VIN HÀN LÂM KHOA HC XÃ HI VIT NAM
HC VIN KHOA HC XÃ HI




 Chuyên ngành:

Mã s:
62.22.02.40

TÓM TT LUN ÁN TI  Có th tìm hiu lun án ti:
- n Quc gia Vit Nam
- n Hc vin Khoa hc xã hi
1
M U
1. TÍNH CP THIT CA  TÀI
1.1. n d c tu t hc xem là cách thc chuyi tên gi da
trên s so sánh ngm gia hai s vt có s ng hay ging nhau.
 ca n d to ra s chuy bin nht trong tt c các
ngôn ng. So sánh ng hiu n d.
1.2. Ngôn ng hc tri nhn cho rng n d là mt công c tri nhn hu
hi i ý nim hoá các khái nim tr
ci v th gin d d các ý nim. n d
là m tri nh ng tri giác liên t i
qua quá trình phi trong nhng bi cnh ý nim
mi.  tri nhng ti kh c trí tu ca
i. Tip cn ngôn ng ng ngôn ng hc tri nh
mc nhiu nhà ngôn ng hc hin nay quan tâm ng h.
1.3
Vic tìm hiu giá tr ca t Trn
 c nhiu nhà nghiên cc bit là soi chiu ca t i
 ngôn ng



kinh t nhiên trong các suy lun n d.
2.1.2. Các nghiên cc

      n Lai (1990) v quá trình phát trin ng
 a các t ch ng RA VÀO, LÊN XU N TI, LI
QUA, SANG V;  dùng thut ng tri
giác n n d vi cách tip cn và hiu v bn cht ca n d
t kim dân tc ca
nh danh ác gi u khnh mi dân
tnh danh riêng ca mình v bc tranh ngôn ng th
gii khách quan.
u tiên gii thiu ngôn ng hc tri nhn vào Vit Nam mt
cách có h thng vi khung lý thuyt c th là tác gi Lý Toàn Thng
(2005), tác gi ch yu nghiên cu v cách thc tri nhn không gian và
thi gian trong ngôn ng. Phan Th  
nim mi ca mình v n d  ph nhm so sánh
trong n d. Tr(2009);
Nguyc Dân (2001), (2009), (2012)

Nguyn Hòa (2007), (2011)
; các tác gi
(2009), Ly Lan (2012), (2012), 
(2013) nghiên cu v các n d ý nim cm xúc, các n d ch tình
cm ci; Trn Th (2012), Lý Toàn Thng (2012)
nghiên cu v n d thc vt; Võ Kim Hà (2011), Trnh Th Thanh Hu
(2012) nghiên cu n d tri nhn các t ng ch b ph i; Lê
Th Ánh Hin (2009), Nguyn Th Thanh Huyn (2009), Võ Th Dung
(2012), Nguyn Th Thùy (2013), Nguyn Th Kim Thoa (2013) nghiên cu
vai trò ca n d tri nhn trong s hành chc c th qua các tác ph;
Lê Th Kiu Vân (2011) n d ý nim thông qua các t khóa

Tr
Ngoài ra, còn mt s công trình nghiên cu mang tính cht chuyên
 v ca t nhc Trnh a Nguyn Th Thanh Thúy (2006), Lê Th
Thu Hin (2007), Nguyn Th Huyn (2008), Nguyn Th Loan (2009),
Nguyn Th Hng Sanh (2009), Lê Si Na (2009), Nguyn Thùy Dung
(2011), Luu tiên nghiên cu ca t Tri góc
 Ngôn ng hc tri nhn là ca Nguyn Th Thanh Huyn (2009) v
n d tri nhn - Mô hình n d cu trúc trên c liu ca t Trnh Công
 lu tp trung khai thác 2 mô hình n d cu
:  và i là m
v, tuy nhiên, tác gi ch yu dng li  vic lit kê ng liu, phn lý
gii quy lut ánh x còn ht s nht.
Cn tip tc nghiên c ngôn ng hc tri nhn
trên c liu ca t  góp phn làm sáng t th gii tinh
thn ca nha tng sâu kín trong th gii vô thc
làm sáng t tính khác bit v trong ngôn t ca nh.

4
NG NGHIÊN CU VÀ PHM VI NGHIÊN CU
ng nghiên cu
i ng nghiên cu ca lun án là các mô hình n d tri nhn
trong ca t Tr
3.2. Phm vi nghiên cu
ng lun án có hn, lun án ch dng li  vic kho sát
n d cu trúc và n d ng trong ca t Trc
phân tích và lý gii các mô hình n d bn th trong khi liu ca t này s
c dành riêng trong mt nghiên cu khác.

5
Lun án s góp ph  y vic nghiên cu khuynh ng lý
thuyt v ngôn ng hc tri nhn  Vit Nam, góp phn chng minh n d
tri nhn không ch là hình thái tu t ca thi ca mà còn là v c
là m cc k quan tr i nhn thc th gii.
2. V thc tin
Thông qua nh th, lu
các mô hình ý nim ca ngôn ng hc tri nh lý gi
  Tr u to nên tính
khác bit trong kt hp và s dng ngôn ng, làm nên phong cách cá
nhân ca nh
 lc gn phân tâm h ca trit Hi
 u nhng
mng trong ngôn ng và hình c th hin trong th
gii nhc ng ca Tr giúp ta khám phá ra nhng
ám i sng gic
ng ca mình. Tt c nhng ám i
vô thc ca tác gin thoa ngh 
Kt qui
nghe hiu sâu si ca Tr
ng dng vào vic ging d
.
7. B CC CA LUN ÁN
Luc chia thành ba phn m u, kt lun,
danh mc nhng công trình ca tác gi  công b có   n
lun án, danh mc tài liu tham kho và ph lc):  lí
lun; :      

vi là nhng yu t ngôn ngc, nm trong m
c thù. n d gn lin vi c
n ci bn ng.

1.2.1. Mô hình tri nh
Trong quá trình tri nh ý nim t chc kin thc ca
chúng ta, chúng to ra nhng mô hình tri nhn v ma
th gii. Các mô hình tri nhn không phi là nhng mô hình ca ý thc,
chúng thuc v tim thc s dng mt cách máy móc và d dàng,
c vn dng mt cách vô thc và t ng, c suy ra t nhng ánh x
n dc hiu bng chính nhng tri nghim trc tip ca chúng ta v
th gii thc hu và thông qua ni tích
n bn: bng kinh nghim trc
tip và thông qua tri th
1.2.2. Ý nim và s ý nim hóa
Cm ny
sinh trong quá trình cu trúc hóa thông tin v mt s tình khách quan trong
th gii, nó có cu trúc ni ti bao gm mt mt là ni dung thông tin v th
gii hin thc và th ging, mang nhng nét ph quát; mt khác,
bao gm tt c nhng gì làm cho nó tr thành s kin ca
ng nh- dân tc. Các quá trình tinh thn có trong
s ý nim hóa/ngôn gii còn c gn
S phân ct th gii thành tng mnh (ý nim) t cách nhìn th gii
khác nhau cc gi là s ý nim hóa th gii, t 
thành nên bc tranh ý nim v th giic th hin ra trong ngôn ng to
nên bc tranh ngôn ng v th gii.
1.2.3. Tính nghim thân
Tri nghim ci vi th gii xung quanh t
7


hp (complex metaphor). n d  xut phát t nhng tri nghim mang
tính ch quan ci, phn ln là vô thc và mang tính ph quát.
Mi n d c có mt cu trúc ti thiu, xut hin t nhiên thông qua
kinh nghim hàng nht. n d phc hc
hình thành bi s kt hp ý nim.
1.2.7. S p trong n d
n d liên kt vi nhau không ch bi vì chúng là nhng
ng hc bit ca mt n d i vì chúng
ánh x thành mt c nn
trong nhng tri nghim hàng ngày hay cùng mt kin thng
 Lakoff (1994) cho rng các n d ý ni
vi nhau theo mt h th to thành mt cu trúc tôn ti trt t các ý
8
ni ánh x n d không din ra bit lp vi nhauôi lúc
chúng t chc thành các c ánh x 
lc thng các cu trúc thu ánh x .
1.3. Phân loi n d
1.3.1. n d cu trúc
n d cu trúc là loi n d c giá tr) ca mt t (hay
mt biu thc hiu trúc ca mt
t (hoc mt biu thc khác). S hiu bit này din ra thông qua các ánh
x m gia các yu t ca min ngun và .
1.3.2. n d bn th
n d bn th quy nhng tri nghim vn không th phác ha rõ ràng,
ho, trng ca chúng ta v nhng trn
i dng thc s vt, cht lic v cho nhng m
dng.  nhng hing tr

hoá theo mô hình trung tâm - ngoi vi.
n d I LÀ CÂY C va là mt ý nim mang tính ph
quát, vt. i Vit,
nhiu t ng c cu tc chuya trên nhng
ng gia cây c  thng t vng toàn
dân và tnh trong t n. Trong ca t Trnh Công
có mt s chuyn di ca duy nht mt s thuc tính t min ngun
(cây c) n mi i) (xem hình 2.1).


(nh v các quá trình
ng)
n v già
(nhi ca
cui và cái cht)
n già ci (thi
gian cui ci
n khi khô, héo,
cht)

n phát trin mnh
(bu có kh 
sn)
10
 c l ánh x gia các thuc tính ca min
ngu trong ca t Trc
th hin qua bng 2.1.
Bng ánh x trong n d ý nim
I LÀ CÂY C trong ca t Tr
Stt
ng gia hai
min không gian ngun 

Các thuc tính 
min ngun
c kích hot,
chiu x

Ht
08
3,5

01
0,5
Cánh
02
0,9
2
ng v các giai
ng
Mm
02
0,9
Mc
03
1,3
Tr
03
1,3
N
06
2,6
3
ng v cách thc
to sinh
Cy
01
0,5

0,5
Thu bóng
02
0,9
Rong rêu
01
0,5
Úa
03
1,3
11

01
0,5
6
ng v 

06
2,6
7
ng v cm nhn v
giác
Ngon
02
0,9
8
Tng s ca khúc xut hin/

ng vi bình minh, tung thành
ng vi bung vi hoàng hôn, và tình trng cht
ng vi bn ca nó là m hình nh bao
gm mt thm bng thành, kt thúc, và tr v bên kia th
gii. Có th hi c (xem hình 2.2).
Trong ca t Trc ông dùng vi
các bin th t v
12
ng, thiên thu, tui tri, v thi gian sng hin ti,
vng v khong thi gian mang tính ý ning v cái
chvin. Tn xut xut hin c ch chin thi
gian ngày trong ca t Trc th hin trong bng 2.2.
NGÀY Bình minh BuBui chiu 



I Sinh ra ng thành Trung niên Tui già (cht)
Hình 2.2. S ng hai không gian ngun  
I LÀ MT NGÀY
 l xut hin các chin thi gian c
trong ca t Tr
Các chin thi giat

S ca khúc xut
hin/228 ca khúc
T l, %
Sáng

thi gian ngn ngi cc khi cht (t li chia tay, Ru
t, Ngm ngùi riêng ta, m lng). 
(Bun tng phút giây, Còn có bao ngày, Nghe
ting muôn trùng ).
T n d  I LÀ MT NGÀY trong ca t nhc Trnh,
có th suy kt ra các n d bc c biu di hình 2.3.
13

Hình 2.3. S suy kt t n d ý niI LÀ MT NGÀY
Nh vào nhng kin thc và tri nghim chung mang tính ph quát,
nhi nghe cm nhn v s hu hn ca kii mà
cái chm dng cui cùng trên chi st
quy lut bt bing hng
2.3. n d tri nhn
Trong ca t Tr   n d ý nim CU I LÀ MT
CUC HÀNH TRÌNH xut hin  khá nhiu ca khúc vm
u s tham gia, và cái chm n cui cùng. Mô hình n d ý
nim này biu hin cách tri nhn ca Tr cui và con

m bun. Mi,
công vic, c hii d c mc tiêu
 trình t m xuc
I LÀ MT NGÀY
BÌNH
MINH
BUI

BUI CHIU

S
SNG
LÀ
ÁNH
SÁNG
S
SNG
LÀ
SC
NÓNG
S SNG LÀ MT
CHU KÌ CA S
M DN VÀ YU
H CA ÁNH
SÁNG VÀ SC
NÓNG
CÁI
CHT
LÀ
GIC

V    m CU I LÀ MT CUC HÀNH TRÌNH,
Tr
vi git l c, luôn mong ngóng
n ngày rt hii sng ca l
ng (xut hin  44/228 ca khúc, chim 19,2%)
là m tác gi gi gm cách nhìn, cách tri sng gi,
thác vc sm; là không gian ph - 
i sng, du khách
phm dng, ngã rn, cho chuy
các ca khúc Trn ng tìm v bên núi
(27/228 ca khúc, chim 11,8%) m hi
n ngh  bn th, tìm v an nhiên ca kii;
tìm v bên sông (8/228 ca khúc, chi gi gm nhng ni nim
 cui, tìm v ngun cn mt s gii thoát, ci b 
vin nhn ca kip nhân sinh; tìm v bên bin (5/228 ca khúc,
chi n mt s i, chia s,
ng hành vi l khách trong ca t Trn
( t qua vòng chuyn
a kii, i);
nhng chú nga (gian).
n trong cum dng cui cùng trong cui
nm  n cui cùng và cái chluôn ng tâm trí
mình a mut li hn hò t kip
c. Sau chng hành trình dài, du khách mt mi và cc ngh 
15
Bng 2.4. S ng gia hai min ngun - n d ý nim
 Tr

27
11,8

8
3,5
Bin
5
2,2

5
2,2

3
1,3

4
1,8
4
 
2
0,9

4
1,8

11/228
4,8
c ng. Trong ca t Trc ng c n d cho cái
cht thông qua ý nim CÁI CHT LÀ GIC NG. Cái ch c
a gic ngn không tr dy; cõi chiêm bao kt thúc chuyn
ci h.
16
Thông qua ý nim CU I LÀ MT CUC HÀNH TRÌNH,
Tr n t tha nhng d cm ca mình v tính vô
ng ci vn sinh ra t cát bi và li tr v cát bi.

Trong ca t Trác mô hình n d cu tuân
theo quy lut ánh x n dng  t min ngun sang min
h him tính b phn ca quá trình ý nim hóa và tính
tng bc ca cu trúc ý nim hay cu trúc tôn ti ca n d ý nim, trong
 ý ni, và t
mt ý ni có th suy kt ra các n d phái sinh. S p gia
các n d trong cùng mt cu trúc ý ni n làm rõ mô
a Trt quán.


3.1. VUI LÀ NG LÊN, BUN LÀ NG XUNG
3.1.1. n d VUI LÀ NG LÊN
Các nhà ngôn ng hc tri nhn cho rng, v bn cht, cm xúc con
i là trng, phn lc ý nim hóa và biu hin qua n d da
trên tri nghim c i. Nhng trng thái u gn
v  vt cht c i:  r xu  i

khúc xut
hin/228
ca khúc
T
l,
%
1
NG LÊN
4
1,8
2
NG LÀ CM GIÁC LÂNG LÂNG
2
0,9
3
NG LÀ BAY LÊN KHI MT
T
5
2,2
4
NG LÀ ÁNH SÁNG
11
4,8
5
NG LÀ S M ÁP
5
2,2
6
NG LÀ S MT TRÍ
1

18
 l các ý nim phái sinh ca n d ý ni
BUNG XUNG trong ca t Tr
Stt
Tên gi ý nim
S ca khúc xut
hin/228 ca khúc
T l, %
1
NG XUNG Bun chin tranh
13
13,0
Bun thân phn
16
7,0
Bun tuyt vng
6
2,6
Bun vì tình yêu
4
1,8
2
BUN LÀ VT NNG
6

ng lên, hong.
Trong ca t nhc Trnh, trng thái có ý thc ci luôn xut
hin gn vi ý niNH HNG LÊN TRÊN, xut hin 
10/228 ca khúc (chim 4,4%), ph tâm th và nhn thc
ca mc, ý thc nn tranh, quyt tâm c
u, chng lng thoái lui  mt b phn gii
19
tr thi by gi, t ý thc ct b- tin thân ca vòng luân hi kip
i (Cát bi) n ý thc công dân khi quyng lên giành ly hòa
c lp, vi tâm th ch ng (Chính chúng ta phi nói, Dân ta vn
sng), lan ta thành ý thc ca c cng, ca dân tc (Dng li,
dng li nhà). Ý thng lên nên nhn thc c
ng lên trên (ng c, Ta phi thy
mt tri, Ta quyt phi sng, Vi).

Vô thc là hing tâm lý  c c, ng hot
ng thn kinh nm  ngoài ý thc ci. Kinh nghim vt lý
cho thy, i và  hu hng vt có vú khác, khi  trng
thái ng (vô thc) thì nm xu xui. Trong ca t
Tr   ng thái vô thc luôn gn vi ý nim VÔ THC
NG XUI. M xut hin ca trng thái vô thc
c th hin qua bng 3.3.
Bng 3.3. Các c ca vô thc trong ca t Trnh C
Stt
Trng thái ca vô thc
S bài xut
hin/228 ca khúc

); nhân v c hành trình hay chính là trng thái
ng mê ca vô thc (ng) gia hin hu và không
hin hu (Li thiên thu gi).
C KHE VÀ S SNG LÊN TRÊN;
BNH TT VÀ CÁI CHNG XUI
3.3.1. n d SC KHE VÀ S SNG LÊN
20
Theo kinh nghim vi khe mnh, h ng có xu
ng thng lên, vi, hong, chy nh
 khe mnh là du hiu ca mt s sng khe khoi,
sng khoái, ni ly sc sng, biu hi vt lý ci
t nhng sinh lc tràn tr ca cuc
sng hay nhng ngun an n.
Trong ca t Trn d v s sng và sc khe ch xut
hin  5/228 ca khúc, chim t l     

 (Hoa xuân ca, Hôm nay
tôi nghe).

              




K
.
m bnh tt và cái cht xut hin 

1. 
, t




 kho sát và lý
gii các mô hình n d ý nim trong ca t Tr-
      


 

m, t u ca lun án
góp phn chng minh r Tr


c

2. 



I,
CU

       




và s bóng ti; ngày  c nóng  s lnh lo,
m áp  l   mnh  s suy yu (ánh sáng, sc nóng);
chiu sáng  tt (lt m
gia ánh sáng, sc nóng trong mi quan h vi s sng; gia lnh lo,
i trong mi quan h vi cái cht u x các thuc
n dng trên sang ch i vi các u
 kt thúc; sinh ra  ln lên  suy yu - li tàn; s sng  cái cht; giai
n sc khe  n suy y n d bng danh này, có
th suy kt ra các n d h danh (b gia chúng to ra mt s
 p vi nhau, góp phn cu trúc hóa ý ni  I LÀ
MT NGÀY.
Mô hình n d CUI LÀ MT CUC HÀNH TRÌNH cho
thy t cui ca Trc th hi
kính ca cuu cuc xem
à thm sinh ra; các chng vi các
23
n khác nhau ca cu
b t  t v  m dng chân trong cuc
hành trình ca l ng là   o, cui sông, cui
ng, cui ph, cui trn thân vy gt m; vòng nôi; chn
 n trú n quen thuc, tìm v an nhiên ca
Trn an ngh sau cùng ci trên hành trình
i sn hành trình ca l khách trong ca khúc ca Trnh
ng là nhng chuyn xe, ngc tri nhng
chuyn xe cui, chuyên ch ph min cát bi. Nhng
ng ngi vt trong cuc hành trình rng là nhng ngi
v ng, v s la chnh gia