www.hoc360.vn
1

Xung đột giữa nghệ sĩ và nhân dân trong đoạn trích “Vĩnh
biệt Cửu Trùng Đài” (Kịch Vũ Như Tô) của
Nguyễn Huy Tưởng
Nguyễn Huy Tưởng viết vở bi kịch Vũ Như Tô vào năm 1941, khi đó anh chưa đầy
30 tuổi. Sáng tạo được một tác phẩm hoàn chỉnh, chín chắn đến thế chứng tỏ một tài năng
lớn, một kì công đáng ngạc nhiên. Anh thường hay quan tâm đến quá khứ dân tộc, phát
hiên trong những câu chuyện quá khứ những vấn đề mang tính thời đại, soi sáng cho cuộc
sống hiện tại của chúng ta. Nhưng anh không phải là một nhà “khảo cổ”, bản lĩnh nghệ sĩ
vẫn bộc lộ trọn vẹn khi nhà văn phát hiện trong câu chuyện quá khứ những thông điệp
dành cho hôm nay và thậm chí cả muôn đời. Có thể lấy vở kịch Vũ Như Tô làm ví dụ tiêu
biểu cho điều đó. Không phải ngẫu nhiên mà tác giả đã sửa đi sửa lại văn bản rất nhiều lần
và hình như vẫn chưa hoàn toàn ưng ý. Hơn thế nữa mấy lời đề tựa cho tác phẩm đâu chỉ
đơn thuần là thủ pháp nghệ thuật nhằm khơi gợi cảm hứng “đồng sáng tạo” ở độc giả. Đó
thực sự là những băn khoăn của nhà văn về thiên chức, số phận của người sáng tạo ra cái
đẹp. “
Than ôi! Như Tô phải hay những người giết Như Tô phải? Ta chẳng biết. Cầm bút
chẳng qua cùng một bệnh với Đan Thiềm.”

Về cốt truyện của vở kịch xin không nhắc lại. Ở đây chỉ nhìn nhận lại xung đột
kịch cơ bản trong vở kịch này là gì? Trong hầu hết các tài liệu hướng dẫn giảng dạy đều nói
đó là xung đột giữa tài năng và điều kiện thi thố tài năng, giữa quyền lợi nhân dân và quyền
lợi dân tộc, hay giữa nghệ sĩ và nhân dân…Trong một công trình nghiên cứu sâu sắc về Vũ
Như Tô, nhà nghiên cứu Phạm Vĩnh Cư đã chỉ ra rằng xung đột nghệ sĩ và nhân dân mới


2

giai cấp việc theo đuổi thực hiện lí tưởng cái đẹp bằng mọi giá có thể sẽ dẫn người nghệ sĩ
đến chỗ chà đạp lên cái thiện và khi kiên quyết lựa chọn nó trong những điều kiện như thế
chắng khác nào đẩy cái đẹp bên bờ vực của sự phá sản. Cửu Trùng Đài bị phá hoại, bị đốt
thành hư vô do sự ra tay của lực lượng quần chúng cũng cực đoan không kém gì Như Tô
và họ chỉ chấp nhận sự tồn tại của những thứ lợi ích thực tế trên đời. Vũ Như Tô chưa hề
tỉnh ngộ khi thốt lên những lời cay đắng khi bị đưa ra pháp trường:
Đốt thực rồi! Đốt thực
rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi
Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài!
”. Vũ Như Tô chỉ đau cho mộng lớn của mình không thành
hiện thực chứ không phải đau vì nhận thấy sai lầm của mình. Ông thực sự là một nhân vật
bi kịch điển hình với những khát vọng lớn lao, những lầm lạc và “sự cứng đầu” cho đến khi
chết.
Tuy nhận ra tính tất yếu và hợp lí của bi kịch Cửu Trùng Đài nhưng chúng ta
không khỏi đau xót: Chẳng lẽ trên đời con người chỉ cần những cái thiết thực và hữu ích hay
sao? Chẳng lẽ những dự án, công trình nghệ thuật lớn lao chỉ là món hàng xa xỉ? Nếu thế
thì phải chăng khát vọng hướng về cái đẹp là một lỗi lầm lớn của con người? Thật tự nhiên
khi ta đau xót đặt ra những câu hỏi đó là ta đã đồng cảm cùng với tác giả: Vũ Như Tô phải
hay những người giết Như Tô phải? Câu hỏi dùng dằng ở trạng thái lưỡng phân đó là niềm
trăn trở khôn nguôi của chúng ta trong mọi thời đại. Nó cho ta cái nhìn đúng đắn về quyền
và khả năng chung sống của mọi giá trị tồn tại ở trên đời. Trên đây người viết đã nói Vũ
Như Tô đã làm đúng thiên chức của mình là sáng tạo ra cái đẹp. Khi khẳng định nhân vật
này là nghệ sĩ ta vô hình chấp nhận một quy ước: chỉ nhìn con người ở một phương diện
then chốt và phân biệt nó với những kiểu người khác vì thực ra trong một con người tồn tại
rất nhiều con người: công dân, gia đình, xã hội … và khi bàn về cái gọi là thiên chức cũng
phải xem xét nó một cách toàn diện. Chẳng lẽ Vũ Như Tô chỉ có thiên chức sáng tạo ra
những giá trị siêu việt mà không có thiên chức bảo vệ các giá trị khác của đời sống? Vả


3

quái cuộc sống nhân dân không biết đến khi nào. Đau xót, khắc khoải trước Cửu Trùng Đài
bị phá tan hoang không thương tiếc nhưng nhà văn vẫn khong khoan nhượng trước Vũ Như
Tô. Huy Tưởng đã miêu tả bằng cảm quan hiện thực sâu sắc lực lượng nhân dân đang nhân
danh những giá trị đời sống bình thường phá hủy Cửu Trùng Đài. Trong tiếng rú của Vũ Như
Tô hẳn chứa đựng niềm thảng thốt của tác giả.
Khi nói đến vở bi kịch này không thể quên được nhân vật Đan Thiềm, một người
đồng bệnh với Vũ Như Tô. Bà yêu quý hết mực cái tài của Vũ Như Tô và không biết bao lần
bà nhắc đến cái tài ấy bằng niềm ngưỡng mộ sâu sắc hoặc xót xa vô bờ bên. Cái “bệnh Đan
Thiềm” mà nhà văn nói đến trong lời đề tựa chính là ở đó. Đan Thiềm đã sẻ chia với Vũ Như
Tô khá vọng sáng tạo một công trình hoành tráng lỗng lẫy, làm vẻ vang cho đất nước, khiến
dân tộc ta có thể thoát khỏi mặc cảm tự ti với các dân tộc khác. Chính bà đã xẹt lên tia lửa
làm bùng cháy đam mê sáng tạo đang phục sẵn trong con người của Vũ Như Tô. Nhà kiến
trúc sư này chỉ cần bà nói ra câu đó là sẵn sàng lao vào công trình có thể tranh tinh xảo
cùng hóa công. Về một mặt nào đó
Đan Thiềm là một nửa con người của Như Tô
. Nỗi đau
của Đan Thiềm trước công trình bị tàn phá cũng không kém gì Vũ Như Tô, thậm chí còn có
phần thảm não hơn bởi trong đó có sự hòa trộn của nỗi tuyệt vọng về cái đẹp siêu đẳng bị
hủy hoại cùng với con người tài năng mà bà rất mực kính trọng. Tất nhiên Đan Thiềm khác
Vũ Như Tô ở chỗ luôn nhận ra tình thế để tìm cách ứng xử, trong khi nghệ sĩ hoàn toàn
không sống với thực tế. Bà hiểu ró khi dân chúng nổi lên họ nông nổi vô cùng, họ không
phân biệt đau là phải đâu là trái. Nhưng có thấu suốt tình hình bao nhiêu cuối cùng bà vẫn
không thể giúp được Vũ Như Tô thoát khỏi cái chết và dĩ nhiên cũng không thể cứu được
mình. Dù thực ra việc cứu mình với bà không có bao nhiêu ý nghĩa, bà đã nguyện hi sinh tất
cả cho sự thăng hoa của cái tài hoa nên hki cái tài ấy bị tiêu diệt thì Đan Thiềm đón nhận
cái chết một cách dửng dưng. Song vấn đề không phải ở chỗ Đan Thiềm không ý thức được
rằng cái giá xương máu phải trả là quá đắt để làm được Cửu Trùng Đài, mà quan trọng là ở