Nghiên cứu triết học

Đề tài: " GIÁ TRỊ VĂN HOÁ VÀ NHỮNG
KHÍA CẠNH TÍCH CỰC TRONG ĐỜI
SỐNG TÂM LINH "

GIÁ TRỊ VĂN HOÁ VÀ NHỮNG KHÍA CẠNH TÍCH CỰC TRONG ĐỜI
SỐNG TÂM LINH

NGUYỄN THÁI SƠN (*)
Đời sống tâm linh là một hình thức đặc biệt của ý thức con người và ý thức xã
hội. Đã có những khuynh hướng sai lầm về vấn đề này: hoặc là tuyệt đối hoá
vai trò của đời sống tâm linh, hoặc là đồng nhất đời sống tâm linh với chủ
nghĩa duy tâm, với mê tín dị đoan. Theo tác giả, hướng đến thế giới tâm linh
dường như là một nhu cầu trong đời sống tinh thần của con người, đồng thời
là một trong những cách để con người sống lương thiện hơn, tốt đẹp hơn. Có
thể nói, lọc bỏ những yếu tố có màu sắc thần bí và mê tín dị đoan, phần tinh
tuý, trong sáng của đời sống tâm linh sẽ hiện ra, đó là những giá trị văn hoá
đầy bản sắc và chứa đựng ý nghĩa nhân văn.


trị văn hoá sâu xa, ẩn chứa sau bức màn tâm linh sâu thẳm. Trong bài viết này,
chúng tôi muốn tập trung khai thác vấn đề này.
Trước hết, cần nói qua một chút về khái niệm đời sống tâm linh. Chưa nói đến
những người có niềm tin tôn giáo, những người mà trong tâm thức của họ lúc
nào cũng hiển hiện hình ảnh của Chúa, của Phật, mà chỉ nói đến những con
người bình thường, chúng ta cũng thấy vô vàn những biểu hiện của đời sống
tâm linh. Ngày Tết Nguyên đán, dù đi đâu ở đâu, dù xa xôi cách trở, chắc hẳn
ai cũng muốn sum họp với gia đình, với người thân, ai cũng muốn quay về với
quê hương, cội nguồn để thắp nén hương trên bàn thờ cầu khấn vong linh của
các bậc tiên tổ được siêu thoát, phù hộ độ trì cho con cháu mạnh khoẻ, may
mắn, ăn nên làm ra. Một người lính lúc lâm trận, xông pha giữa làn bom đạn,
được đồng đội hy sinh thân thể để che chắn cho mạng sống của mình, chắc
chắn người lính đó sẽ suốt đời nhớ đến hình ảnh thiêng liêng của người đồng
đội lúc ngã xuống. Bước chân vào một nghĩa trang liệt sỹ, ta không thể không
xúc động trước vong linh của những con người đã hy sinh xương máu cho Tổ
quốc, cho nhân dân. Một cán bộ lãnh đạo cao cấp hay một người dân bình
thường, khi viếng thăm khu di tích Kim Liên, ai cũng muốn dâng một nén
hương tưởng niệm công ơn to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh…
Có thể thấy rằng, tất cả những hiện tượng nêu trên đều là những biểu hiện cụ
thể của một đời sống tâm linh vô cùng phong phú. Vậy, đời sống tâm linh
chính là đời sống hướng về những giá trị tinh thần thuần khiết, thiêng liêng,
cao cả được đúc kết qua lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc và nhân loại. Đời
sống tâm linh chính là một hình thái đặc biệt của ý thức con người và ý thức xã
hội. Không thể có đời sống tâm linh, nếu như con người không có ý thức. Tuy
nhiên, ý thức nói chung của con người hết sức rộng lớn. Do đó, không phải bất
cứ điều gì thuộc về đời sống ý thức của con người cũng đồng thời thuộc về đời
sống tâm linh. Có thể thấy rằng, tính chất quan trọng nhất của đời sống tâm
linh trước hết là sự thiêng liêng, cao đẹp. Thế giới tâm linh phải là một thế giới
mà ở đó, chỉ những gì cao cả, lương thiện, đẹp đẽ mới có thể vươn tới và tồn
tại. Không biết từ bao giờ, những vấn đề thuộc về đời sống tâm linh đã đồng

nhất sa vào chỗ dị đoan ngu xuẩn nhất, sa vào thần linh học”(5).
Tuy nhiên, sai lầm của khuynh hướng thứ hai cũng đáng sợ và nguy hiểm
không kém sai lầm của khuynh hướng thứ nhất. Một số người, khi giương cao
ngọn cờ duy vật nhưng lại bỏ quên tính biện chứng đã vội vàng quy kết rằng,
tất cả những gì thuộc về tâm linh và đời sống tâm linh đều đồng nghĩa với chủ
nghĩa duy tâm, đều là sự mê tín, dị đoan và do đó, đều cần phải xoá bỏ. Đã có
những thời kỳ người ta rầm rộ đập phá đình, đền, miếu mạo và xem đó là việc
làm đồng nghĩa với việc xoá bỏ những tàn tích của chủ nghĩa duy tâm cùng với
nạn mê tín, dị đoan của chế độ phong kiến. Nhiều di tích lịch sử đã bị tàn phá,
nhiều danh lam thắng cảnh đã bị xâm phạm hoặc hủy hoại. Nhiều công trình
văn hóa có giá trị và ý nghĩa tâm linh sâu sắc đã không còn nữa. Hiện nay,
không còn bóng dáng của những ngôi đình cổ ở nhiều làng quê đồng bằng Bắc
bộ và miền Trung. Những ngôi đền, ngôi miếu thờ các vị Thành hoàng làng
cũng đang dần biến mất. Những biểu tượng “cây đa, bến nước, sân đình” bây
giờ dường như chỉ còn trong hoài niệm. Với đà phát triển mạnh mẽ của kinh tế
thị trường thiếu nhãn quan văn hóa, với lối sống thực dụng, chạy đua theo các
nhu cầu của đời sống vật chất trước mắt; đặc biệt, với lối tư duy duy vật tầm
thường, có lẽ chẳng bao lâu nữa, văn hóa tâm linh, đời sống tâm linh rực rỡ,
giàu bản sắc của người Việt trong quá khứ sẽ chỉ còn là những “hoang mạc
khô cằn”. Đối với quan điểm duy vật tầm thường, đời sống tâm linh hoặc là
không hề có giá trị văn hóa, hoặc nếu có cũng chỉ là những giá trị không đáng
kể. Thực ra, không phải bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng nhận ra những giá trị tinh
thần có sức mạnh to lớn tiềm ẩn trong tín ngưỡng và trong đời sống tâm linh của
con người. Đã có những lúc chúng ta không hiểu được rằng, nếu bắn vào quá
khứ bằng súng lục sẽ bị tương lai trả lời bằng đại bác… Rõ ràng, nếu nhìn nhận
vấn đề tâm linh, tín ngưỡng bằng cặp mắt duy vật tầm thường, bằng lối tư duy
siêu hình máy móc, bằng những suy nghĩ giản đơn sẽ đưa đến những sai lầm hết
sức nguy hiểm.
Thực ra, tâm linh, đời sống tâm linh, văn hoá tâm linh,… là những vấn đề hết
sức tế nhị. Cho đến nay, rất nhiều câu hỏi nảy sinh xung quanh những vấn đề

mỹ và hạnh phúc vĩnh hằng. Tất cả những người có thế giới quan duy vật biện
chứng, có kiến thức khoa học đều hiểu là Thượng Đế, Chúa Trời hay Đức
Phật,… không hề tồn tại đích thực. Nhưng dù sao, từ trong sâu thẳm tâm hồn,
ai cũng khát khao, mong mỏi và đợi chờ những điều tốt đẹp. Xã hội sẽ tốt đẹp
hơn và con người sẽ hạnh phúc biết bao nhiêu nếu ngay tại cuộc sống trần thế
này không còn những rủi ro, bất hạnh. Trong khi đời sống hiện thực còn có
những khó khăn, còn có những tệ nạn, những bất công thì những mơ ước, khát
vọng của con người về một thế giới lý tưởng vẫn tiếp tục được biểu hiện qua
những biểu tượng vĩnh hằng thuộc về thế giới tâm linh. Trong nhiều câu
chuyện thần thoại và cổ tích, phép màu và các sức mạnh siêu nhiên là một
phương thức để cái thiện chiến thắng cái ác, cái tốt vượt lên trên cái xấu, cái
cao thượng thay thế cho sự thấp hèn. Cứ mỗi lần cô Tấm bé nhỏ gặp phải
những nỗi đọa đày thì ông Bụt lại hiện ra để thực hiện thiên chức của mình,
mang lại sự công bằng xã hội. Những nhân vật như Lý Thông, như mẹ con nhà
Cám,… cuối cùng đều phải đền tội, đều bị trừng phạt một cách xứng đáng.
Nếu sự thực luôn diễn ra đúng như vậy thì cái ác, cái xấu sẽ chẳng còn nơi ẩn
nấp. Trong thực tế, con người không dám làm điều xấu, không dám gây ra tội
ác là do sợ bị pháp luật trừng phạt, sợ bị lên án bởi đạo đức, lương tâm, bởi dư
luận xã hội và có lẽ, có một phần không nhỏ là do sợ bị trừng phạt bởi thánh
thần. Rõ ràng, tác dụng ngăn ngừa cái xấu, ngăn cản cái ác, đưa con người đến
với cái thiện, cái tốt của đời sống tâm linh là hoàn toàn có thật. Chúng ta đều
biết, có nhiều con đường, phương thức để giáo dục và hoàn thiện nhân cách
con người, mà một trong số đó, theo chúng tôi là đời sống tâm linh. Đây cũng
là một khía cạnh tích cực trong các giá trị đích thực của đời sống tâm linh.
Ngoài ra, đời sống tâm linh còn tạo ra sự đoàn kết, tạo ra sự kết nối quá khứ –
hiện tại – tương lai. Đời sống tâm linh có sức lan truyền mạnh mẽ, tạo ra
những cảm xúc, rung động thiêng liêng và do đó, có tác dụng tập hợp, đoàn
kết, gắn bó con người một cách có hiệu quả. Sự thiêng liêng trong bài thơ
“Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt đã khiến kẻ thù run sợ. Hòn Vọng
Phu bị phá sập đã gây nên sự tiếc nuối trong biết bao trái tim người Việt. Hồ

1995, tr.403.
(2) Chúng tôi sử dụng tác phẩm Biện chứng của tự nhiên được xuất bản từ năm
1971 là vì trong C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, t.20, phần in về Biện chứng
của tự nhiên (từ tr.451 đến tr.826) chúng tôi không thấy có chương này.
(3) F.Ăngghen. Biện chứng của tự nhiên. Nxb Sự thật, Hà Nội, 1971, tr.62.
(4) F.Ăngghen. Sđd., tr.62.
(5) F.Ăngghen. Sđd., tr.78.