Kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước- vấn đề cơ bản và cấp bách trong xây dựng
nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của giai cấp thống trị và của xã hội. Nhà nước
sinh ra từ yêu cầu của cuộc đấu tranh giai cấp và các nhu cầu của xã hội, nhưng nó
khác với các tổ chức xã hội khác chủ yếu ở chỗ: nhà nước được sử dụng một thứ
quyền lực đặc biệt do xã hội trao cho- quyền lực nhà nước. Đó là một loại quyền
lực gắn liền với khả năng bắt buộc- cưỡng chế đối với tất cả mọi tổ chức và cá
nhân trong xã hội. Đó còn là thứ quyền lực cho phép nhà nước thâu tóm trong tay
mình hầu hết các nguồn nhân lực, tài lực của Quốc gia. Nhà nước còn là chủ thể
duy nhất được đại diện cho quốc gia- dân tộc trong các quan hệ quốc tế. Trong các
chế độ nô lệ và phong kiến, quyền lực nhà nước- mà thể hiện tập trung ở quyền lực
của nhà vua, được coi như một thứ quyền lực thần thánh, không giới hạn.
Đặc trưng về sự vận động của mọi loại quyền lực nói chung, trong đó có quyền lực
nhà nước, là hai xu hướng:
• Thứ nhất, đó là xu hướng sử dụng trái phép quyền lực được giao để phục vụ
cho lợi ích cá nhân, gia đình, dòng họ ( lợi dụng quyền hạn).
• Xu hướng thứ hai là lạm dụng quyền lực ( lộng quyền, lạm quyền).
Cả hai xu hướng này đều là biểu hiện của sự tha hóa quyền lực, vốn là xu hướng
khách quan trong quá trình vận động, phát triển của quyền lực. Cả hai xu hướng
trên đều dẫn đến những hậu quả vô cùng tai hại cho xã hội, và người phải gánh
chịu chính là nhân dân.
Do tính chất đặc biệt của quyền lực nhà nước như vậy, nên ngay từ khi nhà nước ra
đời cho tới nay, tất cả các chế độ xã hội đều nhận thức và đặc biệt coi trọng việc
kiểm soát quyền lực nhà nước, với những phương thức và thiết chế đa dạng khác
nhau. Nhân loại, bằng kinh nghiệm lịch sử đầy máu và nước mắt của mình, đã hiểu
ra rằng, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát, hơn thế nữa, phải được kiểm soát
chặt chẽ. Nói cách khác, quyền lực nhà nước phải có giới hạn và được giới hạn,
không phải là vô hạn, nhất là trong một chế độ dân chủ, đặc biệt là trong chế độ
dân chủ xã hội xã hội chủ nghĩa.
Trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân vì dân hiện
nay ở nước ta, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước đang là một vấn đề vừa cơ

chế độ phong kiến, kế thừa và phát triển tư tưởng đó thành học thuyết về tổ chức
quyền lực nhà nước của Nhà nước tư sản ở thế kỷ 18: thuyết “ Tam quyền phân
lập”. Đây là một học thuyết có rất nhiều ưu điểm, thể hiện sự tiến bộ lớn trong tư
tưởng nhân loại về xây dựng nhà nước, đặc biệt về phương thức tổ chức quyền lực
nhà nước.
Theo các ông, mỗi nhà nước đều có ba loại quyền: lập pháp, hành pháp và tư
pháp. Để tránh lạm quyền, ba quyền đó cần được phân chia độc lập và giao cho ba
loại cơ quan khác nhau: quyền lập pháp do Nghị viện, quyền hành pháp do Chính
phủ, quyền tư pháp do Tòa án. Đồng thời, bằng pháp luật xác lập một cơ chế cân
bằng và kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền, quyền này làm đối trọng với
quyền kia, không quyền nào khi thực thi mà không chịu sự giới hạn, kiềm chế của
quyền khác. Sự phân chia và kiềm chế lẫn nhau giữa ba quyền là điều kiện chủ yếu
bảo đảm tự do chính trị và dân chủ trong nhà nước.
Xét về cả lý thuyết và thực tế, phương thức này đã làm cho quyền lực nhà nước
được kiểm soát khá toàn diện và hiệu quả. (ngay cả Nghị viện- cơ quan lập pháp và
Tổng thống- nguyên thủ quốc gia, cũng không đứng ngoài vòng kiểm soát). Mọi
hành vi thực hiện công quyền của cơ quan, công chức nhà nước đều được đặt trong
một cơ chế kiểm tra, kiểm soát ràng buộc chặt chẽ của pháp luật. Đặc biệt, các nhà
nước tư sản tiên tiến đã xác lập và thực hiện có hiệu quả cơ chế bảo vệ Hiến pháp-
đạo luật cơ bản, có giá trị tối cao của nhà nước pháp quyền.
Nhà nước ta hiện nay đã đặt ra nhiều hình thức, phương pháp kiểm soát quyền lực
nhà nước. Hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, giám sát của Hội đồng nhân
dân, của Tòa án nhân dân, của các tổ chức xã hội và cá nhân công dân; hoạt động
kiểm tra, thanh tra của nhà nước; hoạt động công tố và kiểm sát của Viện kiểm sát;
hoạt động kiểm tra của Đảng đối với nhà nước v.v… Tuy nhiên, chất lượng, hiệu
quả còn thấp, nhiều hoạt động còn mang tính hình thức, mặc dù đã có nhiều cố
gắng cải tiến. Suy cho cùng, nếu có sự tiến bộ, thì cũng chỉ là sự tiến bộ trong một
phương thức mà bản thân nó là sự hạn chế mà thôi. Đơn cử vài ví dụ:
- Theo quy định của Hiến pháp, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan
quyền lực nhà nước cao nhất. Vậy cơ quan nào có đủ thẩm quyền kiểm soát Quốc

- Thứ ba, phải chăng để bảo đảm bản chất nhà nước “ của dân, do dân, vì dân” thì
phải tổ chức quyền lực theo phương thức trên? Thực chất, quyền lực nhân dân
muốn được bảo đảm thì phải xác định đúng phương thức và nội dung nhân dân trao
quyền cho nhà nước và phương thức tối ưu để kiểm soát chặt chẽ và có hiệu quả
quyền lực nhà nước. Nếu không đạt được hai vấn đề trên, thì quyền lực nhân dân
chỉ là một khái niệm sáo rỗng, hình thức. Do đó, việc lựa chọn được một phương
thức tổ chức quyền lực nhà nước bảo đảm nhân dân có thực quyền kiểm soát bộ
máy nhà nước và bảo đảm hiệu lực, hiệu quả kiểm soát giữa các nhánh quyền trong
bộ máy nhà nước là hai yêu cầu cơ bản bảo đảm bản chất nhà nước XHCN, với
tính chất là nhà nước pháp quyền.
Có ý kiến cho rằng, nếu phân chia quyền lực nhà nước thì Đảng của giai cấp công
nhân sẽ mất quyền lãnh đạo đối với nhà nước và xã hội, do đó nhà nước sẽ mất
tính chất XHCN. Điều đó là không đúng. Tại sao nhà nước tư sản phân quyền,
nhưng giai cấp tư sản vẫn nắm được quyền thống trị xã hội, nhà nước đó vẫn mang
bản chất tư sản? Vấn đề ở đây là Đảng có thực sự mạnh hay không mà thôi. Nếu
tìm ra một phương thức tổ chức quyền lực nhà nước thực sự có hiệu quả, quyền lực
nhà nước được kiểm soát tốt, mọi hành vi tham nhũng và vi phạm pháp luật của cơ
quan, cán bộ, công chức nhà nước ( mà đa số là đảng viên) đều được phát hiện, xử
lý nghiêm minh… thì vai trò lãnh đạo của Đảng càng được nâng cao và củng cố
vững chắc.
Trên đây chỉ là những ý kiến bước đầu.Trong thời gian tới, chúng ta cần nghiên
cứu kỹ lưỡng mô hình tổ chức quyền lực nhà nước của các nước để từng bước đổi
mới phương thức tổ chức quyền lực nhà nước ở nước ta theo hướng phân chia, cân
bằng và đối trọng, thiết lập một cơ chế kiểm soát hữu hiệu giữa các quyền lập
pháp, hành pháp và tư pháp để đảm bảo quyền lực thực sự của nhân dân. Đồng
thời, nâng cao sức mạnh, tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của
Đảng phù hợp với sự thay đổi của phương thức tổ chức quyền lực nhà nước, giữ
vững sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước./.