Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vnSự sụp đổ của hệ thống Vecxai-Oa sinh tơn và con đường dẫn đến chiến
tranh thế giới II (1929-1939) Những nét khái quát về tình hình quốc tế những năm cuối thập niên 20,
đầu thập niên 30:

Cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 - 1933) bùng nổ đã chấm dứt
thời kì ổn định của chủ nghĩa tư bản cùng với ảo tưởng về một kỷ nguyên hoà
bình của thế giới. Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ nước Mĩ ngày 24 - 10 - 1929,
đã nhanh chóng tràn sang châu Âu, bao trùm toàn bộ thế giới tư bản chủ
nghĩa, để lại những hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, chính trị, xã h ội. Hàng
trăm triệu người (công nhân, nông dân và gia đình của họ) bị rơi vào vũng lầy
đói khổ. Hàng ngàn cuộc biểu tình lôi cuốn trên 17 triệu công nhân ở các
nước tư bản tham gia trong những năm 1929 - 1933. ở các nước thuộc địa và
phụ thuộc, cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc cũng bùng lên mạnh mẽ.
Những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản trở nên cực kì gay gắt. Trong bối
cảnh đó đã hình thành những xu hướng khác biệt nhau trong việc tìm kiếm
con đường phát triển giữa các nước tư bản chủ nghĩa. Các nước không có
hoặc có ít thuộc địa gặp nhiều khó khăn về vốn, nguyên liệu và thị trường đã
đi theo con đường phát xít hoá chế độ chính trị, thiết lập nền chuyên chính
khủng bố công khai nhằm cứu vãn tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng của
mình. Các nước Italia, Đức, Nhật Bản là điển hình cho xu hướng này. Trong
những năm 1929 - 1936, giới cầm quyền các nước nói trên đã từng bước phá
vỡ những điều khoản chính yếu của hệ thống Vécxai - Oasinhtơn và tích cực
chuẩn bị cuộc chiến tranh để phân chia lại thế giới. Trong khi đó các nước

đứng đầu, biến vùng Đông Bắc Trung Quốc thành thuộc địa và bàn đạp cho
những cuộc phiêu l ưu quân sự mới.

Việc Nhật Bản xâm lược Đông Bắc Trung Quốc đã động chạm đến quyền lợi
của các nước tư bản phương Tây, nhất là Mĩ. Tuy nhiên Mĩ cũng như Anh,
Pháp đã nhân nhượng, dung túng cho hành động xâm lược của Nhật với tính
toán rằng Nhật sẽ tiêu diệt phong trào cách mạng ở Trung Quốc và tiến hành
chiến tranh xâm lược Liên Xô. Điều đó đã làm cho Nhật bỏ qua mọi phản đối
của phái đoàn điều tra Líttơn (Lytton) do Hội Quốc liên cử đến Trung Quốc.
Ngày 24 - 2 - 1933 Hội Quốc liên đã thông qua Báo cáo công nhận chủ quy
ền của Trung Quốc ở Mãn Châu, không công nhận “nước Mãn Châu” do Bộ
tham mưu Nhật dựng lên nhưng mặt khác lại đề nghị duy trì “những quyền
lợi đặc biệt của Nhật” ở Trung Quốc. Như vậy, Hội Quốc liên đã không công
khai tuyên bố “hành động của Nhật là xâm lược và không quyết định một
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vnhình phạt nào đối với Nhật. Trước sức mạnh quân sự, Hội Quốc liên đã sử
dụng sức mạnh tinh thần. Phương pháp đó không đem lại kết quả nào”(1).
Nhật Bản tiếp tục mở rộng xâm lược Trung Quốc, chiếm đóng hai tỉnh Nhiệt
Hà và Hà Bắc. Để có thể tự do hành động, ngày 24 - 3 - 1933 Nhật Bản tuyên
bố rút khỏi Hội Quốc liên. Hành động của Nhật đã phá tan nguyên trạng ở
Đông á do Hiệp ước Oasinhtơn năm 1922 qui định, đánh dấu sự tan vỡ bước
đầu của Hệ thống Vecxai - Oasinhtơn. Không dừng lại ở đó, năm 1937 Nhật
bắt đầu mở rộng chiến tranh trên toàn lãnh thổ Trung Quốc.

b) Sự hình thành lò lửa chiến tranh nguy hiểm nhất ở châu Âu


và các vùng phụ cận Nga. Tuy nhiên, Hítle cũng không loại trừ một cuộc
chiến tranh với phương Tây để xâm chiếm lãnh thổ phía tây mà trong đó
nước Pháp được coi là “kẻ thù truyền thống”. Hítle còn đề ra kế hoạch Âu - á
(Eurasia) và Âu - Phi (Eurafrica) nhằm xâm chiếm lãnh thổ của các nước
châu Phi, châu á và châu Mĩ. Việc làm đầu tiên của Hítle sau khi lên nắm
quyền là tái vũ trang nước Đức và thoát khỏi những ràng buộc quốc tế để
chuẩn bị cho những hành động xâm lược. Tháng 10 - 1933 Chính phủ Đức
quốc xã đã rời bỏ Hội nghị giải trừ quân bị ở Giơnevơ và sau đó tuyên bố rút
khỏi Hội Quốc liên. Ngày 16 - 3 - 1935, Hítle công khai vi phạm Hoà ước
Véc-xai, công bố đạo luật cưỡng bức tòng quân, thành lập 36 sư đoàn (trong
lúc đó Pháp chỉ có 30 sư đoàn). Ba tháng sau, ngày 18 - 6 - 1935 Đức kí với
Anh Hiệp định về hải qu ân, theo đó Đức được phép xây dựng hạm đội tàu
nổi bằng 35% và Hạm đội tàu ngầm bằng 45% sức mạnh hải quân của Anh.
Hiệp định này trực tiếp vi phạm Hiệp ước Vec-xai và tăng cường sức mạnh
quân sự của nước Đức. Đồng thời, Hitle tìm cách bí mật thủ tiêu các chính
khách phương Tây cản trở kế hoạch xâm lược của mình, như Thủ tướng
Rumani Đuca, Ngoại trưởng Pháp Bác tu, nhà vua Nam Tư Alếchxanđrơ và
thủ tướng áo Đônphút. Không dừng lại ở đó, ngày 7 - 3 - 1936 Hitle ra lệnh
tái chiếm vùng Rênani, công khai xé bỏ Hoà ước Vecxai, Hiệp ước Lôcácnô
và tiến sát biên giới nước Pháp. Lò lửa chiến tranh nguy hiểm nhất đã xuất
hiện ở châu Âu.

c) Lò lửa chiến tranh thứ hai ở châu Âu

Mặc dù là nước thắng trận nhưng Italia không thoả mãn với việc phân chia
thế giới theo Hoà ước Vecxai. Tham vọng của nước này là muốn mở rộng
ảnh hưởng ở vùng Ban căng, chiếm đoạt các thuộc địa ở châu Phi, làm chủ
vùng biển Địa Trung Hải Để thoát ra khỏi cuộc đại khủng hoảng kinh tế
Sưu tầm bởi:


Hai lò lửa chiến tranh hình thành ở châu Âu bắt đầu có mối liên hệ với lò lửa
chiến tranh ở Viễn Đông. Ngày 25 - 11 - 1936, Đức và Nhật đã kí kết Hiệp
ước chống Quốc tế cộng sản với những cam kết phối hợp các hoạt động chính
trị đối ngoại và các biện pháp cần thiết để chống Liên Xô và Quốc tế cộng
sản, đồng thời còn nhằm chống cả Anh, Pháp và Mĩ. Italia tham gia Hiệp ước
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vnnày ngày 6 - 11 - 1937. Sự kiện đó đánh dấu Trục phát xít Béclin - Rôma -
Tôkiô chính thức hình thành. Việc Italia rút ra khỏi Hội Quố c Liên ngày 3 -
12 - 1937 đã hoàn tất quá trình chuẩn bị để các nước khối Trục được tự do
hành động, thực hiện kế hoạch gây chiến tranh bành trướng lãnh thổ của
mình.

2.Con đường dẫn tới chiến tranh thế giới thứ hai .

Vào cuối những năm 30 quan hệ quốc tế trở nên vô cùng phức tạp và căng
thẳng. Sự chuyển hoá mâu thuẫn giữa các cường quốc tư bản chủ nghĩa đã
dẫn tới sự hình thành hai khối đế quốc đối địch nhau: một là, khối Trục phát
xít do Đức, Italia, Nhật Bản cầm đầu ; hai là, khối đế quốc do Anh, Pháp, Mĩ
cầm đầu. Trong khi khối Trục phát xít đã ráo riết chuẩn bị cho kế hoạch chiến
tranh từ đầu những năm 30 thì khối đế quốc Anh, Pháp, Mĩ bắt đầu quá trình
này vào những năm cuối của thập ni ên 30. Hai khối đế quốc mâu thuẫn gay
gắt với nhau về vấn đề thị trường và quyền lợi nhưng đều thống nhất với
nhau trong mục đích chống Liên Xô, tiêu diệt Nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu
tiên trên thế giới. Điều đó được thể hiện trong chính sách thoả hiệp, dung
túng của các cường quốc tư bản với chủ nghĩa phát xít nhằm chống Liên Xô
và đè bẹp phong trào cách mạng thế giới. Như vậy trong quan hệ quốc tế đã

Phrancô, lực lượng đã chiếm ưu thế rõ rệt ở Tây Ban Nha vào năm 1939.

Ngày 10 - 2 - 1939, hải quân Anh đã hỗ trợ cho lực lượng phiến loạn chiếm
đảo Minôca (Minorca) nằm trong quần đảo Balêric (Balearic). Ngay sau đó,
chính phủ Pháp đã gửi tối hậu thư cho Chính phủ Cộng hoà Tây Ban Nha với
yêu cầu giao nộp Mađrít và các vùng lãnh thổ khác cho lực lượng Phrancô.
Ngày 27 - 2 - 1939, Anh và Pháp đồng thời cắt đứt quan hệ ngoại giao với
Chính phủ cộng hoà Tây Ban Nha và tuyên bố công nhận chính quyền
Phrancô. Liên Xô là nước đứng về phía nước Cộng hoà Tây Ban Nha trong
cuộc đấu tranh chống phát xít. Mặc dù lúc đầu Liên Xô đã tham gia Uỷ ban
về các vấn đề không can thiệp, nhưng sự can thiệp quân sự của Đức và Italia
đã khiến Liên Xô phải hành động. Cả đất nước Xô viết tham gia phong trào
ủng hộ nước Cộng hoà Tây Ban Nha: số tiền quyên góp đã lên tới 47 triệu
rúp. Đồng thời, Liên Xô còn tham gia trong lực lượng tình nguyện quốc tế
chiến đấu bảo vệ nước Cộng hoà đến từ 53 nước trên thế giới. Tuy vậy, do so
s ánh lực lượng quá chênh lệch, cuộc chiến tranh Tây Ban Nha kết thúc với
thất bại của Chính phủ Cộng hoà. Ngày 28 - 3 - 1939, lực lượng Phrancô với
sự hỗ trợ của quân đội Italia đã chiếm thủ đô Mađrít. Sự sụp đổ của nền Cộng
hoà Tây Ban Nha cho thấy mối đe doạ đối với nền hoà bình ở châu Âu ngày
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vncàng trở nên trầm trọng hơn.

b) Hội nghị Muyních (9 - 1938)

Đến năm 1938 nước Đức phát xít về căn bản đã hoàn tất việc chuẩn bị chiến
tranh. Lúc này nước Đức không chỉ phục hồi mà đã trở thành một cường


để nghe kết quả. Hiệp ước Muyních qui định Tiệp Khắc phải cắt toàn bộ
vùng Xuyđét (trong vòng 10 ngày) cho Đức và phải cắt cho Ba Lan,
Hunggari những vùng lãnh thổ đã được xác định trước đó (trong thời hạn 3
tháng). Trước áp lực của Anh và Pháp, chính phủ Tiệp Khắc chấp nhận Hiệp
ước Mu yních, theo đó, Tiệp Khắc mất đi khoảng 1/4 dân số, 1/5 lãnh thổ với
nhiều công trình quân sự quan trọng. Để đổi lại, Hítle đã kí với Anh bản
Tuyên bố không xâm lược lẫn nhau giữa Đức và Anh. Sau đó, ngày 6 - 12 -
1938, Hiệp định không xâm lược Pháp - Đức cũng được kí kết tại Pari. Hiệp
ước Muyních là đỉnh cao nhất của chính sách thoả hiệp mà các cường quốc tư
bản phương Tây thi hành trong nhiều năm nhằm tránh một cuộc chiến tranh
với nước Đức phát xít và chĩa mũi nhọn chiến tranh về phía Liên Xô. “C hính
sách Muyních” đã dẫn đến những hậu quả rất nặng nề đối với chính bản thân
hai nước Anh và Pháp. Sự thoả hiệp đầu hàng của các nước này chỉ càng làm
cho nước Đức phát xít đi xa hơn nữa trong chính sách mở rộng chiến tranh.
Ngày 15 - 3 - 1939, Hítle công khai xé bỏ Hiệp ước Muyních chiếm đóng
toàn bộ lãnh thổ Tiệp Khắc. Sau đó một tuần, ngày 21 - 3 Hítle đưa ra yêu
sách đòi Ba Lan phải trao thành phố cảng Đăng dích cho Đức. Một ngày sau
quân đội Đức tràn vào chiếm vùng lãnh thổ Mêmen của Litva. Đồ ng thời, kế
hoạch xâm lược Ba Lan cũng được chuẩn bị ráo riết.

Trong lúc này phát xít Italia cũng tăng cường hành động. Tháng 4 - 1939
Mutxôlini cho quân xâm lược Anbani. Liên minh phát xít Đức - Italia được
mở rộng tới mức tối đa với việc kí kết hiệp ước mới Đức - Italia (thường
được gọi là Hiệp ước Thép) theo đó nếu một bên có chiến tranh với một nước
hoặc một nhóm nước khác thì bên kia sẽ tiến hành giúp đỡ ngay lập tức bằng
các lực lượng hải, lục và không quân. Nguy cơ bùng nổ chiến tranh thế giới
chỉ còn là gang tấc, tuy nhiên các cường quốc phương Tây vẫn tìm mọi cách
để hướng cuộc chiến tranh về phía Liên Xô.


hệ quốc tế. Thời gian này, Liên Xô thực hiện thắng lợi kế hoạch 5 năm lần
thứ nhất (1928 - 1933) với những thành tựu quan trọng, tăng cường sức mạnh
kinh tế và quốc phòng của đất nước. Đồng thời, các âm mưu thù địch chống
Liên Xô đều bị phá vỡ. Liên Xô đã kí kết những hiệp ước không xâm lược
với phần đông các nước láng giềng và một số nước tư bản châu Âu: Phần L
an, Latvia, Extônia, Ba Lan (1932), Italia (1933) ; đồng thời đạt được thoả
thuận gia hạn các Hiệp ước không xâm lược đã kí với Thổ Nhĩ Kì, Đức, Iran,
Lítva, Apganixtan. Tham gia vào Hội nghị giải trừ quân bị ở Giênôvơ khai
mạc ngày 2 - 2 - 1932 (với sự có mặt của đại diện 63 quốc gia), Liên Xô đã
đưa ra một chương trình giải trừ quân bị và nêu rõ quan điểm của mình về
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vnđịnh nghĩa khái niệm xâm lược trong quan hệ quốc tế. Hội nghị Giênôvơ
không đi đến một kết quả đáng kể nào do mâu thuẫn giữa các cường q uốc tư
bản phương Tây, đồng thời những đề nghị của Liên Xô cũng không được
thông qua. Tuy vậy, năm 1933, Liên Xô đã tiến hành đàm phán và kí kết ba
công ước về xác định khái niệm xâm lược với các nước Extônia, Látvia, Ba
Lan, Rumani, Thổ Nhĩ Kì, Iran, Apganixtan, Rumani, Tiệp Khắc, Nam Tư và
Lítva.

Tháng 9 - 1934 Liên Xô tham gia Hội Quốc Liên và trở thành Uỷ viên
thường trực Hội đồng Hội Quốc Liên. Điều đó cho thấy vị thế ngày càng
được khẳng định của Liên Xô trong các vấn đề quốc tế. Tuy nhiên khi gia
nhập tổ chức này Liên Xô nêu rõ quan điểm của mình trong việc không đồng
ý với những quyết định trước đây cũng như một số điều khoản vi phạm chủ
quyền các dân tộc của Hội Quốc Liên. Đồng thời Liên Xô đã tranh thủ điều
kiện để đấu tranh cho hoà bình và nền an ninh toàn thể, ngăn ngừa nguy cơ

mẽ của dư luận trong và ngoài nước, chính phủ Anh, Pháp đã bắt đầu các
cuộc đàm phán với Liên Xô từ giữa tháng 4 -1939 tại Matxcơva. Do thái độ
thiếu thiện chí và chủ trương "bắt cá hai tay'' của Anh, Pháp, cuộc đàm phán
không đạt được kết quả và hoàn toàn bế t ắc. Trong khi đó, từ tháng 6 - 1939,
cuộc đàm phán bí mật Anh - Đức đã được tiến hành ở Luân Đôn để thảo luận
về việc hợp tác Anh - Đức chống Liên Xô, Trung Quốc và phân chia khu vực
ảnh hưởng ở đây.
Lúc này ở Viễn Đông, sau khi gây ra cuộc xung đột quân sự chống Liên Xô ở
khu vực hồ Khaxan bị thất bại, ngày 12 - 5 - 1939 phát xít Nhật mở cuộc tấn
công vào khu vực sông Khankhin - Gôn (Khalkhin-Gol) thuộc địa phận
Mông Cổ, nhằm uy hiếp con đường huyết mạch của Liên Xô ở Viễn Đông và
chuẩn bị cho việc mở rộng cuộc chiến chống Liên Xô sau này. Mặc dù kế
hoạch của Nhật ở Khankhin - Gôn thất bại nhưng toàn bộ những sự kiện diễn
ra ở Viễn Đông làm cho giới cầm quyền Anh và Pháp vẫn hy vọng về một
cuộc chiến tranh chống Liên xô từ phía Nhật. Chính trong lúc này Đại sứ Anh
ở Tôkiô Craigi (Craigie) đã kí với Ngoại trưởng Nhật Arita một hiệp ước (7 -
1939), theo đó Anh thừa nhận cuộc chiến tranh của Nhật ở Trung Quốc và
tuyên bố không can thiệp vào công việc của Nhật ở đây.

Tình hình phức tạp nói trên ở cả phương Tây và phương Đông khiến cho mọi
cố gắng kiên trì của Liên Xô nhằm đạt tới một thoả thuận với Anh và Pháp
trong cuộc đấu tranh chống sự xâm lược của chủ nghĩa phát xít đều thất bại.
Trong bối cảnh đó, Liên Xô buộc phải có những giải pháp kiên quyết để tự
bảo vệ nền an ninh quốc gia. Ngay từ tháng 5 - 1939 với ý đồ kéo dài thời
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vngian để xâm lược châu Âu trước, Chính quyền Đức đã thăm dò Liên Xô về

• Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 đã làm sâu sắc thêm những
Sưu tầm bởi:

www.daihoc.com.vnmâu thuẫn của chủ nghĩa đế quốc, dẫn tới việc lên cầm quyền của các thế lực
phát xít ở Đức, Italia và Nhật Bản. Chủ nghĩa phát xít ở ba nước nêu trên là
thủ phạm gây ra Chiến tranh thế giới thứ hai.

• Tuy nhiên, chính sách hai mặt của các cường quốc phương Tây đã tạo điều
kiện cho phe phát xít gây chiến. Do vậy, khác với Chiến tranh thế giới thứ
nhất, Chiến tranh thế giới thứ hai còn gắn liền với mâu thuẫn giữa chủ nghĩa
đế quốc với chủ nghĩa xã hội và âm mưu tiêu diệt nhà nước xã hội chủ nghĩa
đầu tiên trên thế giới. Khối các nước đế quốc mặc dù có mâu thuẫn với khối
phát xít nhưng đều thống nhất với nhau trong âm mưu chống Liên Xô và
phong trào cách mạng thế giới.

• Chiến tranh được bắt đầu từ cuộc chiến giữa hai khối đế quốc nhằm tranh
giành lãnh thổ và quyền thống trị thế giới. Tuy vậy, từ tháng 6 - 1941, khi
phát xít Đức tập trung lực lượng tấn công Liên Xô, nhằm tiêu diệt chế độ xã
hội chủ nghĩa, thực hiện tham vọng chinh phục toàn cầu, tính chất của cuộc
chiến tranh đã thay đổi căn bản. Đó là cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại của
Liên Xô và các dân tộc yêu chuộng hoà bình trên thế giới nhằm tiêu diệt chủ
nghĩa phát xít, giải phóng nhân loại khỏi những thảm hoạ của chế độ phát xít
man rợ.