Số hóa bởi trung tâm học liệu ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄN QUỐC HUY
NGHIÊN CỨU PHƯƠNG THỨC QUẢN LÝ RỪNG
CỘNG ĐỒNG TRONG PHÁT TRIỂN LÂM NGHIỆP
BỀN VỮNG TẠI HUYỆN NA RÌ - TỈNH BẮC KẠN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đinh Ngọc Lan
Thái Nguyên, năm 2013 Số hóa bởi trung tâm học liệu
ii
LỜI CẢM ƠN
Được sự đồng ý của ban giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái
Nguyên, Phòng quản lý đào tạo sau đại học, cô giáo hướng dẫn khoa học
PGS.TS. Đinh Ngọc Lan, tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu phương
thức quản lý rừng cộng đồng trong phát triển lâm nghiệp bền vững tại huyện
Na Rì - tỉnh Bắc Kạn”.
Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS. Đinh
Ngọc Lan cùng toàn thể các thầy cô, cán bộ Khoa Kinh tế và phát triển
nông thôn, Phòng quản lý đào tạo sau đại học trường Đại học Nông lâm
Thái Nguyên.
Tôi xin chân thành cảm ơn cán bộ ban lãnh đạo các cấp của huyện Na
Rì tỉnh Bắc Kạn; Tổ chức ICRAF, cán bộ dự án của ICRAF, bạn bè đồng
nghiệp, các bạn sinh viên và những người thân trong gia đình đã giúp đỡ và
tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 30 tháng 06 năm 2013
Tác giả
2.4.1. Phương pháp thu thập thông tin 32
2.4.2. Phương pháp xử lý và phân tích thông tin 34
Chƣơng 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35
3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Na Rì 35
3.1.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên 35
3.1.2. Các nguồn tài nguyên 36 Số hóa bởi trung tâm học liệu
iv
3.1.3. Thực trạng cảnh quan môi trường 40
3.2.2. Thực trạng phát triển các khu vực kinh tế 42
3.2.3. Thực trạng phát triển dân số, lao động và việc làm 44
3.2.4. Thực trạng phát triển đô thị và khu dân cư nông thôn 45
3.2.5. Thực trạng phát triển kết cầu hạ tầng xã hội 46
3.2.6. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội 48
3.2.7. Thông tin về kinh tế xã hội của các hộ gia đình tại Na Rì 49
3.3. Đặc điểm đất đai của các xã nghiên cứu liên quan đến quản
lý tài nguyên rừng cộng đồng 51
3.3.1. Đặc điểm chung của xã Lạng San liên quan đến quản lý
tài nguyên rừng 51
3.3.2. Đặc điểm chung của xã Văn Minh liên quan đến quản
lý tài nguyên rừng 59
3.4. Thực trạng sở hữu và sử dụng đất của phương thức quản lý
rừng cộng đồng trên địa bàn huyện Na Rì 65
3.4.1. Phương thức quản lý rừng nhà nước 66
3.4.2. Phương thức quản lý rừng tư nhân 68
3.5. Sự chia sẻ lợi ích trong phương thức quản lý rừng cộng đồng
tại huyện Na Rì 71
vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU
Trang
Bảng 1.1: Các chính sách liên quan đến lâm nghiệp cộng đồng 23
Bảng 3.1: Thông tin chung về các hộ điều tra tại Na Rì 49
Bảng 3.2: Đầu tư của các hộ gia đình tại Na Rì năm 2012 50
Bảng 3.3: Tổng thu của các hộ gia đình tại Na Rì năm 2012 51
Bảng 3.4: Thống kê diện tích đất đai xã Lạng San năm 2012 52
Bảng 3.5: Lược sử thôn Bản Sảng, xã Lạng San 56
Bảng 3.6: Lược sử thôn Too Đóc, xã Lạng San 57
Bảng 3.7: Thống kê diện tích đất đai xã Văn Minh năm 2012 61
Bảng 3.8: Lược sử thôn Nà Mực, xã Văn Minh 62
Bảng 3.9: Lược sử thôn Khuổi Liềng, xã Văn Minh 64
Bảng 3.10: Diện tích rừng dưới hình thức nhà nước quản lý tại Na Rì
năm 2012 66
Bảng 3.11 : Thống kê diện tích các loại rừng dưới hình thức nhà nước
quản lý tại Na Rì năm 2012 66
Bảng 3.12: Diện tích đất rừng dưới hình thức quản lý tư nhân tại Na Rì
năm 2012 68
Bảng 3.13:Thống kê diện tích các loại rừng dưới hình thức quản lý tư
nhân tại Na Rì năm 2012 69
Bảng 3.14: Thống kê diện tích các loại rừng dưới hình thức quản lý
cộng đồng tại Na Rì năm 2012 70
Bảng 3.15: Diện tích rừng cộng đồng dưới các hình thức quản lý 71
Bảng 3.16: Đặc trưng về tài nguyên rừng cộng đồng tại Na Rì 73
Bảng 3.17: Chia sẻ lợi ích trong rừng cộng đồng tại huyện Na Rì 74
Bảng 3.18: Những xung đột trong phương thức quản lý rừng cộng đồng
tại huyện Na Rì 77
Số hóa bởi trung tâm học liệu
1
MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Trong những năm qua, xu hướng nhận thức về vai trò của cộng đồng
trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng đã có nhiều thay đổi. Khái niệm về
rừng cộng đồng đã được nhìn nhận một cách rộng rãi và đang phát triển một
cách nhanh chóng. Theo đánh giá của tổ chức lương thực thế giới thì khái
niệm về quản lý rừng cộng đồng đã phát triển nhanh hơn tất cả các lĩnh vực
quan tâm khác trong quản lý và phát triển tài nguyên rừng.
Hơn một thập kỷ qua Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong phát triển tài
nguyên rừng. Tuy nhiên, trên bình diện chung thì tỷ lệ che phủ rừng vẫn còn ở
mức độ thấp. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy thoái rừng ở Việt
Nam. Trong đó việc người dân chưa được trực tiếp tham gia vào công tác
quản lý, bảo vệ rừng là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Ở
nhiều địa phương chính quyền và các cơ quan chuyên môn chưa có được một
giải pháp hữu hiệu nhằm thúc đẩy, lôi kéo sự tham gia của cộng đồng trong
công tác quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng. Những kinh nghiệm
bản địa, luật tục và thể chế truyền thống vẫn chưa được nhận diện, nhìn nhận,
sử dụng một cách đúng mức và cũng chưa được vận dụng, phát huy và lồng
ghép một cách một cách có hiệu quả với những thể chế và luật pháp của Nhà
nước trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng.
Quản lý rừng cộng đồng được phát triển nhờ vào chính sách giao rừng
cho cộng đồng dân cư thôn bản với mục tiêu là gắn rừng với đời sống cộng
đồng và mang lại lợi ích cụ thể cho cộng đồng, đồng thời thúc đẩy tiến trình
quản lý rừng bền vững dựa vào cộng đồng. Thực tế chúng ta có chính sách
giao rừng nhưng lại chưa có cơ chế chính sách cho cộng đồng được sử dụng
Đánh giá tình hình sử dụng đất rừng, sự chia sẻ lợi ích của cộng đồng
dân cư trong phát triển lâm nghiệp cộng đồng trên địa bàn huyện Na Rì để
đưa ra những giải pháp phát triển lâm nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và
nâng cao đời sống cho cộng đồng dân cư sống cạnh bìa rừng. Số hóa bởi trung tâm học liệu
3
2.2. Mục tiêu cụ thể
- Đánh giá được thực trạng về quyền sở hữu và sử dụng đất rừng của
cộng đồng dân cư tại huyện Na Rì.
- Phân tích được sự chia sẻ lợi ích của hình thức quản lý rừng cộng
đồng tại huyện Na Rì.
- Xác định được những xung đột về sử dụng, quản lý trong hình thức
quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì.
- Đánh giá được sự tác động của hình thức quản lý rừng cộng đồng đến
đời sống người dân huyện Na Rì.
- Đề xuất được các giải pháp chủ yếu nhằm đưa ra những cơ chế về
quyền sở hữu và sử dụng đất hữu hiệu đối với cộng đồng dân cư sống cạnh
bìa rừng.
Số hóa bởi trung tâm học liệu
4
Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
về mặt môi trường. WCED (1987) cũng nhấn mạnh "những nhu cầu thiết yếu
của người nghèo trên thế giới phải được ưu tiên trên tất cả", có nghĩa rằng
phát triển bền vững phải cho phép gia tăng mức sống (theo nghĩa rộng), với
sự chú ý đặc biệt đến cuộc sống của người nghèo, đồng thời phải tránh những
chi phí đáng kể và không thể bồi thường được mà thế hệ sau phải gánh chịu.
1.1.1.2. Đặc điểm phát triển bền vững
Phát triển bền vững có các đặc điểm sau:
- Sử dụng đúng cách nguồn tài nguyên thiên nhiên mà không làm tổn
hại hệ sinh thái và môi trường;
- Tạo ra các nguồn vật liệu và năng lượng mới;
- Ứng dụng công nghệ sạch, công nghệ phù hợp với hoàn cảnh địa
phương;
- Tăng sản lượng lương thực, thực phẩm;
- Cấu trúc và tổ chức lại các vùng sinh thái nhân văn để phong cách và
chất lượng cuộc sống của ngươì dân đều thay đổi theo hướng tích cực. Có khá
nhiều mô hình phát triển bền vững, đã được đề xuất. Tuy nhiên, sơ đồ kinh
điển mô hình phát triển bền vững thường được đề cập như là sự dung hoà
giữa ba lĩnh vực : Kinh tế - Môi trường - Xã hội.
Kinh tế
Xã hội Môi trường
Sơ đồ 1: Mô hình kinh điển về mối quan hệ giữa
Kinh tế - Môi trường -Xã hội
(Nguồn: Nguyễn Đình Hải, 2001) Số hóa bởi trung tâm học liệu
Số hóa bởi trung tâm học liệu
7
Những tiêu chí nói trên là những điều kiện cần và đủ để đảm bảo sự
phát triển bền vững của xã hội, nếu thiếu một trong những điều kiện đó thì sự
phát triển sẽ đứng trước nguy cơ mất bền vững.
1.1.1.3. Các nguyên tắc của phát triển bền vững
Hội nghị Thượng đỉnh về Môi trường và Phát triển bền vững tại Rio
Janeiro (Braxin) tháng 6 năm 1992 đã đưa ra ý kiến thống nhất của 172 Quốc
gia về sự cần thiết phải xây dựng một xă hội bền vững trên trái đất. Đây là xã
hội kết hợp hài hòa giữa việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, một xã
hội có nền kinh tế và môi trường bền vững.
Để xây dựng một xã hội phát triển bền vững, các nhà môi trường đa đề
ra 9 nguyên tắc:
(1) Tôn trọng và quan tâm đến đời sống cộng đồng;
(2) Cải thiện chất lượng cuộc sống con người;
(3) Bảo vệ sức sống và tính đa dạng trên trái đất;
(4) Giảm đến mức thấp nhất sự khánh kiệt nguồn tài nguyên không tái tạo;
(5) Tôn trọng khả năng chịu đựng của trái đất;
(6) Thay đổi thái độ và hành vi cá nhân;
(7) Giúp cho các cộng đồng có khả năng tự giữ gìn môi trường của mình;
(8) Đưa ra một khuôn mẫu quốc gia cho sự phát triển tổng hợp và bảo vệ;
(9) Xây dựng khối liên minh toàn cầu.
1.1.2. Cơ sở lý luận về quản lý rừng bền vững
Trong thời gian gần đây, quản lý rừng bền vững đã trở thành một
nguyên tắc đối với quản lý kinh doanh rừng đồng thời cũng là một tiêu chuẩn
mà quản lý kinh doanh rừng phải đạt tới. Quản lý rừng bền vững là quá trình
quản lý những lâm phận ổn định nhằm đạt được một hoặc nhiều hơn những
mục tiêu quản lý rừng đã đề ra một cách rõ ràng, như đảm bảo sản xuất liên
như thông qua thuê, khoán thậm chí là làm công ăn lương. Sự tham gia trong
quản lý rừng không đơn thuần là một thuật ngữ mà đã và đang trở thành một
khái niệm, một thực tiễn. Số hóa bởi trung tâm học liệu
9
Tuy nhiên, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm sự tham gia.
Theo Ngân hàng thế giới, sự tham gia được định nghĩa như là một quá
trình, thông qua đó các chủ thể hay các bên liên qua cùng tác động và chia
sẻ những sáng kiến phát triển và cùng ra quyết định. Năm 1994, Hoskin
đưa ra một định nghĩa rõ ràng hơn về sự tham gia trong lâm nghiệp, đó là
“Sự tham gia là sự thực hiện trồng và quản lý rừng của nam và nữ trong
cộng đồng (những người bên trong cộng đồng) với sự hỗ trợ của những
người bên ngoài cộng đồng”.
Năm 1996, Hosley đưa ra các mức độ từ thấp đến cao của sự tham gia,
đó là: tham gia có tính chất vận động; tham gia bị động; tham gia qua hình
thức tư vấn; tham gia vì mục tiêu được hưởng các hỗ trợ vật tư từ bên ngoài;
tham gia theo chức năng; tham gia hỗ trợ; tự huy động và tổ chức. Fisher
(1984) cho rằng, không có vai trò trong quá trình quyết định thì sự tham gia
chỉ là vô nghĩa. Câu hỏi quan trọng nhất ở đây không phải “Ai thực hiện” mà
“Ai quyết định” trong quản lý rừng.
1.1.3. Cơ sở lí luận về lâm nghiệp cộng đồng
1.1.3.1. Các khái niệm về cộng đồng
Cộng đồng trong khái niệm quản lý rừng cộng đồng (QLRCĐ), được
giới hạn là tập hợp của các cá nhân trong một thôn bản gần rừng gắn bó
chặt chẽ với nhau qua hoạt động sản xuất, sinh hoạt và đời sống văn hoá xã
hội (FAO, 2000). “Cộng đồng bao gồm toàn thể những người sống trong
một xã hội có những đặc điểm giống nhau và có mối quan hệ gắn bó chặt
một quá trình Nhà nước giao rừng và đất rừng cho cộng đồng quản lý, bảo vệ
và phát triển rừng, đất rừng theo hướng bềnvững và góp phần cải thiện điều
kiện sinh kế của cộng đồng ngày một tốt hơn.
Ở Việt Nam, khái niệm “cộng đồng” được dùng trong lĩnh vực quản lý
tài nguyên rừng có thể khái quát thành 2 loại quan điểm chính sau đây:
Thứ nhất, “cộng đồng” là một tập hợp những người sống gắn bó với
nhau thành một xã hội nhỏ có những điểm tương đồng về mặt văn hoá, Số hóa bởi trung tâm học liệu
11
kinh tế, xã hội truyền thống, phong tục tập quán, có các quan hệ trong sản
xuất và đời sống gắn bó với nhau và thường có ranh giới không gian trong
một thôn bản.
Theo quan niệm này, “cộng đồng” chính là “cộng đồng dân cư thôn
bản” (sau đây “thôn bản” được gọi chung là “thôn” cho phù hợp với Luật Bảo
vệ và Phát triển rừng năm 2004).
Thứ hai, "cộng đồng" được dùng trong quản lý rừng chính là nói đến
các nhóm người có mối quan hệ gắn bó với nhau trong sản xuất và đời sống.
Như vậy, theo quan niệm này, “cộng đồng” không phải chỉ là cộng đồng dân
cư toàn thôn mà còn bao gồm cả cộng đồng sắc tộc trong thôn; cộng đồng các
dòng họ hoặc các nhóm hộ trong thôn.
Mặc dù có những quan niệm khác nhau về cộng đồng, nhưng phần lớn
các ý kiến đều cho rằng “cộng đồng” được dùng trong quản lý rừng chính là
nói đến cộng đồng dân cư thôn. Tại Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng
năm 2004 đã định nghĩa “Cộng đồng dân cư thôn là toàn bộ các hộ gia đình,
cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị
tương đương”. Như vậy, “cộng đồng” được dùng trong tài liệu này là khái
niệm cộng đồng được quy định tại Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004
đồng, được hình thành chủ yếu thông qua chính sách giao đất, giao rừng cho
cộng đồng dân cư thôn.
Tóm lại hình thức quản lý này bao gồm các đối tượng chính sau: Cộng
đồng trực tiếp quản lý những diện tích rừng hoặc những đám cây gỗ của họ từ
lâu đời. Cộng đồng trực tiếp quản lý những khu rừng được Nhà nước giao.
Các hoạt động mang tính chất lâm nghiệp khác do cộng đồng tổ chức phục vụ
lợi ích trực tiếp cho cộng đồng.
Cũng cần nói thêm rằng theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004,
có quy định nếu cộng đồng được giao rừng tự nhiên thì cộng đồng chỉ có
quyền sử dụng chứ không có quyền sở hữu khu rừng đó và được thực hiện
thông qua chính sách hưởng lợi từ rừng, đương nhiên nếu cộng đồng quản lý Số hóa bởi trung tâm học liệu
13
rừng trồng được hình thành bằng nguồn vốn tự có của mình thì cộng đồng có
quyền sở hữu khu rừng đó.
- Thứ hai là quản lý rừng dựa vào cộng đồng: Đây là hình thức cộng
đồng tham gia quản lý các khu rừng không thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở
hữu chung của họ mà thuộc quyền quản lý, sử dụng sở hữu của các tổ chức
nhà nước hoặc các thành phần kinh tế khác nhưng có quan hệ trực tiếp đến
đời sống, đến việc làm, thu hoạch sản phẩm, thu nhập hay các lợi ích khác của
cộng đồng. Hình thức này có thể chia thành hai đối tượng:
- Rừng của hộ gia đình, cá nhân là thành viên trong cộng đồng. Cộng
đồng tham gia quản lý với tính chất hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau, chia sẻ lợi ích
cùng nhau trên cơ sở tự nguyện nhằm tạo thêm sức mạnh để bảo vệ rừng, hỗ
trợ hoặc đổi công cho nhau trong các hoạt động lâm nghiệp.
- Rừng thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu của các tổ chức nhà nước
(các ban quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng, các lâm trường, công ty lâm
đối linh hoạt, chủ yếu tập trung vào việc bảo vệ, khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh
tự nhiên rừng. Các hoạt động thực tiễn của LNCĐ chủ yếu trong phạm vi cá
nhân, hộ gia đình và cộng đồng thôn. Nó được thể hiện thông qua hệ thống
trang trại nông lâm nghiệp hộ gia đình, rừng cộng đồng, chế biến sản phẩm,
dịch vụ trong phạm vi thôn và hộ gia đình. Ngoài ra còn bao gồm các hoạt
động phục vụ cho phát triển cộng đồng như: phát triển cơ sở hạ tầng trong
phạm vi thôn, chuyển giao kỹ thuật, phổ cập lâm nghiệp
đ) Đặc điểm vai trò của người dân trong LNCĐ: Người dân giữ vai
trò trung tâm, họ vừa là nhân tố hành động vừa là người hưởng lợi, các
nhà chuyên môn chỉ đóng vai trò tư vấn, không có vai trò thực hiện và
chịu trách nhiệm.
1.1.3.5. Tiêu chí nhận biết LNCĐ
Tiêu chí về LNCĐ được xây dựng dựa trên cơ sở khái niệm LNCĐ, do
có những quan niệm khác nhau về LNCĐ nên có những ý kiến khác nhau về Số hóa bởi trung tâm học liệu
15
tiêu chí nhận biết LNCĐ, tuy nhiên có thể khái quát một số tiêu chí chính sau
đây:
a) Quyền sử dụng đất và quyền sử dụng rừng thuộc về cộng đồng
Đây là một trong những tiêu chí quan trọng nhất để xác lập rừng cộng
đồng. Rừng và đất rừng có mối quan hệ mật thiết với nhau, trong đó rừng với
tư cách là tài sản gắn liền với đất. Quyền sử dụng đất và quyền sử dụng rừng
thuộc về cộng đồng, điều đó có nghĩa “cộng đồng” là chủ rừng, được Nhà
nước công nhận quyền sử dụng đất, quyền sử dụng rừng ổn định, lâu dài.
Cộng đồng được khai thác lâm sản và các lợi ích khác của rừng phục vụ cho
mục đích công cộng và cung cấp gỗ gia dụng cho các thành viên trong cộng
đồng, cộng đồng được hưởng thành quả lao động, kết quả đầu tư trên diện tích
trường sản xuất và sinh sống ở cộng đồng nên nhìn chung, cộng đồng không
có doanh thu và lợi nhuận đáng kể từ rừng.
Cộng đồng không có sẵn nguồn tài chính thu từ rừng để trả công lao
động. Tuy nhiên, cộng đồng dân cư thôn có nguồn lao động dồi dào, có
những kiến thức bản địa tốt về lâm sinh, nông lâm kết hợp và quản lý
rừng. Mặc dù dân còn nghèo, nhưng nếu biết huy động tốt các nguồn lực
lao động và kiến thức bản địa cũng sẽ tạo nên một nguồn lực rất quan
trọng để phát triển rừng cộng đồng. Mặt khác, Chính phủ có nhiều chính
sách hỗ trợ để tăng cường sự tham gia của người dân vào quản lý rừng
như tư vấn kỹ thuật, chuyển giao công nghệ thông qua khuyến nông,
khuyến lâm, cho vay vốn với lãi suất ưu đãi để phát triển rừng, xây dựng
cở sở hạ tầng nông thôn.
d) Quản lý rừng cộng đồng bằng những quy ước được xây dựng với sự
tham gia của toàn thể cộng đồng và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền
chấp nhận.
Cộng đồng dân cư thôn sống gần rừng luôn luôn có tác động vào
rừng. Vì vậy, mặc dù Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật về
quản lý rừng nhưng quy ước/hương ước của thôn cũng có tác dụng không
Copyright: Tài liệu đại học ©