MỞ ĐẦU
1. L DO CH N T IÍ Ọ ĐỀ À
Tiếng Việt là một ngôn ngữ thuộc loại hình đơn lập, trong đó mỗi âm
tiết là một đơn vị hoàn chỉnh độc lập, là đơn vị cuối cùng trong việc phân xuất
các đơn vị của lời nói, đồng thời âm tiết cũng là cơ sở để phân tích cấu trúc
kết hợp các âm vị.
Các âm vị trong tiếng Việt có ba loại: nguyên âm, phụ âm và thanh
điệu. Nguyên âm và phụ âm là những âm vị tuyến tính, chúng kết hợp với
nhau theo trật tự trước sau trong quá trình phát âm. Chúng là những âm vị có
thể phân tách ra thành từng đơn vị nhỏ hơn, nên còn gọi là những âm vị đoạn
tính. Trái với loại âm vị trên, thanh điệu là âm vị phi tuyến tính, bao trùm toàn
bộ âm tiết và gắn liền với âm tiết trong suốt quá trình phát âm. Thanh không
thể chiết ra khỏi âm tiết được, mà nhất thiết phải gắn với âm tiết, vì thế nên
thanh còn gọi là âm vị siêu đoạn tính.
Chính do vai trò của âm tiết như vậy nên từ lâu nhiều tác giả đã quan
tâm nghiên cứu đơn vị cơ bản này, đặc biệt là bằng phương pháp thực
nghiệm. Các công trình thực nghiệm đã được công bố nhiều hơn cả là nghiên
cứu về hệ thanh điệu và formant của nguyên âm đơn.
Có thể coi Lê Văn Lý là người đầu tiên nghiên cứu thực nghiệm về
thanh điệu. Những nghiên cứu thực nghiệm về thanh điệu tiếng Việt còn có
thể kể: Nguyễn Hàm Dương (1962); Han Mieko(1968), Hoàng Cao cương
(1982); Cao Xuân Hạo (1986), Vũ Kim Bảng (1984), Nguyễn Văn Lợi, Vũ
Thanh Phương, Andrea Phạm Hoa
Những nghiên cứu thực nghiệm về formant tiếng Việt có thể kể:
Nguyễn Văn Ái (1973, 1974); Vũ Kim Bảng (2002).
1
Tuy nhiên, trong phạm vi âm tiết tiếng Việt, xét về các đặc trưng âm
học của nó, còn có một số vấn đề chưa được đề cập tới, đó là: mối quan hệ
hay vai trò của âm đầu và âm cuối đối với nguyên âm (formant) và thanh điệu
(âm vực và đường nét). Những kết quả nghiên cứu này có giá trị cả về mặt lí
thuyết cũng như ứng dụng thực tiễn.
động, xếp hàng tự động Những tiến bộ và điều kiện kĩ thuật hiện nay, đặc
biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin cho phép các nhà khoa học
nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống đặc trưng âm học của các ngôn
ngữ nói chung và của nguyên âm nói riêng.
Vào thế kỉ thứ 19, các nhà khoa học đã nhận thấy vai trò của cộng
hưởng trong bộ máy phát âm, đặc biệt là cấu trúc formant của nguyên âm
trong việc tạo ra bộ máy phát âm nhân tạo, tiền đề cho những máy tổng hợp
lời nói và phần mềm tổng hợp có thể bắt chước giọng nói của con người trong
những năm sau này. Các nhà ngữ âm học và cả kĩ sư tin học trong lĩnh vực
công nghệ tiếng nói đã quan tâm đến ba khía cạnh của formant trong lời nói
tự nhiên: đặc điểm cấu trúc formant, đặc điểm địa phương (regional
characteristics), và đặc trưng cá nhân của người nói (subject characteristics).
Đặc điểm cấu trúc âm học của formant được nghiên cứu khảo sát sâu
và kĩ hơn ở nhiều ngôn ngữ khác nhau mà điển hình là tiếng Anh. Việc lập
bản đồ âm học các nguyên âm tiếng Anh đã thực hiện bằng cách dùng tần số
formant của các nguyên âm làm cơ sở. Việc lập bản đồ nguyên âm này được
tiến hành ngay sau khi xuất hiện máy phân tích phổ lời nói, do hai tác giả
Peterson và Barney tiến hành vào năm 1952, các tác giả đã phân tích một tập
3
hợp gồm 10 nguyên âm đơn của mỗi người nói trong tổng số 76 người gồm cả
nam, nữ và trẻ em [126, tr 175].
Các tác giả cũng chỉ ra rằng ở những người khác nhau có sự hiện thực
hoá về mặt ngữ âm rất khác nhau trong phát âm các nguyên âm của họ, nhưng
họ vẫn duy trì các đối lập hệ thống một cách bình thường. Vì vậy, hai người
phát âm có thể thay đổi về hình dáng khoảng cách nguyên âm, và các giá trị
formant đối với âm //, chẳng hạn, ở người này có thể gần với các giá trị
formant đối với âm // ở người kia; nhưng cả hai người đều sẽ thể hiện nét
khu biệt âm học thoả đáng giữa // và // trong hệ thống nguyên âm của họ.
Bên cạnh đó, những người khác nhau có trường độ riêng của bộ máy phát âm,
và những khác biệt này có ảnh hưởng cố hữu lên mô hình các giá trị formant
trường độ của bộ máy phát âm.
Thí nghiệm của Ladefoged và Maddieson chứng minh các tần số
formant xác định đặc trưng âm vị học của hệ thống nguyên âm. Bằng việc
dùng lời nói tổng hợp, họ đã chứng minh nếu một hệ thống nguyên âm trong
một câu bị dịch chuyển thì người nghe sẽ thẩm nhận sự di chuyển mang tính
hệ thống của nguyên âm vào trong đường giao âm học của một nguyên âm
khác xét về mặt âm vị học.
Ví dụ: nguyên âm của từ head (cái đầu) có thể bị làm cho nghe thành
nguyên âm của từ hid (trốn) nếu các tần số formant của tất cả các nguyên âm
khác bị hạ xuống. Dường như người nghe có thể tiếp nhận một cách bình
thường đối với một người nói ở một vài từ ban đầu mà họ nghe thấy [109, tr
74].
Bên cạnh những kết quả nghiên cứu cấu trúc formant của tiếng Anh cấu
trúc formant của các nguyên âm tiếng Thụy Điển cũng được nghiên cứu rất kĩ
5
lưỡng trong các công trình của G. Fant và các cộng sự (1959). Việc khảo sát
thực nghiệm được thực hiện với một nhóm 24 sinh viên nam tại Viện Kĩ thuật
Hoàng gia, những người từng tham gia một khóa học truyền thông, họ đọc
một danh sách các nguyên âm độc lập tiếng Thụy Điển bao gồm: /o, a, ă, e, i,
y, u, o/ với khoảng cách 1,5 giây giữa các âm. Tương ứng với bảng phiên âm
quốc tế IPA của các kí tự được phát âm là /u:, o:, a:, e:, y:, i:/. Tần số formant
được đo qua bộ lọc mẫu phổ tại một vị trí thời gian bằng 1/4 độ dài của
nguyên âm. Mục đích trong nghiên cứu của Fant là tập hợp một dữ liệu liên
quan đến tần số formant của nguyên âm tiếng Thụy Điển. Những nghiên cứu
của Fant (1959) nhằm phục vụ những ứng dụng của công ty điện thoại
Erricson từ năm 1946 đến 1948. Thời gian đầu những nguyên âm trong
nghiên cứu được thể hiện trong khoảng thời gian là 4 giây để thực hiện một
dải phân tích tần số. Những nghiên cứu bước đầu của Fant có những hạn chế
trong việc tạo ra giọng nói tổng hợp một cách đều đặn và giọng này được thể
hiện giống như tiếng hát hơn là lời nói. Trong nghiên cứu tiếp theo, dữ liệu
Cũng năm 1958, P.C. Delattre, A. M. Liberman, F. S. Cooper qua khảo
sát âm xát tiếng Anh Mĩ, đã cho rằng chuyển tiếp formant là các tương liên
âm học của vị trí cấu âm. Tác giả cũng đã tổng kết những nghiên cứu đã có
trước đó và cho rằng có hai loại tín hiệu âm học để nhận ra vị trí cấu âm của
phụ âm: một là những đặc trưng bản thể, có ở âm tắc (stop) ,âm xát, và âm
tắc xát, là điểm mà tỉ lệ tần số của tiếng ồn hay tiếng rít được tạo ra tại điểm
rít, và hai là những chuyển tiếp hay biến đổi (sự thay đổi tần số tương đối
nhanh) của các formant thứ hai và thứ ba. Trong bài viết này, các tác giả cũng
khẳng định chuyển tiếp của formant thứ hai và thứ ba là những dấu hiệu nhận
dạng vị trí cấu âm của phụ âm theo hướng chuyển dịch tần số [87, tr 773].
7
Năm 1955, nhóm tác giả này trong bài viết "Acoustic Loci and
Transitional Cues for Consonants" cho rằng những nghiên cứu tổng hợp tiếng
nói trước đây đã mô tả sự quá độ của formant thứ hai là những tiêu điểm cho
nhận dạng các phụ âm tắc và mũi. Kết quả của những thí nghiệm này có thể
đơn giản hóa nếu nó giả định rằng: mỗi phụ âm có một nét đặc trưng và vị trí
tần số cố định, hoặc tiêu điểm cho formant thứ hai, tương ứng với vị trí cố
định của cơ chế tạo phụ âm. Trên nền tảng đó, những dấu hiệu quá độ có thể
được xem như "những sự biến động (sự vận động)" từ tiêu điểm tới trạng thái
bền vững của nguyên âm. Thí nghiệm trong bài viết này đã cung cấp thêm
một bằng chứng liên quan đến sự tồn tại và những vị trí là tiêu điểm của
formant thứ hai cho những phụ âm tắc hữu thanh /b, d, g/. Ở đó xuất hiện một
tiêu điểm cho /d/ tại 1800 cps và cho /b/ tại 720 cps. Một tiêu điểm cho /g/ có
thể được chứng minh chỉ khi nguyên âm bên cạnh có formant thứ hai của nó
trên khoảng 1200 cps. Đối với những phụ âm tắc hữu thanh, thời kì quá độ
không thể bắt đầu tại tiêu điểm và đi từ điểm đó đến vị trí cố định của nguyên
âm. Đúng hơn là, nếu chúng ta nghe phụ âm một cách thích hợp, phần đầu
của đoạn quá độ phải là khoảng lặng. Và nghiên cứu chỉ ra rằng, trong tổng
hợp lời nói phụ âm tắc hữu thanh được tổng hợp tốt nhất bằng cách tạo ra
trường độ thời gian giữa các khoảng lặng cân bằng với trường độ của chính
tới những dải phổ rộng, sử dụng chương trình SIL phân tích tiếng nói (phiên
bản thuộc 1.5 đến 2.7). Formant được đo ở giữa của sự phân chia đều đặn F1
lớn đối với nguyên âm mở và F1 nhỏ cho những nguyên âm đóng. Nguyên
âm đóng /i/ và /u/ trong trường hợp đặc biệt thường không đạt tới F1 nhỏ này
cho đến khi nguyên âm kết thúc hoàn toàn. Kết quả miêu tả giá trị trung bình
9
formant thu được cho tất cả các nguyên âm bao gồm cả nguyên âm đơn và
nguyên âm đôi của những người ở miền nam Australia [81, tr 450].
Đặc trưng cá nhân người nói thể hiện ở cấu trúc formant bao gồm giới
tính, độ tuổi và cả những người mắc các tật phát âm như nói lắp, nói ngọng
hay phẫu thuật thanh quản Và mô hình chuyển tiếp formant đặc thù cá nhân
thể hiện trong một vài tổ hợp âm học. "Cấu trúc formant của nguyên âm được
tạo ra bởi những người có tật nói lắp với tốc độ nói nhanh và bình thường".
Trong nghiên cứu này tác giả Martine Toda, Shinji Maeda, Micheal Aron, và
Marie-Odile Berger đã phân tích phần cố định của hai formant F1 và F2 trong
cấu trúc CV, chứa nguyên âm /a, i, u/ được phát âm với hai tốc độ nhanh và
bình thường, bởi hai nhóm: được điều trị tật nói lắp và không được điều trị tật
nói lắp. Quỹ tích bằng nhau được tính toán để quan sát những khả năng khác
nhau trong đồng cấu âm giữa ba nhóm. Dữ liệu phân tích bộc lộ sự giảm bớt
khoảng cách của nguyên âm cho những người mắc tật nói lắp trong lời nói
bình thường. Khi tốc độ lời nói tăng lên, dễ nhận thấy khoảng cách nguyên
âm không hề giảm đối với những nhóm người nói sau, tương phản với cách
xem xét những người nói lắp với tốc độ nhanh [134, tr 357].
2.2. Những nghiên cứu về formant của nguyên âm tiếng Việt
Nghiên cứu formant của nguyên âm tiếng Việt đã được một tác giả
người nước ngoài là Han Mieko (1968) đề cập đến khi thực hiện một loạt
nghiên cứu âm vị học các ngôn ngữ châu Á. Cụ thể, trong công trình "Studies
in phonology of Asian Languages: Vietnamese Vowel" 11 nguyên âm đơn
tiếng Hà Nội đã được nghiên cứu và mô tả. F1 và F2 của 11 nguyên âm được
đo, phân tích, cuối cùng tác giả đi đến kết luận rằng có sự chi phối ảnh hưởng
miệng: độ mở của miệng, góc độ của hàm và vị trí của lưỡi là nguyên nhân
11
trực tiếp có tính chất quyết định đến hiệu quả âm học của từng nguyên âm.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã đưa ra vùng tần số F1 và F2 của từng
nguyên âm tiếng Việt như sau:
Nguyên âm F1 F2
i 250 - 420 Hz 2380 - 3360 Hz
ê 354 - 595 Hz 2000 - 2830 Hz
e 595 - 840 Hz 1630 - 2380 Hz
ư 250 - 420 Hz 840 - 1190 Hz
ơ 354 - 595 Hz 1000 - 1190 Hz
a 707 - 1000 Hz 1190 - 1410 Hz
u 250 - 420 Hz 595 - 840 Hz
ô 354 - 595 Hz 707 - 1000 Hz
o 595 - 707 Hz 840 - 1000 Hz
Kết quả thực nghiệm của các nguyên âm tiếng Việt cho thấy, những F1
của các nguyên âm dòng trước, dòng giữa và dòng sau có cùng độ nâng lưỡi
thường nằm trong vùng tần số formant giống nhau hoặc gần giống nhau. Ví
dụ: /i, , u/, /e, , o/, và /, / có thể thay thế nhau được ở vùng tần số F1 này.
Vậy những tiêu chí khu biệt các nguyên âm cùng nhóm trên là ở những F2 có
vùng tần số lớn hơn các F1.
Nguyên âm dòng trước /i, e, / có vùng tần số F1 và vùng tần số F2
nằm cách xa nhau; u, o, là những nguyên âm dòng sau, bản thân chúng có
vùng tần số F1 và F2 cách nhau trung bình. Các nguyên âm tiếng Việt nằm
trong khoảng tần số 250 -3800Hz [1].
Hoàng Cao Cương (1986) [13] khi phân tích các sonagram đã nhận
thấy ở các âm tiết có chứa các thanh điệu 1, 3, 5, F2 của nguyên âm thường
được thể hiện rõ hơn, trong khi đó các âm tiết chứa các thanh còn lại thể hiện
F1 rõ hơn. Về dạng của formant, trong mọi trường hợp các F1 đều bằng
phẳng, trong khi F2 của các âm tiết chứa các thanh 3, 5 lại có dạng đi lên. Tác
nơi thể hiện các điểm đặc biệt của mình. Và cái quan trọng, sự thể hiện của nó
bao trùm lên toàn bộ âm tiết tới mức không để lộ ra các đặc điểm tuyến tính
của các chiết đoạn thành phần ở cái chỉnh thể mà nó phủ lên. Những thanh 3,
6, 5', 6' tạo thành một nhóm thanh vị khác, ở đó sự thể hiện thanh bị chi phối
bởi cấu trúc chiết đoạn. Chúng đều phải lấy phần cuối của cấu trúc chiết đoạn
làm nơi thể hiện các đặc thù của mình. Phần dễ cảm ứng với các thay đổi về
phân bố năng lượng (các đoạn transient) của cấu trúc chiết đoạn cũng là khu
vực gánh lấy thông tin cần yếu của thanh. Đoản độ của C2 cùng sự phá vỡ
cấu trúc chùm nét khu biệt của các chiết đoạn nằm trong khoảng đo 75 -100
Hz chính là biểu hiện của xu thế này. Những biểu hiện này đạt đến mức cực
đoan ở các thanh 5' và 6'. Ở các âm tiết có chứa hai thanh này, C2 bị biến mất
và để nhận diện ra chúng, người bản ngữ phải tận dụng các đặc thù locus bộc
lộ ở cuối cấu trúc chính âm. Tuy nhiên, do chỗ các bộ phận nằm ở cuối các
âm tiết có chứa thanh thường nghèo nàn về các đặc trưng cố hữu cho nên sự
nhận diện những bộ phận này thường gặp nhiều khó khăn trong thực tế.
Năm 2002, những kết quả nghiên cứu về hệ formant của 9 nguyên âm
đơn tiếng Hà Nội đọc tách rời đã được tác giả Vũ Kim Bảng trình bày trong
giới hạn phạm vi nghiên cứu là các CTV người Hà Nội và kết quả nghiên cứu
được tính theo giới tính. Việc trình bày giá trị khách quan của formant tính
bằng Hz trong mối tương quan với giá trị cảm nhận tính bằng đơn vị Bark cho
phép đưa ra các nhận xét về sự phân bố của hệ thống nguyên âm đơn tiếng Hà
Nội. Đây chính là cơ sở để tiếp tục thực hiện nghiên cứu các formant này trong
chuỗi lời nói liên tục cũng như các nguyên âm có sự tác động của thanh điệu.
Các đặc trưng âm học khác của tiếng Việt được nghiên cứu theo trình tự âm tố
(nguyên âm, phụ âm), âm tiết bao gồm cả thanh điệu và chuỗi lời nói góp phần
làm sáng tỏ đặc điểm đơn lập của tiếng Việt [6].
14
3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Dựa vào việc mô tả cấu trúc formant của các nguyên âm đơn trong kết
hợp với thanh điệu và âm tắc ở các vị trí khác nhau trong âm tiết, mục đích
9 nguyên âm đơn tiếng Việt với 6 phụ âm đầu tắc, mũi /m, n, , p, t, k/ và 6
phụ âm cuối tắc, mũi /m, n, p, t/ và /, k/.
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để phục vụ cho việc mô tả cấu trúc formant của nguyên âm trong các
kết hợp, chúng tôi chủ yếu sử dụng hai phương pháp: phương pháp miêu tả và
ngữ âm học thực nghiệm. Ngoài ra, để chỉ rõ sự ảnh hưởng giữa thanh điệu
đến formant của nguyên âm, giữa phụ âm đầu và cuối đến formant so sánh
với formant nguyên âm ở trạng thái độc lập, một số thủ pháp thống kê và so
sánh cũng được sử dụng để trình bày, thể hiện và nhận xét các kết quả.
Để quan sát, miêu tả, phân tích các thông số âm học (các giá trị formant
(F1, F2) của nguyên âm) cũng như vẽ các biểu đồ, luận án đã sử dụng phần
mềm phân tích ngữ âm Praat.
Minh hoạ chương trình Praat và các cửa sổ của nó. Praat gồm màn hình
phía trên hiển thị dạng sóng của âm; màn hình dưới hiển thị các tham số:
1- Cửa sổ phía trên biểu thị dạng sóng của nguyên âm.
2 - Cửa sổ phía dưới biểu thị ảnh phổ trong đó có hiển thị đường nét
diễn tiến formant của nguyên âm. Ảnh phổ biểu thị vùng năng lượng của
formant là những khoảng tối sậm màu; vùng sậm màu ở dưới cùng biểu thị F1
của nguyên âm, những vùng sậm màu phía trên biểu thị vùng tần số F2.
Đường nét của formant của nguyên âm được hiển thị bằng những điểm liên
tục màu đen nhạt;
16
3- Cửa sổ nhỏ phía trên bên phải hiển thị các giá trị formant của nguyên
âm trên từng điểm đo.
Trục tung bên trái là thang đo và các mức tần số Hertz (Hz), trục hoành
phía dưới là trường độ của âm được tính bằng mili giây (ms). Các khoảng đo
cách đều nhau 10 ms cho phép theo dõi sự diễn tiến của formant và sự biến
đổi của cường độ đo bằng decibel (dB) và ranh giới trường độ mỗi bộ phận
cấu thành âm tiết theo hàm thời gian.
Căn cứ vào Spectrogam này, chúng tôi phải xác định được hai thông số
- Diễn tiến tần số (Hz) của các formant trong giai đoạn ổn định và
thời gian (ms) ổn định.
Kết quả đo trở thành nguồn tư liệu để vẽ các biểu đồ. Chúng tôi vẽ hai
loại biểu đồ:
- Biểu đồ thể hiện vùng tần số F1, F2 của các nguyên âm đơn của 6
CTV.
18
- Biểu đồ thể hiện trường độ formant của các nguyên âm trong các kết
hợp.
Tất cả các dữ liệu thông số âm học về trường độ (ms), vùng tần số
formant (Hz) của những CTV tiêu biểu, sau khi xử lí, được chuyển sang dạng
văn bản Excel. Dữ liệu được trình bày ở phụ lục.
Về ghi âm, chúng tôi lựa chọn 6 CTV là các phát thanh viên của Đài
tiếng nói Việt Nam, giọng Hà Nội, có độ tuổi từ 30 đến 40, được yêu cầu phát
âm theo bảng từ. Nguyên âm được chọn làm thực nghiệm ở đây là 9 nguyên
âm đơn dài, xuất hiện trong kết hợp với 6 thanh điệu, và kết hợp với phụ âm ở
các kiểu cấu trúc âm tiết khác nhau (CV, VC). Các kiểu cấu trúc âm tiết được
khảo sát trong luận án chỉ có nguyên âm và phụ âm mà chưa xét đến những
trường hợp có âm đệm đi kèm. Cụ thể về các kiểu cấu trúc âm tiết tiếng Việt
được khảo sát như sau:
+ Kiểu cấu trúc âm tiết 1 (V) bao gồm 9 nguyên âm đơn tiếng Việt kết
hợp với 6 thanh điệu: i, ì, ĩ, ỉ, í, ị ê, e, ư, ơ, a, u, ô, o,…
9 nguyên âm x 6 thanh điệu x 6 CTV = 324 mẫu
+ Kiểu cấu trúc âm tiết 2 (CV) bao gồm 3 âm đầu ở vị trí C là các phụ
âm /p, t, k/: ví dụ: pa, pi, pê, pe, ta, ti, tê, te, ca, ki, kê…
3 phụ âm x 9 nguyên âm x 6 CTV = 162 mẫu
+ Kiểu cấu trúc âm tiết 3 (CV) bao gồm 3 âm đầu ở vị trí C là các phụ
âm /m, n, ŋ/, ví dụ: ma, mi, mê, mư, ni, nê, nghi, nghê
3 phụ âm x 9 nguyên âm x 6 CTV = 162 mẫu
+ Kiểu cấu trúc âm tiết 4 (VC) bao gồm 3 âm cuối ở vị trí C là các phụ
tiếng nói, nhận dạng tiếng Việt.
20
8. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, và phụ lục luận án
được cấu trúc gồm 4 chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lí thuyết
Trong chương này chúng tôi trình bày tổng quan về nghiên cứu formant
của nguyên âm của một số ngôn ngữ trên thế giới và tiếng Việt. Một số khái
niệm cơ sở lí thuyết liên quan đến formant của nguyên âm, đặc điểm cấu trúc
âm tiết tiếng Việt và mối quan hệ giữa các đơn vị chiết đoạn và siêu đoạn
trong tiếng Việt.
Chương 2: Mối quan hệ giữa formant của nguyên âm và thanh
điệu
Chương này trình bày mối quan hệ của thanh điệu đối với cấu trúc
formant của nguyên âm.
Chương 3: Formant của nguyên âm trong kết hợp với âm đầu tắc
và thanh điệu
Nội dung chương 3 mô tả sự ảnh hưởng của nhóm phụ âm đầu tắc vô
thanh /p, t, k/, nhóm phụ âm mũi /m, n, ŋ/ đến formant của các nguyên âm
trên các phương diện: vùng tần số, diễn tiến đường nét và trường độ.
Chương 4: Formant của nguyên âm trong kết hợp với âm cuối tắc
và thanh điệu
Nội dung chương 4 mô tả ảnh hưởng của nhóm phụ âm cuối tắc vô
thanh /p, t, k/ trong tương quan so sánh với nhóm phụ âm mũi /m, n, ŋ/ đến
formant của các nguyên âm trên các phương diện vùng tần số, diễn tiến
đường nét và trường độ.
21
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT
Để có cơ sở cho việc phân tích và miêu tả cấu trúc formant của nguyên
âm tiếng Việt trong kết hợp với thanh điệu và các phụ âm ở các chương tiếp
miệng và yết hầu thay đổi hình dáng, thể tích, lối thoát của không khí làm
biến đổi âm sắc của âm thanh đi qua chúng. Chính vì vậy, hai khoang miệng
và họng là hai hộp cộng hưởng quan trọng nhất, chúng tạo nên hai formant
chính F1 và F2 đặc trưng của mỗi nguyên âm.
Hình 1.1: Đỉnh formant của nguyên âm /ee, uh, ah/ trong tiếng Anh (theo
Ladefoged)
Hiện nay, nhờ sự phát triển của các phần mềm tin học, người ta có thể
đo được chính xác tần số formant, số lượng formant của nguyên âm tương
ứng với vị trí cấu âm khác nhau.
23
1.2. Cấu tạo bộ máy phát âm của con người
Các cơ quan cấu âm được miêu tả dưới đây bao gồm có phổi, khí quản,
thanh hầu, các khoang họng, khoang miệng cùng với các bộ phận cấu thành
của chúng tạo thành một nhóm được gọi bằng thuật ngữ là bộ máy phát âm
(vocal tract). Vì các lí do miêu tả và chức năng hoạt động mà bộ máy phát âm
thường được chia ra thành hai phần, một phần nằm ở phía trên thanh hầu, và
một phần nằm ở phía dưới thanh hầu. Nằm trong thanh hầu là các dây thanh:
kẽ hở giữa các dây thanh được gọi là khe thanh (glottis), và bộ máy phát âm
phía trên khe thanh vì thế được gọi là bộ máy phát âm phía trên thanh hầu
(supraglottal), còn ở phía dưới nó là bộ máy phát âm phía dưới thanh hầu
(subglottal). Việc lựa chọn điểm phân chia này được dựa vào sự phân biệt có
tính chức năng. Hệ hô hấp ở phía dưới khe thanh cung cấp nguồn năng lượng
chính cho việc tạo ra các âm thanh lời nói, trong khi đó bộ máy phát âm phía
trên khe thanh xác định chất lượng ngữ âm của các âm thanh lời nói. Các
công trình mô tả ngữ âm về âm thanh lời nói chủ yếu quan tâm đến hoạt động
phía trên thanh hầu.
Phổi (Lung): là một bộ phận gồm có vô số những bọng hơi nước rất
nhỏ có đường kính từ 0,1 đến 0,3mm, xung quanh có một màng lưới vi ti
huyết quản. Mỗi bọng hơi kết thúc một chi nhánh rất nhỏ của các nhánh phổi,
từ hai nhánh phổi chia ra như cành cây. Hai nhánh phổi hợp nhau lại ở gốc
khoang miệng
mạc
cứng
yết hầu
lợi
môi
răng
dây thanh
thực quản
nắp thanh quản
lưỡi
Copyright: Tài liệu đại học ©