THỰC THỂ TRỜI TÂM LINH
TRONG THẾ GIỚI NHÂN QUẢ TRUYỆN KIỀU
QUA BÚT PHÁP NGUYỄN DU

GS.TSKH Nguyễn Lai

Từ trước đến nay, khi nói đến thế giới nhân quả trong truyện Kiều, chúng ta
thường nghĩ đến trời. Coi trời như một thực thể tâm linh, và coi cho hay
muôn sự tại trời như một nguyên nhân tâm linh bao trùm, chi phối mọi sự
biến xảy ra trong cuộc đời đầy bất hạnh của Kiều. Nhưng thực ra, về một
phương diện khác, dù sao, cũng phải thấy rằng sức sống cảm xúc thẩm mĩ
đích thực của tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, theo quy luật sâu xa vốn có của
nó, không đơn giản chỉ là cái toát ra từ sự thuyết giải trừu tương mang tính
định mệnh thông qua cho hay muôn sự tại trời của Nguyễn Du.

Chính vì thế, cũng không phải hoàn toàn ngẫu nhiên mà trong giảng dạy
truyện Kiều, đã từ rất lâu, vượt qua nguyên nhân tâm linh cho hay muôn sự
tại trời ấy, người ta đã vạch chỉ ra cái nguyên nhân xã hội đích thực sâu xa
hơn và cũng trần thế hơn khi nói về chủ đề tư tưởng của tác phẩm : Truyên
Kiều là tác phẩm tố cáo chế độ phong kiến thối nát chà đạp lên quyền sống
của người phụ nữ…

Vì sao có cách quy nạp khác nhau này ?

Như đã đề cập,Truyên Kiều của Nguyễn Du là một tác phẩm nghệ thuật ngôn
từ. Khi đến với loại tác phẩm này, theo quy luật riêng của nó, dĩ nhiên bao giờ
người ta cũng đến bằng đường dây biểu cảm thông qua sự rung động bằng
sức sống hình tượng . Người ta không thể đến đơn thuần hoàn toàn bằng lí
trí thông qua hệ thống những thuyết giải trừu tượng mang tính luận đề. Với
người đọc, không có nguyên tắc trên thì không thể có cơ hội phát huy xúc cảm
thẩm mĩ của chính riêng mình để đến đích thực với tác phẩm nghệ thuật chân

trần thế. Nguyến Du trách trời, trách hóa công. Nhưng dù vậy, ở đây, đập
mạnh vào cảm xúc cảm giác chúng ta không phải trời. Mà đập mạnh vào cảm
xúc cảm giác cuả chúng ta chính là hành vi khốn nạn của bọn quan lại sai nha
và lũ đầu trâu mặt ngựa được Nguyễn Du miêu tả.

… Người xách thước, kẻ tay đao
Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi
Gìà giang một lão một trai
Một dây vô lại buộc hai thâm tình

… Rường cao rút ngược dây oan
Dẫu rằng đá cũng nát gan lọ người

Và bao nhiêu những cảnh đau lòng như thế diễn ra trên mặt bằng của thế
giới Truyện Kiều qua từng trang sách.Sau bọn quan lai sai nha là đến mụ Tú
Bà, Mã Giám Sinh, Sở Khanh. Sau gã Sở Khanh là Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến, là
bọn Bạc Hà, Bạc Hạnh, v.v Tất cả những thế lực của xã hội đen tối ấy thay
nhau vùi dập cuộc đời Kiều, mang lại bao nỗi khổ đau, sầu thảm và nát tan
trong tâm trạng Kiều:
.
… Khi tỉnh rựou lúc tàn canh
Giật mình mình lại thương mình xót xa.
Xưa sao phong gấm rủ là
Giờ sao tan nát như hoa giữa đường.

Không có bọn đao phủ bằng xương bằng thịt thì làm sao có sự đau đớn
trần thế ê chề ấy. Không có cái nguyên nhân trần thế gây bởi bọn vô lại trên
thì làm sao người đọc có đủ căm phẩn oán hờn để nguyền rủa và tố cáo cái xã
hộị phong kiến thối nát đang chà đạp lên quyền sống của người phụ nữ .


Đúng vậy, tài sắc của Kiều chính là một cái nghiệp. Theo cách lí giải của học
giả Trần Trọng Kim :” Chữ nghiệp của nhà Phật là dich theo cái nghĩa
Karman (tiếng Phạn), tức là những việc đã làm kiếp trước kết thành cái quả
của kiếp sau. Có cái nghiệp ấy nằm sẵn trong mình, cho nên từ lời nói đến
tiếng đàn đánh ra đều có cái giọng đau đớn sầu khổ. Người đã có cái nghiệp
như thế tất là đa tình đa cảm. Hai cái đó là cái mồi vô hình, cái dây vô hình
đưa người ta vào đúng cái nghiệp của minh.”.( Lời tưa Trần Trọng Kim viêt
cho Truyện Kiều ,Nxb, Tân Việt,Saigon,1941).

Vâng, cái nghiệp của Kiều là như thế đó ! Khi kẻ nào… đã mang lấy nghiệp
vào thân… thì kẻ ấy…cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa…!!!

Nếu nguyên nhân xã hội được quy về cái nghiệp thì dĩ nhiên cái nghiệp gắn
liền với nguyên nhân bẩm sinh ở đây luôn được diễn dịch gắn với vấn đề tiền
đinh, tiền kiếp nằm trong sự bao trùm của nhân quả …

Rằng hồng nhan tự thuở xưa
Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu

… Tài tinh chi lắm cho trời đất ghen
Chũ tài cùng với chữ tai một vần

… Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa

Từ góc độ nào đó, chúng ta có thể hiểu tài sắc vốn là lợi thế của con
người. Trong cuộc sống thực tế, tài sắc gắn liền với truân chuyên nếu có
chăng vốn chỉ là cá biệt. Nhưng chính ở đây, qua cách giải thích theo hướng
“tâm linh hóa”, nó đã được khái quát thành vấn đề phổ biến. Và cũng chính ở
đây, còn một điều trớ trêu đáng nói hơn : Mặc dù thế lực xã hội đen tối là

chỗ, dù khổ sở như thế nào, nàng cũng giữ được cái tâm trong sạch, cái bụng
nhân nghĩa và cái sức cố gắng phấn đấu với nghiệp chướng của mình. Cái giá
trị con người ta ở đời cốt là ở chỗ ấy, mà cái nhân cách con người ta có rõ rệt
ra, là cũng ở chỗ ấy” ( Lời tựa Trần Trọng Kim viết cho Tuyện Kiều, Nxb Tân
Viêt, Saigon,1941)

Vâng, Rằng hồng nhan tự thuở xưa Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu ?!

Đến đây, từ những xúc động dồn nén trong trái tim người đọc, phải chăng
ta có thể hỏi rằng : Nếu điều bạc mệnh không chừa kiếp hồng nhan là cái vốn
bẩm sinh, thì không lẽ điều bạc mệnh không thể chừa cái lòng hiếu nghĩa và
sự cố gắng vượt qua định mệnh để thể hiện lòng hiếu nghĩa trung trinh hết
mực của nàng Kiều ?! Và cũng thế…Khi nói đến nhân quả, dù theo hướng
tâm linh của Trời Phật, thì cũng phải nói đến một chút công bằng nào đó của
Trời Phật theo cái châm ngôn nhân quả “ ở hiền gặp lành” của chính nhà
Phật chứ ! Chẳng lẽ ngoại trừ Kiều ?! Chẳng lẽ thế gian đang hiện hữu này lại
hoàn toàn vô cảm, không thể xót thương lòng hiếu nghĩa hết mực trung trinh
của nàng Kiều.?! Và chẳng lẽ thế gian này không đủ sáng suốt coi đó như là
cái nhân giữa cuộc đời trần thế để từ đó cân bằng lại - bằng một cái quả nào
đó cũng trần thế - cho người xấu số ?!

Từ chỗ sâu thẳm trong tâm thức của người đoc, rõ ràng hiếu nghĩa của Kiều
là một phẩm chất nhân bản. Một phẩm chất nhân bản vừa cá nhân vừa xã hội
cao đẹp nhất của Kiều. Hiếu nghĩa là sức mạnh nhất quán vừa là động lực xã
hội của Kiều. Nếu quả ở đời có mối liên hệ nhân quả theo phương châm của
nhà Phật “ở hiền gặp lành” thì, dù sao, đây cũng chính là lúc cuộc đời của
Kiều phải được đền bù …

Vâng, cuối cùng, đây có lẽ cũng là lúc người đọc không vô cảm trước số
phận của Kiều có thể mong chờ và đòi hỏi sự định vị lại ngòi bút của chính tác

nhân ái… và cả trong bút pháp nghệ thuật của mình…Cốt truyện gốc không có
đoạn tái hồi Kim Trong. Nguyễn Du bổ sung một cách sáng tạo đoạn này vào
cốt truyện Thanh tâm tài nhân. Tại đây, nhà đại văn hào Nguyễn Du của
chúng ta phán xử sự đời không phải bằng một sự chiêm nghiệm đơn thuần
tâm linh mà là bằng một trái tim vừa tâm linh vừa trần thế của người nghệ sĩ
.Có thể nói đến đây, ở đây, và giờ đây, cái gọi là tâm linh …với Nguyễn Du, đã
trở thành một thứ tâm linh có lí tính. Và lí tính ở đây (theo cách nói của
Lênin) rõ ràng “ là một thứ lí tính có cơ sở cảm tính một cách vững chắc” từ
trái tim trần thế đích thực của con người !

Có người cho rằng đoạn tái hồi Kim trọng chỉ là một biện pháp nghệ thuật.
Theo tôi, nói như thế không sai nhưng chưa đủ. Và nói như thế đúng nhưng
còn hời hợt. Nói như thế phải chăng là chúng ta chưa tôn vinh đúng mức giá
trị nhân văn sâu sắc trong việc “trần thế hóa cái thề giới tâm linh” từ chỗ sâu
thẩm nhất nơi trái tim nghệ thuật của nhà nhân văn - nghệ sĩ thiên tài
Nguyễn Du ( qua sự sáng tạo thêm đoạn tái hồi Kim Trọng ) !

Phải, không có gì quá tuyệt tác trong đoạn tái hồi Kim Trọng. Nhưng, nếu
không có đoạn tái hồi Kim Trọng mà Nguyễn Du bổ sung, thì với người đọc ý
nghĩa xã hội nhân văn của Truyên Kiều chưa đủ rõ. Đặc biệt, nếu không có sự
sáng tạo này thì mạch chủ đề tư tưởng sâu kín nhất ẩn trong cái lô gic Thiện
căn ở tại lòng ta, Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài nơi Truyện Kiềukhông thể
có được; và nếu có chăng, nó không đủ sức nặng hình tượng thẩm mĩ theo
đúng quy luật văn chương để giải tỏa nỗi bức xúc đang cần được giải tỏa nơi
trái tim người đọc …

Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa
Thiện căn ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài

rằng : Tại đây, trong lòng người đọc, ở chỗ mà sức mạnh trần thế có thể đươc
bừng sáng lên một cách rõ ràng này – ở chỗ mà sức mạnh xã hội có thể lấn át
sức manh tâm linh trong cách xét đoán nhân quả này – vâng, và ở chỗ mà
người đọc cảm thấy không cần phải có một ông trời tâm linh này, thì, tuy dù
Nguyễn Du vẫn cho trời xuất hiện, và trời gần trời xa xuất hiện ở đây – qua
bút pháp của Nguyễn Du – chắc chắn không còn hoàn toàn là một ông trời
tâm linh, một ông trời định mênh, mà là một ông trời trần thế !!!…

Và cuối cùng, khi đã cảm nhận được điều này trong sự rộng mở sức mạnh
cảm hứng để chủ động phán xét thực thể trời tâm linh ở cung bậc “trần thế”
kia, chắc chắn người đọc sẽ dế dàng hiểu được, vì sao trong phần tóm tắt
Truyện Kiều để giớithuyết với người đọc, Nguyễn Du có thể đi xa hơn. Vâng,
tại đây, bằng một giọng điệu tổng luận khá mỉa mai, Nguyễn Du chẳng những
“trần thế hóa” mà thậm chí còn chủ động “ trần tục hóa” với một cung bậc
cực đoan hơn về một ông trời “quen thói đánh ghen”vốn đã từng được chính
Nguyễn Du “tâm linh hóa” …

Trăm năm trong cõi người ta
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau
Trãi qua những cuộc bễ dâu
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng
Lạ gì bỉ sắc tư phong
Trời xanh QUEN THÓI má hồng ĐÁNH GHEN !
. . . . . . . . . . . . . . . . . . *

Tóm lại, nhìn chung về mặt nghệ thuật, nếu đứng từ nguyên tắc tiếp nhận
để chủ động xem xét một cách tổng quan cách xác lập và lí giải mối liên hệ