Trường đại học kinh tế quốc dân
Khoa Kinh tế - Quản lý Môi trường và Đô thị
Bộ môn kinh tế và quản lý môi trường
&
Chủ biên: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh

Giáo trình

Kinh tế và Quản lý môi trường


ThS. Lê Thu Hoa, GVC. Lê Trọng Hoa, GVC. Nguyễn Duy Hồng, cụ thể các
chương như sau:
Chương mở đầu: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh
Chương I: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, GVC. Nguyễn Duy Hồng, GVC. Lê Trọng
Hoa.
Chương II: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, ThS. Lê Thu Hoa, GVC. Lê Trọng Hoa.
Chương III: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, GVC. Nguyễn Duy Hồng, GVC. Lê
Trọng Hoa.
Ch
ương IV: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, ThS. Lê Thu Hoa
Chương V: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh, GVC. Lê Trọng Hoa, ThS. Lê Thu Hoa,
GVC. Nguyễn Duy Hồng.
Chủ biên: PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh.
Kể từ khi bắt đầu tiến hành biên soạn cho đến khi kết thúc, chúng tôi được sự góp ý
tận tình về nội dung chuyên môn, cũng như yêu cầu sửa đổi của các tác giả:

6
http://www.ebook.edu.vn
GS.TSKH. Lê Du Phong, GS.TS. Nguyễn Kế Tuấn, GS.TS. Lê Thông, PGS.TS.
Đặng Kim Chi, PGS.TS. Hoàng Văn Hoa, GS. TS. Đỗ Hoàng Toàn và nhiều nhà
khoa học khác. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn những sự đóng góp ý kiến quý
báu đó. Nhân dịp này, chúng tôi cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành của
mình tới GS. TS. Nguyễn Đình Hương, nguyên Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc
dân, GS.TS. Nguyễn Văn Thường, hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, Hội
đồng khoa học Đại học Kinh tế Quố
c dân, phòng Đào tạo và cá nhân GVC. Vũ Huy
Tiến đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để chúng tôi hoàn thành công việc của mình.

nhân và các nhóm người trong xã hội.
Kinh tế học ra đời cách đây hơn hai thế kỷ, kể từ khi Adam Smith cho xuất bản
cuốn sách "Của cải của các dân tộc" vào năm 1776.
Kinh tế học có thể được phân chia theo các lĩnh vự
c của đời sống kinh tế, theo
hướng nghiên cứu hoặc theo phương pháp luận đang được sử dụng v.v…, nhưng
cách chia kinh tế học thành kinh tế học vĩ mô và kinh tế học vi mô là cách phân
loại phổ biến nhất, vì nó bao quát được một số lượng các môn kinh tế chuyên sâu
theo từng lĩnh vực cụ thể.
Kinh tế học vĩ mô tập trung chủ yếu vào nghiên cứu các quan hệ tương tác trong
nền kinh tế. Nó cố ý
đơn giản hoá các khối cấu trúc riêng biệt trong phân tích nhằm
làm cho quá trình phân tích toàn bộ mối quan hệ tương tác trong nền kinh tế có thể
nắm bắt được một cách dễ dàng. Ví dụ, các nhà kinh tế vĩ mô thường không quan
tâm đến việc phân loại hàng tiêu dùng thành các mặt hàng như xe đạp, mô tô, vô
tuyến hay máy tính, mà họ thường nghiên cứu tất cả các mặt hàng này dưới dạng
nhóm "hàng tiêu dùng", vì họ quan tâm chủ yếu đến mối quan hệ tương tác giữa
việc mua hàng tiêu dùng của các cá nhân và hộ
gia đình và quyết định mua sắm
máy móc, thiết bị, nhà xưởng của các hãng.
Kinh tế vi mô phân tích và nghiên cứu chi tiết các quyết định cá nhân về loại hàng
hoá (dịch vụ) cụ thể. Ví dụ, ta có thể nghiên cứu xem tại sao các hộ gia đình lại
thích mua mô tô hơn là xe đạp và người sản xuất quyết định như thế nào trong việc
lựa chọn sản xuất mô tô hay xe đạp. Sau đó, ta có thể tập hợp các quyết định củ
a tất
cả các hộ gia đình và của tất cả các công ty (người sản xuất) lại để bàn xem tổng
mức mua và tổng sản lượng mô tô là bao nhiêu. Trong kinh tế vi mô, lý thuyết cân
bằng tổng thể là một lĩnh vực khá phức tạp. Lý thuyết này nghiên cứu đồng thời tất
và lối sống sao cho thân thiện với môi trường. Để làm được việc đó, đòi hỏi phải có
thời gian và không thể cùng một lúc giải quyết được tất cả
các vấn đề môi trường
quan trọng và cấp bách đang đặt ra.
Cách trả lời thứ hai cho vấn đề tại sao người ta lại gây ô nhiễm môi trường, làm
cho môi trường bị suy thoái là cách xem xét về mặt kinh tế và xem xét các cơ
quan, thiết chế kinh tế (và xã hội) được cấu trúc ra sao và hoạt động như thế nào
mà có thể tạo điều kiện dễ dàng cho người ta phá hoại môi trường. (Cơ quan, thiết
chế kinh tế chúng tôi dùng ở
đây là bao gồm các tổ chức công cộng và tư nhân, luật
pháp và các tổ chức mà xã hội sử dụng để cấu trúc hoạt động kinh tế. Ví dụ: thị
trường, các công ty, sở hãng công cộng, cơ quan luật thương mại, v.v…). Chúng ta
dễ nhận biết rằng, người ta gây ô nhiễm, làm suy thoái môi trường là vì đó là
phương cách rẻ tiền nhất để giải quyết chất thải còn lại sau khi người tiêu dùng đã
dùng xong một thứ gì
đó, hoặc sau khi người sản xuất đã sản xuất xong một thứ gì
đó. Người đó có những quyết định này về sản xuất, tiêu thụ và thanh toán chất thải
trong phạm vi một số cơ quan, thiết chế kinh tế và xã hội. Các cơ quan, thiết chế
này cấu trúc nên những khuyến khích, dẫn dắt người ta quyết định theo hướng này,

9
http://www.ebook.edu.vn
chứ không phải theo hướng khác. Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây là nghiên cứu và
thiết kế quy trình khuyến khích hoạt động có hiệu quả, đặc biệt là cấu trúc lại nó
sao cho có thể định hướng người ta ra các quyết định đúng đắn, phù hợp với mục
tiêu bảo vệ môi trường, phát triển phong cách và lối sống thân thiện, lành mạnh với
môi trường.

kinh tế không chỉ là sự trả công bằng của cải vật chất, hướng dẫn hành vi, cách ứng
xử
của người ta sao cho có thể thu được ngày càng nhiều của cải vật chất mà còn có
cả những khuyến khích phi vật chất, hướng dẫn người ta thay đổi hành vi, thái độ
kinh tế, ví dụ như lòng tự trọng, sự mong muốn có một cảnh quan môi trường xanh,
sạch, đẹp hay ước vọng tạo nên một tấm gương tốt cho người khác noi theo.
Bất cứ một hệ thống kinh tế nào cũng sẽ gây ra những tác
động phá hoại môi
trường, nếu như các khuyến khích trong hệ thống kinh tế đó không được cấu trúc
để tránh các tác động xấu. Các nhà kinh tế môi trường cần phải đi nghiên cứu bản

10
http://www.ebook.edu.vn
chất, cơ chế hoạt động của các hệ thống kinh tế để hiểu được các hệ thống khuyến
khích của chúng hoạt động ra sao và có thể thay đổi chúng như thế nào để có được
một nền kinh tế phát triển một cách hợp lý, hoạt động có hiệu quả, mà không gây ra
những tác động xấu đến môi trường. Các hệ thống khuyến khích rất phong phú và
đa dạng, có thể được phân thành các nhóm chủ yế
u sau đây:
- Các khuyến khích cá nhân và hộ gia đình nhằm giảm dần lượng chất thải trong
sinh hoạt và tăng cường sử dụng các sản phẩm có ít chất thải hơn. Ví dụ: áp dụng
chế độ trả tiền lệ phí theo số lượng rác thải hàng tháng hay hàng năm thay cho độ
thu lệ phí thu gom rác thải quân bình và cố định theo thời gian hay theo đầu người.
- Các khuyến khích doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân, đặc biệt là các doanh
nghiệp công nghiệp, nh
ằm thúc đẩy các doanh nghiệp tìm mọi cách để giảm các
chất thải trong quá trình sản xuất bằng cách thông qua và cưỡng chế thi hành các 11
http://www.ebook.edu.vn
thiện chất lượng môi trường. Vì thế, việc nghiên cứu để soạn thảo các chính sách
môi trường sao cho có hiệu quả, có hiệu lực và khả thi là một nhiệm vụ cực kỳ
quan trọng của kinh tế môi trường.
Các nhóm khuyến khích nêu trên là những vấn đề của kinh tế vĩ mô. Chúng định
hướng hành vi và thái độ ứng xử hợp lý của các cá nhân và tập thể người tiêu dùng
cũng như người sản xuất. Tuy nhiên, các vấ
n đề môi trường còn liên quan chặt chẽ
với thái độ của kinh tế học vĩ mô, tức là liên quan chặt chẽ với cơ cấu và thành tựu
kinh tế của cả một quốc gia với tư cách là một đơn vị thống nhất, bởi vì khi chúng
ta nghiên cứu các vấn đề như tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tỷ lệ lạm phát, tỷ lệ
thất nghiệp, v.v… là chúng ta đang tập trung vào nh
ững thành tựu của quốc gia đó
như là một tổng thể, nghĩa là chúng ta đang nghiên cứu kinh tế vĩ mô.
Các biện pháp kiểm soát ô nhiễm môi trường có quan hệ rất mật thiết với tỷ lệ thất
nghiệp và tăng trưởng kinh tế. ở đây có hàng loạt các câu hỏi mà các nhà kinh tế
môi trường cần phải tìm cho được các câu trả lời đúng đắn, thoả đáng.Ví dụ: Các
chính sách môi trường nghiêm ngặt h
ơn có tạo ra khuynh hướng làm chậm sự tăng
trưởng kinh tế và làm tăng tỷ lệ thất nghiệp hay không? Nếu có, thì bao nhiêu? Các
quy tắc, điều lệ về môi trường có tác động đến tỷ lệ lạm phát hay không? Nếu có,
thì tác động như thế nào?
Ngược lại, các vấn đề của kinh tế vĩ mô cũng liên quan chặt chẽ với các vấn đề môi
trường. ở đây cũng tồn tại vô s
ố các câu hỏi thuộc phạm trù kinh tế môi trường.

đầu thế kỷ XX để đánh giá một số dự án như phát triển nguồn n
ước chẳng hạn.
Ngày nay, nó được sử dụng rộng rãi trong toàn bộ khu vực công cộng. Đôi khi
người ta dùng nó để hỗ trợ cho việc lựa chọn chính sách hữu hiệu nhất, đôi khi một
công ty nào đó dùng nó để biện minh cho điều họ muốn làm và đôi khi các cơ quan
Chính phủ dùng nó trong việc nghiên cứu ban hành hoặc xoá bỏ các quy chế, thể
chế. Phân tích lợi ích - chi phí là công cụ quan trọng nhất và được sử dụng rộng rãi
nhất trong kinh tế môi trường.
Kinh tế môi trường còn quan tâm nghiên cứu và giải quyết các vấn đề quốc tế của
môi trường. Không phải tất cả các vấn đề về môi trường đều liên quan đến ô nhiễm
và cũng không phải tất cả các vấn đề môi trường đều xẩy ra trong các nước riêng
lẻ. Môi trường là vấn đề mang tính vùng, không phân biệt ranh giới hành chính địa
phương hay quốc gia. Môi trường đã trở thành vấn đề
toàn cầu. Để giải quyết
những vấn đề môi trường cấp bách toàn cầu như bảo tồn đa dạng sinh học, sự thay
đổi khí hậu, v.v…, cần động viên trí tuệ và nguồn lực của mọi quốc gia, cần nỗ lực
chung của cộng đồng thế giới. Nhiệm vụ của các nhà kinh tế môi trường là nghiên
cứu các phương pháp chi phí hữu hiệu nhất, vấn đề thực hiệ
n quyền tài sản quốc
gia, vấn đề chuyển giao công nghiệp quốc tế, vấn đề phân chia chi phí cho các nước
giàu và các nước nghèo sao cho công bằng, vấn đề chia sẻ lợi ích dịch vụ môi
trường v.v…
II. Đối tượng của môn học
Môi trường (MT) đang là vấn đề cấp bách của thời đại, là thách thức gay gắt đối
với tương lai phát triển của tất cả các quốc gia trên hành tinh, trong đó có Việt
Nam. Giải quyết vấn đề vô cùng rộng lớn và phức tạp này, đòi hỏi sự cố gắng
thường xuyên, nỗ lực chung của mọi cá nhân, mọi cộng đồng, mọi quốc gia và toàn
thể nhân loại, đòi hỏi sự h
ợp tác chặt chẽ liên ngành của nhiều môn khoa học, trong
đó có Kinh tế môi trường (Environmental Economics).

gia kinh tế và quản trị kinh doanh.
IV. Phương pháp nghiên cứu môn học
Là một môn khoa học còn non trẻ, liên ngành và mang tính tổng hợp cao, Kinh tế
môi trường sử dụng nhiều quan điểm, nhiều phương pháp tiếp cận và nghiên cứu
khác nhau, truyền thống cũng như hiện đại. Trong đó phải kể đến trước hết là:
1. Quan điểm và phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử cho phép chúng ta nhìn nhận và giải quyết
vấ
n đề có cơ sở khoa học, đảm bảo tính lo gic, chẳng hạn ô nhiễm và suy thoái môi
trường hay sự giảm sút đa dạng sinh học có nguồn gốc từ đâu, hậu quả của những
hiện tượng này sẽ gây ra những tác hại về kinh tế như thế nào? Sử dụng các quan
điểm và phương pháp này sẽ loại trừ được những đánh giá có tính chủ quan, duy ý
chí.
2. Quan điểm phân tích tĩnh, phân tích tĩnh so sánh và phân tích
động.
- Phân tích tĩnh thực chất là phân tích cân bằng hiệu quả.
- Phân tích tĩnh so sánh thường được sử dụng khi có sự thay đổi của ngoại
cảnh như biến động về giá do tác động ngoại ứng. Phương pháp sử dụng thường là

14
http://www.ebook.edu.vn
phân tích biên, sử dụng phép toán vi phân để xem xét.
- Phân tích động là phương pháp phân tích và xem xét biến thiên theo thời
gian.
3. Tiếp cận hệ thống, phân tích hệ thống và cân bằng vật chất.
Môi trường thực chất là một hệ thống của các thành phần tự nhiên và vật chất nhân
tạo có mối quan hệ ràng buộc với nhau trong một trạng thái cân bằng động, chính

Trong phần một khái quát về kinh tế và môi trường, trong đó phân tích xuất xứ và
sự ra đời của Kinh tế học môi trường, liên quan của môn học này với các môn khoa

15
http://www.ebook.edu.vn
học khác, đặc biệt là với kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô, trên cơ sở đó làm
rõ tính đặc thù của kinh tế học môi trường là gì?
Trong phần hai về đối tượng của môn học, phân tích của nội dung chỉ rõ vấn đề cơ
bản là nghiên cứu môi quan hệ gữa Kinh tế và môi trường.
Phần ba về nhiệm vụ của môn học, có bảy nhiệm vụ cơ bản được trình bày khi thực
hiện nghiên cứu nội dung khoa học liên quan đến Kinh tế môi trường.
Phần bốn trình bày sáu quan điểm và phương pháp nghiên cứu cơ bản đòi hỏi
người học cần phải nắm được khi nghiên cứu Kinh tế môi trường.

Câu hỏi ôn tập chương mở đầu.

1. Vai trò và vị trí của Kinh tế môi trường trong hệ thống các khoa học Kinh tế.
2. Trình bày đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu môn Kinh tế môi
tr
ường. 16