CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
CỦA VĂN HÓA HỌC
G.A. Avanesova

Phương pháp nghiên cứu của văn hóa học là tập hợp các phương thức, thao
tác và biện pháp được sử dụng để phân tích văn hóa và, ở mức độ nhất định, tạo
nên đối tượng của nghiên cứu văn hóa. Do văn hóa học là một lĩnh vực kiến thức
tích hợp, thu thập kết quả nghiên cứu của một loạt khoa học chuyên ngành (nhân
học văn hóa, nhân học xã hội, dân tộc học, xã hội học, tâm lý học, ngôn ngữ học,
sử học…), cho nên thao tác phân tích được thực hiện thông qua sự tổng hợp các
phương pháp và mục đích nhận thức, tập hợp xung quanh một trung tâm: văn hóa
và các bình diện của nó. Điều này đã cho phép tư duy lại nhiều quan niệm và khái
niệm đang tồn tại trong khuôn khổ mỗi chuyên ngành hợp thành văn hóa học.
Trong quá trình phân tích văn hóa học, các phương pháp cụ thể của từng chuyên
ngành khác nhau được sử dụng một cách có chọn lọc, tính đến khả năng giải quyết
các vấn đề, phân tích chúng trên phương diện văn hóa học. Không hiếm khi chúng
được sử dụng không phải với tư cách các thao tác hình thức, mà giống như các
cách tiếp cận trong nghiên cứu xã hội hoặc nghiên cứu nhân văn. Tất cả những
điều này tạo nên cơ sở để biểu hiện về sự biến thái nhất định các phương pháp
chuyên ngành, về sự tích hợp chúng trong khuôn khổ các nghiên cứu văn hóa, và
đó, cuối cùng, chính là tác nhân kích thích sự phát triển nhận thức văn hóa học nói
chung.
Sự nhận biết như vậy không có nghĩa là dẫn đến loại bỏ sự cần thiết phân
thành những nhóm đặc biệt và nghiên cứu chuyên sâu các phương pháp phân tích
của văn hóa học. Trong hệ phương pháp của văn hóa học cũng áp dụng sự chia
tách, phổ biến đối với các khoa học xã hội và nhân văn khác, là chia thành các
phương pháp phục vụ cho việc nghiên cứu tri thức cơ bản và các phương pháp gắn
với việc thu nhận tri thức kinh nghiệm. Cũng có thể tách thêm một nhóm đặc biệt
các phương pháp nghiên cứu lĩnh vực tri thức văn hóa học ứng dụng. Trong những
thập niên gần đây trong khuôn khổ tri thức ứng dụng đã xuất hiện các phương
pháp và kỹ thuật của các chuyên ngành văn hóa học mới nhất như nhân học sinh

sống văn hóa. Bên cạnh đó, các phương pháp, nguyên tắc và phạm trù nhận thức
bị cuốn hút về mô hình lý tưởng phân tích hệ hình của khoa học tự nhiên và
phương thức xây dựng đề án-công cụ để vận dụng chúng. Theo khuynh hướng này
được sử dụng rộng rãi là các phương pháp và thủ pháp cụ thể của phép phân tích
trong các nghiên cứu kinh tế học, chính trị học, xã hội học - đó là cách tiếp cận cấu
trúc - chức năng, phương pháp phân loại, phân tích sự kiện và các hợp phần, mô
hình hóa đi đôi với áp dụng phân tích toán học, trưng cầu dư luận xã hội, nghiên
cứu văn bản bằng phương pháp phân tích nội dung,…
Như vậy, nhóm các phương pháp thứ nhất ở mức độ cao hơn, có khả năng
phản ánh thế giới không gian vật thể và sự kiện cụ thể của văn hóa, phản ánh dòng
chảy kinh nghiệm văn hóa còn phân lập yếu của con người, cũng như các đặc tính
của hiện tượng văn hóa như những sự khác nhau, giống nhau, rất khó biểu đạt,
những gì độc nhất vô nhị. Các phương pháp này có thể phản ánh những hiện tượng
dễ thay đổi hoặc toàn vẹn của văn hóa, nhưng thật khó xác định hình thức của bản
thân tính hay thay đổi và tính toàn vẹn đó.
Nhóm các phương pháp thứ hai, ngược lại, dựa vào thế mạnh của trừu tượng
hóa khách quan, giải quyết tốt hơn loại nhiệm vụ biểu lộ rõ cái chung nhất, cái
toàn thể gắn với nhau về mặt chức năng bằng cách phân tích các cấu trúc điều
chỉnh phân tầng. Các phương pháp đó có hiệu quả tốt nhất với các đơn vị văn hóa
trung mô và cho phép nghiên cứu những gì đã được phân hóa, chia tách, đã có
hình thức biểu hiện rõ ràng, nhưng rất khó cấp cho hình thức đó một nội dung
nhân văn mang tính cá nhân, độc đáo, vốn hết sức quan trọng trong văn hóa.
Bên cạnh đó, khi sử dụng các phương pháp này hay khác cũng không thể
đưa ra một ranh giới rõ rệt giữa chủ thể của phép phân tích với khách thể được
nghiên cứu. Đặc tính đó liên kết tất cả các phương pháp phân tích xã hội và phân
tích nhân văn lại, phân biệt chúng với các phương pháp của khoa học tự nhiên, của
toán học, kỹ thuật ứng dụng, mà việc sử dụng chúng có nền tảng vững chắc dựa
trên thể thức giải thích và hầu như không quan tâm lắm đến thể thức thấu hiểu. M.
Weber là một trong những người đầu tiên chú ý đến đặc điểm vừa nêu của các
khoa học về xã hội và văn hóa, nơi không thể chia tách khách thể và chủ thể của

cứu.
Giai đoạn tiếp theo sử dụng các phương pháp tiếp cận văn hóa học so sánh
các nền văn hóa khác nhau, điều này đòi hỏi phải sử dụng một quang phổ rộng hơn
các phương tiện phân tích và khái niệm chuyên ngành đặc thù. Đồng thời, các nhà
văn hóa học thường hay sử dụng các phương pháp của triết học, lôgíc học, xã hội
học, ngôn ngữ học, tâm lý học, ký hiệu học, sử học, cũng như các thể thức phân
tích trên phương diện liên ngành - cách tiếp cận cấu trúc, chức năng, mô hình
hóa,… Trong khuôn khổ của cấp độ phân tích này, các mô tả đặc tính và mô tả văn
hóa riêng lẻ dường như vẫn còn tản mạn, chưa gắn kết với nhau do sự không đồng
loại của chúng. Ở giai đoạn này, các mô hình nhận thức văn hóa được xây dựng là
mô hình liên tưởng và mô hình chức năng.
Một giai đoạn khác của phân tích văn hóa gắn liền với việc làm lộ rõ các đặc
điểm tổng hợp, chủ đạo, quyết định của văn hóa: cơ cấu cốt lõi và tính ổn định của
nó, các cấu trúc và khuôn mẫu quan trọng nhất (những đặc điểm thế giới quan, các
thiết chế truyền thống,…). Còn một cấp độ phân tích văn hóa nữa gắn với việc tìm
hiểu và giải thích các xu hướng và đặc điểm của văn hóa dường như đối lập với cơ
cấu cốt lõi, với các hệ hình quan trọng nhất của nó, nhưng không xuất hiện như
những gì xa lạ đối với các hệ hình đó, mà tương quan với chúng theo một cách
thức xác định (đó có thể là các tà thuyết, các cuộc cách mạng cực đoan, các hiện
tượng phản văn hóa,…). Ở hai bình diện phân tích cuối cùng, xem xét văn hóa trên
cấp độ những biến đổi năng động qui mô lớn của nó và sự phát triển của văn minh
nói chung không thể không sử dụng các phương pháp của khoa học nhân văn, vốn
có khả năng khái quát lớn, khả năng nhận thức lớn để nhìn thấy đằng sau các hiện
tượng cụ thể bên ngoài của văn hóa các mối quan hệ sâu xa và các sơ đồ ý thức. ở
cấp độ phân tích văn hóa này xuất hiện nhu cầu xây dựng các mô hình hệ thống,
cũng như các mô hình động trong nhận biết văn hóa.
Cuối cùng, có một nhóm các phương pháp phân tích văn hóa trong khuôn
khổ các trường phái và khuynh hướng khoa học, trước hết là thuyết tiến hóa,
thuyết khuyếch tán, cấu trúc luận, chức năng luận, nhân học hành động, nhân học
nhận thức,… Như vậy, trong tri thức văn hóa học chỉ sử dụng các phương pháp có