MỤC LỤC

PHẦN 1.MỞ ĐẦU 1
1. Lý do ch tài 1
2. Nhim v c tài 1
3. ng nghiên cu 1
4. u 1
5. Cu trúc c tài 1
6. K hoch nghiên cu 1
PHẦN 2. NỘI DUNG 3
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 3
1.1. Thiên cu, nhng 3
1.2. Các h t trên thiên cu. 4
1.2.1. H t chân tri 5
1.2.2. H t o 6
1.2.3. H t o 7
1.3. S liên h gi cao ca thiên c a lí can sát 7
1.4. Hing mc và ln ca các thiên th do nhng 8
1.5. Quan sát bu tri  nh a lí khác nhau 9
1.5.1.  a cc 9
1.5.2.  o. 9
1.5.3.   trung gian. 10
1.6. Chuyng t quay ct 10
1.6.1. Cht t quay 10
1.6.2. Bin thiên ca trt 11
1.7. S bin thiên t ca các thiên th do nhng 14
 tính thi gian 15
1.8.1.  15
1.8.2. .  15
1.8.3. Gi, phút, giây 17
 17

c là khoa hc nghiên cu các thiên th -
nhng vt th tn ti trong bu tri  t Tri, các hành tinh, các
sao chi s tính toán ht
sc phc tn hình là mt s bài ti mang tính tr
duy không gian cao. Vì vy chúng tôi ch n trong
c v thi gian và lm giúp các bn d dàng nhn bit và gii
bài tp mt cách d 
2. Nhiệm vụ của đề tài
- Nghiên cn thc v thi gian và lch troc, làm
nn tng xây dng h thi cho tng dng bài tp c th.
- H thng các dng bài tp v thi gian và lch.
3. Đối tƣợng nghiên cứu
Lý thuyt và các dng bài tp v thi gian và lch.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Thu thp thông tin, tài liu t các ngun: internet, tài liu khác.
- Phân tích và tng hp tài liu.
- D lý thuyt snh và các bài tp vn dng.
5. Cấu trúc của đề tài
- Phn 1: M u
- Phn 2: Ni dung
  lý thuyt.
 ng c v thi gian và lch.
- Phn 3: Kt lu ngh.
6. Kế hoạch nghiên cứu
- T       m tài li   
t.
- T u tháng 2/2014: Nghiên cu lý thuyt, phân loi
các dng bài tp, xây di bài tp phn thi gian và lch.

2

hp vô s t Tri là mt sao c trung bình.  còn có
rt nhiu thiên hà. Nói chung, các thiên th trên thiên cu  rt xa. M
v tinh ct 384.400 km. Mt Tri  t 15
triu kilômét. Các sao  rt xa. Ngôi sao gn nht là C
ánh sáng. Mu chuy
quá xa nên v i gia chúng hi. T c Công
ghép các sao trong mt vùng trên thiên cu thành nhng
hình nhnh gi là chòm sao. Hic trên bu tri có 88
   t tên theo thn tho      
Tiên; tên con v        vt   
Thiên Cm. Mt s           
nht bu trc N th k XVII, tt c các sao trong
c ký hiu bng các ch cái Hy Lp ( , , , thuc chòm
Tiu Hùng. Sao Thiên Lang là sao thui Khuyn.
Khi quan sát các thiên th trên bu tri ta nhn thy Mt Tri di
chuyn gia các chòm sao mi ngày khong 1°, Mn mi ngày
khong 13°. Có 5 thiên th gi   ch chuyn gia các
y bng mng. T 
t ra tun l có 7 ngày, trong mt s ngôn ng, tên các ngày trong tun là tên
ca 7 thiên th ng Anh, th 7 là ngày Th tinh, ch nht là
ngày Mt Tri, th 2 là ngày M
u t  t, ta
thy Mt Tri, mu mc   t dch chuyn lên
bu tri ri ln  phía tây. Mi thiên th v nên trên thiên cu mt vòng tròn,

4
hing này gi là nhng. Nhng có chu k là mt
ng, ta cm thy thiên cu và các thiên th quay quanh mt trc gi là tr
tr. Tr u, ct thiên cu ti thiên cc bc P và thiên
cc n ng chân tri. Tr i trc quay

 nh v trí ca mt thiên th trên thiên cu, ta dùng các h t


Hình I.1. Hệ tọa độ địa lí 5
1.2.1. Hệ tọa độ chân trời
Mt phng nm ngang ct thiên
cu theo mt vòng tròn ln, gi là
ng chân trng thng
ng ct thiên cu ti 2
      i thiên
t phng thng cha
tr      nh Z ct
thiên cu theo mt vòng tròn ln gi
là vòng kinh tuyn. Na vòng kinh
tuy  i là kinh tuyn trên,
ni là kinh tuyi.
Cung vòng tròn ln v t nh Z xung chân tri, gi là vòng
thng
Kinh tuyn tri c ng chân tri t m B   m Nam N.
ng thng nm trong mt phng ngang, qua tâm O và vuông góc vng
BN, cng chân tri tm Tây T.
Thiên th ng thng ct chân tri t ca S
trong h chân tri là:
  )

vòng gi. Trong quá trình nhng, thiên th v nên vòng nhng song song
vo tr a thiên th  
ph thui gian quan sát(
0 90    
), d
ng vi các thiên th  na thiên cu bc, du (

)  na thiên cu nam.
Góc gi  c to bi kinh
tuyn và vòng gi t = cu
   o, 0 < t < 24h.
Góc gi t ca mt thiên th ph
thum
   có ta  không ph
thum và thi gian quan
sát, ta dùng h t o 2. Hình I.4. H t o 2
Trong h t o 2, có hai t     xích kinh .
 xích kinh  là khong cách góc t m ca vòng
gi  vo tro tri theo chiu thun
c chiu nhng).
m xuân phân   m mà Mt Tro tri vào ngày

= cung 

0 360   
hay
0 24h  

Hai t c s dng thun tin cho vic theo dõi v trí các
thiên th trong h mt tri.
1.3. Sự liên hệ giữa độ cao của thiên cực và vĩ độ địa lí của nơi quan sát
    t quay mà
toàn b thiên cu nhng quanh mt
trc gi là tr 
vi trc quay c  t). Tùy theo
t       t
phng chân tri to thành vi tr
nhng góc khác nhau. Ta s chng
minh r cao ca thiên cc quan sát
ti mng 
bán kính thiên cu vô cùng ln nên
ng  A có tr AP,

Hình I.6.
ng  B có tr ng nht vu song song vi trc
t và cùng ct thiên cu  thiên cc P). T hình I.6 ta d dàng thy rng
  
A

thì mt phng chân tri to v a tr  góc

8
AA
h 

B

thì mt phng chân tro thành va

Quan sát ti m nh

u ki mt thiên th có
th có mc và có l

ca nó tha mãn:
| | (90 | |)   

Các thiên th no tr
( 0)
m
và lm Tây (T).
Các thiên th  Bc thiên cu
( 0)
mc  ông Bc và ln 
c.
Các thiên th  Nam thiên cu
( 0)
mc   và ln 
.
9
Cui cùng nu tr s tuyi ca các thiên th tha mãn:
   

thì vòng nhng không cng chân trc không bao
gi ln hoc không bao gi mc.
1.5. Quan sát bầu trời ở những nơi có vĩ độ địa lí khác nhau

, tc thiên cc
n   ng chân tri
(thiên cc Bc trùng v im Bc,
thiên cc Nam trùng v m
Nam)(Hình I.10). ng hp
này vòng nhng ca các thiên th
u thng góc vng chân tri.

Hình I.10
y tt c các thiên th u mc và ln (thi gian mc bng thi gian ln)
c toàn b bu tri sao. 10
1.5.3. Ở vĩ độ trung gian (
0 90  
).

Hình I.11
Hình I.11 v  ng h i
ng  na cu Bc có
       m
mc ln ca thiên th còn ph thuc
 
0
thì thi gian mc bng thi
gian l    a mãn

,
15 360
h 24h

  
   n tc góc ca mt ph  ng ca con lc
ng vn tc quay ct. Khi  o
0
thì
0
.
 S chênh lch v a các v do
Các vt  trên m    cao càng ln thì vn tc dài ca nó trong
chuyt càng ln. Vì vy, khi vng t mt khong
h thì s lch v n bng:

11

2 h 2h
x cos
3P g

 

t, g là gia tc trng,


 a lí.
 Hiu ng Coriolis
Khi mt vt chuyng trong mt h quy chi vt còn

i. Trên thc t, mt s hit thay
i chm và rt nh.
 Hing ting
t có dng phng cu nên lc tác dng ca Mt Tri lên nó không
th ng lên cht tt. 12

Hình I.12
Tm A, lc tác dc F
1
, ti B lc tác dng là lc F
2
. Vì A
gn Mt Tr
12
FF
và kt qu là hp lc cng
làm quay mt pho trùng vi mt pho, song hing
trên không xình nó. Hing này ging
s ting cc.
Kt qu là tro quanh pháp tuyn
O
ca mt phng
o và v nên mt mt nón có góc  nh bng
46 56'
.
Hing tin ng cc Hipparchus phát hin t th k
th c công nguyên.

Hic James Bradley phát hing
ting làm cho c bin thiên liên tc theo thi gian.
   

,

ca các
i. Trong danh mc
các sao hay trong la
   c cho ti các thi
     
s dng t các sao vào các phép
i tính

Hình I.13
n các s hiu chnh do tii vi thm quan sát.
Do ting, thiên cc bc P và thiên cch
chuyn trên thiên cu gia các chòm sao theo mng cong un khúc gn vi
dng hình sin (Hình I.13).
2. Chuyển động của các cực Trái Đất

Hình I.14

T cui th k XIX, các phép
 chính xác cho th a
lí ti m   i có tính tun
hoàn v  khong
0"3
. Vào
u th k XX, mt s trm quan trc
14
1.7. Sự biến thiên tọa độ của các thiên thể do nhật động
Ti thm thiên th mc hay l cao ca nó b
 thu  lúc mn
lúc qua kinh tuy cao ca thiên th n. Ti kinh tuy cao
ca thiên th có giá tr c 
A0

(nu thiên th  v phía
nh), hay
A 180
(nu  v phía Bnh).
T thm qua kinh tuyn thm ln (hay nói tng quát
n thi m qua kinh tuy cao ca thiên th gim dn.
y t chân tri (h, A) ca mi thiên th bin thiên liên tc do nht
ng vi chu kì bng chu kì nhng n m yên trên thiên cu.
  t ca các thiên th c bin
thiên. Ti thm qua kinh tuyn trên thì
t0
và ti thm qua kinh tuyn
i thì
t 180
 ca các thiên th bin
thiên mu t quan trnh chính
xác phc v cho vic d báo gi hàng ngày.

T hình I.15  cao ca
các thiên th khi chúng qua kinh


hay:
Z    

Cn chú ý thêm rng nu quan sát ti mnh mt thiên th nào
m mm l cao khi qua kinh tuyi theo
tha thiên th này không bii theo thi gian.

15
i vi Mt Tri, M m mc và
m l cao khi qua kinh tuyu biy xích
a các thiên th này bii theo thi gian.
1.8. Các đơn vị tính thời gian
1.8.1. Ngày sao và thời gian sao
 , 












 . 














 .


 









 , 










.
1 = 24 

= 24.60 = 24.60.60 giây sao.




















































 . 

(0h) (



). Do




,  . 


















 (t
0












trên (

) 
T 0 12h 12h  
.






(

) 
T 12 12 24h  
hay 0h.













.

 23°27, 








  (


, ).

Hình I.16
,  22/12  













. 

























 

i sai:
m
TT  

hay
m
TT 

  


 .













.














 . Trong quan
 





 , 













. 

1 2 
 , 












,  , 









1.8.4. Tháng thiên văn
Chu k ca qu o Mnh so vi thiên cc gi là
tháng thiên ng th M li ti v 
 c so vi các ngôi sao, ting La tinh gi là sidus và nó dài khong
27,321661 ngày (27 ngày 7 gi 43 phút 11,5 giây). Ki c
ghi nhn trong các n và Trung Quc theo
i ta chia bu tri ra làm 27 hay 28 cung, mc nhn
dng bng (các) ngôi sao d thy nh
1.8.5. Tháng giao hội
Là chu k trung bình ca chuyng ca Mi Mt Tri.
Tháng giao hi có liên quan ti các pha ca Mu
hin b ngoài ca M thuc vào v trí ca nó so vi Mt Tri khi
quan sát t t. Trong khi Mt thì
n trong chuyng vòng quanh ca mình xung quanh

18
Mt Trc hin xong mt vòng
di chuyi so vn phi di
chuyn thêm mt khong cách n t ti v trí mi sao cho c quan
sát t t là nm cùng  v trí so vi Mt Tru. Chu k dài
c gi là tháng giao hi. Do các nhiu lon trong các qu o ca
t và Mng thi gian thc t gia các chu k tu
có th ng t khong 29,27 ti kho dài trung bình dài
hn là khong 29,530589 ngày (29 ngày 12 gi 44 phút 2,9 giây). Tháng giao
hc s dng trong chu k Meton.
1.9. Các loại giờ thƣờng dùng
1.9.1. Giờ địa phƣơng và độ kinh địa lý
Gi c xnh cho m c gi là gi a
      m trên cùng mt kinh tuyn có cùng gi a
 ca Mt Tri không ph thu.

 Hi Phòng l Hà Ni là:
ph s
mHP mHN HP HN
T T 106 43' 105 52' 51' 3 24         

Rõ ràng gi  
1.9.2. Giờ múi – Giờ quốc tế
i si ta dùng gi múi. Gi múi ly theo thang
thi gian Mt Tri trung bình vc c th 

19
Mt chia thành 24 múi gii hn bi 24 kinh tuyn nu nhau
(cách nhau
15
hay 1 gi). m trong cùng mt múi dùng thng
nht mt gi. Trên thc t ng biên gii gia các múi còn phi da theo
ng biên gia lí ca tng quc gia. Gi múi là gi Mt Tra
a kinh tuyn chính gi D dàng thy rng hai múi liên tip
nhau có gi múi khác nhau 1 gi.  t n 23. Múi s 0 là
múi mà kinh tuyn gia cp
 theo chiu quay ct.

20 Hình I.18

21
mc ln 25 lng mình v i là 6h
ngày 26. Hi ng nhm l       i v   m
Magenllan khi h t l.
 tránh s nhm ln ng dc
theo kinh tuyn
180
t lin). Nhi du
t qua kinh tuyn này t i gim ngày lch ca
mình 1 ngày và nu theo chiu t  cho
phù hp vi lch c n.

22
1.10. Lịch. Các mùa
1.10.1. Chứng minh Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời
 t va chuy ng
quanh Mt Tri va t quay quanh
mình nó. Mt phng qu o ca
 t ct thiên cu theo mt
ng tròn ln g   o.
   t chuy ng
quanh Mt Tri mà quan sát các sao
 g      y
i rõ rt, c th là mi sao di
chuyn trên thiên cu trong m
theo m

Hình I.19

.  thu
c nh ca sao na th i ta phng ng kính

0
O (
01
K O KK
)a ng kính
0
K S'

to vc KS mt góc

c gi là góc chuyn tinh sai ca sao S.

23
T hình I.20, ta có:
v
sin sin
c
 
,


là góc gi ng ca
t KA. A gm tm apec). Vì

bé nên có th vit:
v
206.265 sin

t Tri ln thì ta thy
 bu mc. Mi khi nhn bic các chòm sao
i thì ta có th nh gi gng hn vào tháng 3
chòm Trinh N lên cao khong
30
thì Mt Trc khong 2 gi.
Chu kì chuyng ca Mt Tro chính là chu kì chuyn
ng ct quanh Mt Tri bng 365,25 ngày.

Trích đoạn Bài toán tổng hợp

---