Vì vậy, trải qua bao sóng
gió, bao sức ép dư luận, ngăn cản của xã hội , họ đã tìm được hạnh phúc thực
sự.
Vậy từ một số phim hài Việt Nam và nước ngoài nói trên, có thể nói gì vai
trò và ý nghĩa của chất hài đối với phim hài điện ảnh. Trước hết, chất hài luôn
là một phương tiện hữu hiệu giúp các nhà làm phim truyền tải ý tưởng và hấp
dẫn khán giả. Sự thành công trong việc sử dụng nó, không phải tất cả thì cũng
đa phần, phụ thuộc vào mức độ, liều lượng và tính chất mà phim đòi hỏi, phụ
thuộc vào khả năng và duyên hài của từng người làm phim. Điều cần tránh là
đưa ra những tình huống, nhân vật bị ép vào thể loại hài hoặc chi tiết gây cười
vô duyên để cố chọc cười khán giả. Tiếng cười màn ảnh đòi hỏi sự “tự nhiên
nhi nhiên”, tinh tế, bắt nguồn từ chính tình huống và tính cách cũng như các hệ
thống chi tiết Vì thế, những tiếng cười phản cảm đã từng diễn ra trên màn ảnh
nước nhà ở một số phim, thậm chí ở cả một phong trào làm phim thời kỳ đầu
1990 được gọi là các phim “mì ăn liền”, hoặc mở rộng hơn là sự xuống cấp
trong thẩm mỹ phim hài ở các mức độ khác nhau trên mà ảnh nhỏ hiện nay, cho
chúng ta thấy bài học nóng hổi về việc sáng tạo trong thể loại hài.
So với chất hài trong phim “ngày xưa” (thời của Kén rể, Thị trấn yên
tĩnh, Dịch cười ) thì chất hài hiện nay đi theo xu hướng khác của nó. Không

Vậy những vấn đề đặt ra với phim hài Việt Nam hiện nay là gì?
Vấn đề trước hết là làm sao để vận dụng thành công ngôn ngữ điện ảnh
của phim hài. Cần kết hợp được hai yếu tố nghệ thuật và thương mại một cách
hài hòa, hiệu quả và hấp dẫn người xem dù điều đó thật không dễ dàng. Và dù
gì thì phim hài cũng phải ra “chất” phim hài. Để làm được như vậy, người làm
phim ngoài các phẩm chất nghề nghiệp còn cần có phông văn hóa nhất định. Có
thể nói, từ một giả tưởng, một cách kể mang tính hài hước thì cách kể mới cũng
là phong cách làm phim hài của thời kỳ mới hiện nay.
Vấn đề thứ hai là hình thành đội ngũ các nhà làm phim hài. Để làm được
những phim hài vừa sâu sắc, dí dỏm lại vừa thâm thúy, ẩn chứa các triết lý
nhân văn , người làm phim ngoài các phẩm chất nghề nghiệp còn cần có
phông văn hóa nhất định. Có cả một thời kỳ, sự xuất hiện của một số đạo diễn
“chuyên phim hài” đã khiến người ta có ý nghĩ rằng họ sẽ còn phát huy thương
hiệu đã có với thể loại phim hài nói riêng và phim truyện điện ảnh nói riêng.
Vấn đề là cả người cũ lẫn người mới cần tiếp tục tạo nên vị trí xứng đáng và
tiếp tục làm các phim khác hài nữa (không chỉ là phim hài “thời vụ”) trong tình
trạng đang thiếu phim hài như hiện nay.
Vấn đề thứ ba về mặt thủ pháp, làm sao để với dung lượng nhất định mà
“tải” được nhiều điều cũng như mang lại những tiếng cười thú vị, để mỗi bộ
phim truyện nhựa là một sự “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Nói cách khác, không
chỉ với phim hài, đây cũng là biểu hiện của “nhân nào quả ấy” khi nó cho thấy,
vấn đề là ở thái độ người ta đối xử với phim hài thế nào và nhất là người ta có
yêu nó thật tình, dành cho nó tình cảm xứng đáng hay không
Vấn đề thứ tư, phim hài phải hiện diện thường xuyên hơn để luôn là đối
thủ đáng gờm, khẳng định vị trí phim hài nội. Sự “thắng thế” chính là ở chỗ,
muốn cạnh tranh với phim ngoại thì trước hết và điều kiện cần và đủ là ta phải
mạnh hơn, nghĩa là phim ta phải hay hơn, và vì thế phải đầu tư mọi mặt đúng
mức hơn nữa.
Vấn đề thứ năm, sự xây dựng các phim hài cho ngày hôm nay là cần thiết
còn bởi lý do nó không chỉ là một món ăn ưa thích trong thực đơn điện ảnh lúc

dễ dãi, máy móc mà cần phải là tiếng cười có thẩm mỹ cao dẫn đến những
cảm xúc lớn, đến sự thức tỉnh nhận thức, trí tuệ và làm giàu có, bồi dưỡng thẩm
mỹ. Đây là một yêu cầu quan trọng của loại hình phim hài điện ảnh đích thực.
Mặt khác, trong thể loại hài điện ảnh, yếu tố gây cười cũng rất cần thiết
nhưng nó cần phải được kết hợp hữu cơ, một cách “tự nhiên nhi nhiên”, với hệ
thống tình tiết, hoàn cảnh. Đặc biệt, dù cần cũng không được lạm dụng đến
mức gây phản cảm - dẫn đến một số phim có tính đùa cợt thuần túy, hoặc thậm
chí là phô, dễ dãi, thái quá trong diễn biến nội dung của nó, trong đó “thật ra
vấn đề lạm dụng những câu chuyện tục tĩu cũng thể hiện cái phông văn hóa của
nghệ sĩ”(10). Đây cũng lại là một yêu cầu quan trọng khác cho việc vận dụng
yếu tố hài - vui cười vào phim hài từ góc độ cần đặc biệt quan tâm là mối quan
hệ tương hỗ, hữu cơ giữa nhà làm phim và khán giả.
Và phim hài Việt Nam hiện nay cần gì để ngang tầm với những bộ phim
hài của thế giới? Với kinh nghiệm làm phim hài của mình, đạo diễn Đỗ Minh
Tuấn đã chỉ ra hai cái thiếu của phim hài Việt Nam, “cái thiếu thứ nhất là thiếu
những kịch bản có tầm, cái thứ hai là thiếu những đạo diễn và diễn viên thể
hiện một cách nhuần nhuyễn với một trình độ kỹ thuật cao”(11).
Sự chuyển đổi của cơ cấu kinh tế từ bao cấp sang thị trường đã tác động
tới định hướng sáng tác trong điện ảnh ta. Nhưng sự “mặn mà” hay không với
phim hài lại phụ thuộc ở chính những nhà làm phim, nhất là với phim nhựa
điện ảnh.
Tuy nhiên, sự thiếu vắng phim hài thời gian qua chỉ là một mặt của vấn
đề, nhân đây cần đề cập tới tính định hướng trong sáng tác. Điều đó không đơn
thuần là chuyện phải có phim hài hay hơn, nhiều hơn trong nền điện ảnh dân
tộc như một điều kiện cần, mà cao hơn là mong muốn và kiến nghị với các nhà
làm phim những vấn đề không chỉ xung quanh phim hài, như một điều kiện đủ.
Bởi phim hài ở đây cũng chỉ là cái cớ để nhấn mạnh tới một thực tế rằng
trong những năm qua có những khuynh hướng tốt đẹp đã có thể trở thành
những trường phái, đã định hình rất cần được phát triển và cần có sức sống,
khả dĩ dựa trên nền điện ảnh nước nhà phát triển theo chiều hướng tốt thì lại bị