KIỂM SOÁT CHẶT CHẼ QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC- VẤN ĐỀ
CƠ BẢN VÀ CẤP BÁCH TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC
PHÁP QUYỀN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.

Th.s Trần Quang Trung
(*)
Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của giai cấp thống trị và của xã hội.
Nhà nước sinh ra từ yêu cầu của cuộc đấu tranh giai cấp và các nhu cầu của xã
hội, nhưng nó khác với các tổ chức xã hội khác chủ yếu ở chỗ: nhà nước được
sử dụng một thứ quyền lực đặc biệt do xã hội trao cho- quyền lực nhà nước.
Đó là một loại quyền lực gắn liền với khả năng bắt buộc- cưỡng chế đối với tất
cả mọi tổ chức và cá nhân trong xã hội. Đó còn là thứ quyền lực cho phép nhà
nước thâu tóm trong tay mình hầu hết các nguồn nhân lực, tài lực của Quốc
gia. Nhà nước còn là chủ thể duy nhất được đại diện cho quốc gia- dân tộc
trong các quan hệ quốc tế. Trong các chế độ nô lệ và phong kiến, quyền lực
nhà nước- mà thể hiện tập trung ở quyền lực của nhà vua, được coi như một
thứ quyền lực thần thánh, không giới hạn.
Đặc trưng về sự vận động của mọi loại quyền lực nói chung, trong đó có
quyền lực nhà nước, là hai xu hướng: thứ nhất, đó là xu hướng sử dụng trái
phép quyền lực được giao để phục vụ cho lợi ích cá nhân, gia đình, dòng họ (
lợi dụng quyền hạn). Xu hướng thứ hai là lạm dụng quyền lực ( lộng quyền,
lạm quyền). Cả hai xu hướng này đều là biểu hiện của sự tha hóa quyền lực,
vốn là xu hướng khách quan trong quá trình vận động, phát triển của quyền
lực. Cả hai xu hướng trên đều dẫn đến những hậu quả vô cùng tai hại cho xã
hội, và người phải gánh chịu chính là nhân dân.
Do tính chất đặc biệt của quyền lực nhà nước như vậy, nên ngay từ khi
nhà nước ra đời cho tới nay, tất cả các chế độ xã hội đều nhận thức và đặc biệt
coi trọng việc kiểm soát quyền lực nhà nước, với những phương thức và thiết
chế đa dạng khác nhau. Nhân loại, bằng kinh nghiệm lịch sử đầy máu và nước
mắt của mình, đã hiểu ra rằng, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát, hơn
thế nữa, phải được kiểm soát chặt chẽ. Nói cách khác, quyền lực nhà nước phải

được xu hướng lạm quyền, lộng quyền thì phải tổ chức quyền lực nhà nước
theo phương thức nào là tốt nhất? Không có cách nào khác, chúng ta chỉ có thể
tìm câu trả lời trong lịch sử hàng nghìn năm tồn tại, phát triển của Nhà nước.
Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà tư tưởng vĩ đại như Hê-ra-clít, Pla-ton,
Xi- xe-ron…đã đề xuất quan điểm: quyền lực nhà nước cần phải được giới hạn
bằng pháp luật. Nhà nước chỉ được làm những gì mà pháp luật quy định, còn
công dân được phép làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm. Muồn tránh
được hiện tượng lạm quyền, thì không thể trao trọn quyền lực vào tay một cá
nhân, một cơ quan nào. Sau này, các nhà tư tưởng tư sản như J. Lốc-cơ, Mong-
te-ski-ơ đã tổng kết lịch sử chế độ phong kiến, kế thừa và phát triển tư tưởng
đó thành học thuyết về tổ chức quyền lực nhà nước của Nhà nước tư sản ở thế
kỷ 18: thuyết “ Tam quyền phân lập”. Đây là một học thuyết có rất nhiều ưu
điểm, thể hiện sự tiến bộ lớn trong tư tưởng nhân loại về xây dựng nhà nước,
đặc biệt về phương thức tổ chức quyền lực nhà nước.
2
Theo các ông, mỗi nhà nước đều có ba loại quyền: lập pháp, hành pháp
và tư pháp. Để tránh lạm quyền, ba quyền đó cần được phân chia độc lập và
giao cho ba loại cơ quan khác nhau: quyền lập pháp do Nghị viện, quyền hành
pháp do Chính phủ, quyền tư pháp do Tòa án. Đồng thời, bằng pháp luật xác
lập một cơ chế cân bằng và kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền, quyền
này làm đối trọng với quyền kia, không quyền nào khi thực thi mà không chịu
sự giới hạn, kiềm chế của quyền khác. Sự phân chia và kiềm chế lẫn nhau giữa
ba quyền là điều kiện chủ yếu bảo đảm tự do chính trị và dân chủ trong nhà
nước.
Xét về cả lý thuyết và thực tế, phương thức này đã làm cho quyền lực
nhà nước được kiểm soát khá toàn diện và hiệu quả. (ngay cả Nghị viện- cơ
quan lập pháp và Tổng thống- nguyên thủ quốc gia, cũng không đứng ngoài
vòng kiểm soát). Mọi hành vi thực hiện công quyền của cơ quan, công chức
nhà nước đều được đặt trong một cơ chế kiểm tra, kiểm soát ràng buộc chặt
chẽ của pháp luật. Đặc biệt, các nhà nước tư sản tiên tiến đã xác lập và thực

Vấn đề đặt ra hiện nay là cần nghiên cứu để thay đổi phương thức tổ
chức quyền lực nhà nước, nhằm kiểm soát tốt và nâng cao hiệu lực, hiệu quả
hoạt động của nhà nước. Muốn vậy, trước hết phải giải quyết được những vấn
đề cơ bản về quan điểm tư tưởng.
- Trước hết, cần nhận thức rằng phương thức kiểm soát quyền lực nhà
nước của các nhà nước tiên tiến trên thế giới hiện nay là một bước phát triển
của lịch sử, là thành tựu chung của nhân loại về xây dựng nhà nước mà những
nhà nước ra đời sau cần kế thừa và phát triển.
- Thứ hai, có phải phương thức “quyền lực tập trung thống nhất, không
phân chia” ( tập quyền ) là phương thức tổ chức quyền lực tất yếu và duy nhất
của nhà nước XHCN không? Theo tác giả, thì không phải như vậy. Trong lịch
sử đã có nhiều kiểu nhà nước được tổ chức theo phương thức này như nhà
nước phong kiến và chiếm hữu nô lệ. Tập quyền hay phân quyền chỉ là hình
thức tổ chức quyền lực mà thôi.
- Thứ ba, phải chăng để bảo đảm bản chất nhà nước “ của dân, do dân,
vì dân” thì phải tổ chức quyền lực theo phương thức trên? Thực chất, quyền
lực nhân dân muốn được bảo đảm thì phải xác định đúng phương thức và nội
dung nhân dân trao quyền cho nhà nước và phương thức tối ưu để kiểm soát
chặt chẽ và có hiệu quả quyền lực nhà nước. Nếu không đạt được hai vấn đề
trên, thì quyền lực nhân dân chỉ là một khái niệm sáo rỗng, hình thức. Do đó,
việc lựa chọn được một phương thức tổ chức quyền lực nhà nước bảo đảm
nhân dân có thực quyền kiểm soát bộ máy nhà nước và bảo đảm hiệu lực, hiệu
quả kiểm soát giữa các nhánh quyền trong bộ máy nhà nước là hai yêu cầu cơ
bản bảo đảm bản chất nhà nước XHCN, với tính chất là nhà nước pháp quyền.
Có ý kiến cho rằng, nếu phân chia quyền lực nhà nước thì Đảng của giai
cấp công nhân sẽ mất quyền lãnh đạo đối với nhà nước và xã hội, do đó nhà
4
nước sẽ mất tính chất XHCN. Điều đó là không đúng. Tại sao nhà nước tư sản
phân quyền, nhưng giai cấp tư sản vẫn nắm được quyền thống trị xã hội, nhà
nước đó vẫn mang bản chất tư sản? Vấn đề ở đây là Đảng có thực sự mạnh hay