Hình tượng con người thời Lí –Trần
BÀI BÁO CÁO
CHUYÊN ĐỀ ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP
VĂN HỌC TRUNG ĐẠI
HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI THỜI ĐẠI LÍ –TRẦN
A. Giới thiệu chung:
1
Hình tượng con người thời Lí –Trần
Văn chương từ cổ chí kim luôn lấy con người làm hình tượng trung tâm.
Thế nên, quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học được ví như cửa ngõ
dẫn vào chiều sâu của triết lí khôn cùng, hòa vào dòng chảy thời gian đến với
hoàn cảnh lịch sử - xã hội được thể hiện trong tác phẩm. soi chiếu quan niệm ấy
dưới góc nhìn của thi pháp văn học trung đại, hình tượng con người trong giai
đoạn này phản ánh rõ ràng những nét đặc sắc của thời đại. Tiêu biểu là hào khí
Đông A trong thời Lý - Trần, sự kì vĩ hào hùng được hun đúc nên từ hình tượng
người anh hùng trong các tác phẩm như “Tỏ lòng” (Phạm Ngũ Lão), “Phò giá về
Kinh” (Trần Quang Khải) và “Nỗi lòng” (Đặng Dung).
B. Hình tượng con người thời Lí – Trần:
Văn chương từ cổ chí kim luôn lấy con người làm hình tượng trung tâm.
Thế nên, quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học được ví như cửa ngõ
dẫn vào chiều sâu của triết lí khôn cùng, hòa vào dòng chảy thời gian đến với
hoàn cảnh lịch sử - xã hội được thể hiện trong tác phẩm. soi chiếu quan niệm ấy
dưới góc nhìn của thi pháp văn học trung đại, hình tượng con người trong giai
đoạn này phản ánh rõ ràng những nét đặc sắc của thời đại. Tiêu biểu là hào khí
Đông A trong thời Lý - Trần, sự kì vĩ hào hùng được hun đúc nên từ hình tượng
người anh hùng trong các tác phẩm như “Tỏ lòng” (Phạm Ngũ Lão), “Phò giá về
Kinh” (Trần Quang Khải) và “Nỗi lòng” (Đặng Dung).
1. Con người vũ trụ:
. Nguyên lần thứ hai. Trong hào quang của cuộc chiến ấy, tâm hồn của vị
tướng bỗng dạt dào cảm hứng thi ca, kết tinh thành những vần thơ thật đẹp:
“Đoạt sáo Chương Dương độ

Rửa đòng không thể vén chân mây)
Hai câu thơ cũng khiến ta cảm thấy choáng ngợp trước hình ảnh thơ to lớn,
kì vĩ; hào khí của một thời kiêu hùng còn bừng cháy trong lòng tác giả. Ông
đem cả cuộc đời mình, rửa những giọt máu của bao sinh linh còn vương trên
đất Việt “Tảy binh vô lộ vãn thiên hà”. Nhưng tiếc thay, khát vọng phải trải
qua bao khó khan, trong đó có con sông rộng lớn “thiên hà” với muôn ngàn
tinh tú. Hình ảnh con sông khái quát lên tất cả những thử thách mà quân dân
ta phải vượt qua. Khát vọng lớn lao là thế, nhưng hoàn cảnh của thực tại lại
không cho phép ông thực hiện khát vọng ấy:
“Quốc thù vị báo đầu tiên bạch
Kỉ dộ long tuyền đái nguyệt ma”
(Quốc thù chưa trả già sao vội
3
Hình tượng con người thời Lí –Trần
Dưới nguyệt mài gươm đã bấy chầy)
Nghiệp lớn còn dang dở mà tuổi tác đã sang thu, tuổi xuân đâu còn nữa. Cái
nghiệt ngã ấy dương như khép lại cả một cuộc đời đối với người tướng sĩ. Thế
nhưng, tuổi tác có là gì, khát vọng hào hùng xưa nay còn mãi “Kỉ độ long tuyền
đái nguyệt ma”. Câu thơ ánh lên một nỗi tự hào, gợi nên vầng quang xưa nay
sáng trong cảnh đêm dưới nguyệt, người tướng sĩ cùng thanh gươm quí ôm
một khát vọng lớn, ngày đêm nung nấu mài kiếm dưới trăng. Một không gian
kì vĩ, rộng lớn mà tác giả khắc hoạ chỉ vọn vẹn với câu thơ bảy chữ dồn nén
đến cuối bài thơ dường như cả âm vang hào khí Đông A dạt dào trở về kết
thúc bài thơ, mở ra một không gian kì vĩ, rộng lớn càng khẳng định vẻ đẹp con
người thời Trần.
Như vậy, hình tượng con người vũ trụ trong dòng chảy văn học trung đại
Việt Nam đã cho chúng ta thấy quan niệm về con người của các tác giả. Đây là
nét đẹp không thể lẫn so với các kiểu con người trong các thời kì khác của văn
học.
2. Con người đạo đức:

Như vậy, hình tượng con người thời Trần được thể hiện sâu sắc qua ý thức trách
nhiệm của vị tướng tài ba đức độ này.
Lí tưởng lập “công danh” cao đẹp cũng được nhắc đến nhiều trong văn học
trung đại:
“ Làm trai đứng ở trong trời đất
Phải có danh gì với núi sông”
( Chí làm trai - Nguyễn Công Trứ)
Hình tượng con người đạo đức trong tác phẩm “ Cảm hoài” của Đặng Dung
là hình ảnh của một vị tướng thất thế nhưng không nản chí, mà vẫn mang trong
mình một lí tưởng cao đẹp:
“ Quốc thù vị báo đầu tiên bạch
5
Hình tượng con người thời Lí –Trần
Kỉ độ long tuyền đái nguyệt ma”
( Quốc thù chưa trả già sao vội
Dưới nguyệt mài gươm đã bấy chầy)
Cũng như hình tượng của người tráng sĩ trong bài “Thuật hoài”, vị tướng này
cũng mang một tâm trạng ngậm ngùi vì chưa trả xong nợ nước. Đây là một người
anh hùng tài ba nhưng lại không gặp thời thế. Tuổi già, đầu bạc, vận đã qua rồi
nhưng người nghĩa sĩ mấy độ mài gươm không có điều gì phải hộ thẹn với đời, dẫu
lòng mang bao tiếc nuối. Thanh gươm mà ông từng mài trong đêm trăng ấy có một
nét nào đó giống ngọn giáo mà Phạm Ngũ Lão đã từng trấn giữ núi sông. Ông vẫn
không nản chí, vẫn quyết tâm nung nấu, kiên định theo đuổi lí tưởng. đó chính là
một nét đẹp làm nên hình tượng người trai Lí Trần.
Bên cạnh đó, con người đạo đức thời Lí - Trần còn gắn liền với khát vọng thái
bình muôn thuở, được làm rõ nét qua tác phẩm “ Tụng giá hoàn kinh sư “ ( Phò giá
về kinh ) của Trần Quang Khải.
“Thái bình tu trí lực
Vạn cổ thử giang sang”
( Thái bình nên gắng sức

ưu dân ái quốc, luôn hướng đến lợi ích chung của giang sơn, đất nước.
Trong bài thơ Tụng giá hoàn kinh sư (Phò giá về kinh) của Trần Quang
Khải, ta cảm nhận được cảm xúc tự hào, hạnh phúc, sung sướng của vị tướng sau
những thắng lợi vẻ vang, oanh liệt của dân tộc ta ở Chương Dương, Hàm Tử:
“Thái bình nên gắng sức
Non nước ấy ngàn thu”
Câu thơ có giọng điệu trầm lắng, thể hiện suy ngẫm của tác giả: khát vọng
xây dựng đất nước thái bình, mong ước đất nước thái bình mãi mãi. Lời thơ
diễn tả lời động viên xây dựng đất nước “thái bình nên gắng sức”. Qua lời
7
Hình tượng con người thời Lí –Trần
động viên, mong ước ấy, ta thấy tác giả là người yêu chuộng hòa bình, yêu
nước, tự hào về dân tộc mình, trong lòng luôn ấp ủ lí tưởng xây dựng nền thái
bình muôn thuở cho dân tộc.
 Khát vọng về môt thời đại nhà Trần thái bình, thịnh trị, cho muôn dân bốn
cõi được sống trong ấm no, yên bình.
Nhà Trần đã đi qua nhưng hào khí của một thời lịch sử kiêu hùng vẫn còn
bừng cháy. Bài thơ Cảm hoài của Đặng Dung thể hiện rõ âm vang thời đại Đông A,
hào khí của con người thời đại Lý Trần. Qua bài thơ, ta cảm nhận được ước muốn
nâng trục đất để giúp nước, giúp vua thay đổi đất nước của tác giả. Lòng yêu nước
thương dân đã được thể hiện rất rõ qua câu thơ:
“Trí chủ hữu hoài phù đại trục
Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà "
Tác giả muốn tẩy binh, rửa áo giáp của một cuộc chiên tranh tàn khốc. Dù
biết sẽ rất khó khăn, nhưng phải rửa những giọt máu của bao sinh linh còn vương
trên áo, rửa đi dấu vết của bụi đường trong ngàn dặm chinh chiến. Với tấm lòng
của một người yêu nước, ông sẵn sàng làm điều đó, ông chỉ muốn vươn tới một
nền hòa bình thực sự.
 Ý nguyện tốt đẹp của tác giả: mang tài, đức giúp vua giữ yên đất nước,
mang lai nền thái bình cho dân. Đó là khát vòng lớn lao của tác giả, đồng thời cũng

Tinh thần nhân văn cao đẹp của cả thời đại đã chi phối sâu sắc cả nội dung
lẫn nghệ thuật. Trên cơ sở những đặc điểm chung của thi pháp, cái tâm của con
người thời Lí – Trần được thể hiện qua điển cố, điển tích - Vũ Hầu. Vũ Hầu, chỉ Gia
Cát Lượng, tức Khổng Minh, người nổi tiếng có tài dùng binh và rất mực trung
thành, tận tuỵ với sự nghiệp giúp Lưu Bị lập nên nhà Thục Hán. Ông được phong
tước Vũ Lượng hầu. Việc sử dụng này đã góp phần tô đậm hoàn chỉnh vẻ đẹp
chân dung của người trai Đại Việt: nhân cách cao đẹp, cái tâm cao cả. Bên cạnh
9
Hình tượng con người thời Lí –Trần
đó, hình tượng con người còn được khắc hoạ bởi những biện pháp tu từ nghệ
thuật:
“Tâm quân tì hổ khí thôn ngưu”
(Ba quân tướng mạnh nuốt trôi trâu)
(“Tỏ lòng” – Phạm Ngũ Lão)
Khí thế của quân đội nhà Lí – Trần lớn mạnh át cả sao Ngưu, sao Đẩu; nuốt
trôi trâu. Hai cách hiểu đều diễn tả hào khí mạnh mẽ của thời đại. Hình ảnh ước lệ
tượng trưng nhưng không sáo mòn mà gợi cảm xúc chân thực, phản ánh đúng
hào khí thời đại. Và còn được thể hiện qua biện pháp đối hoàn chỉnh:
“Thế sự du du nại lão hà
Vô cùng thiên địa nhập hàm ca
Thời lai đồ điếu thành công dị
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa”
(Việc thế lôi thôi tuổi tác này
Mênh mông trời đất hát và say
Gặp thời đồ điếu thừa nên việc
Lỡ vận anh hùng luống nuốt cay)
(“Nỗi Lòng” – Đặng Dung)
đã góp phần khẳng định họ là những người anh hùng.

Như vậy, hình tượng con người thời Lí – Trần mang đậm vẻ đẹp hào hùng,

D. Tài liệu tham khảo
11
Hình tượng con người thời Lí –Trần
- Văn học Trung đại Việt Nam (Thế kỉ X – cuối thế kỉ XIX) của Đoàn Thị Thu
Vân – Lê Trí Viễn – Lê Thu Yến – Lê văn Lực – Phạm Văn Phúc, xuất bản
tháng 4 năm 2008
E. Phân công làm việc:

12