1
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN
CHO NHỮNG NHÀ HOẠCH ĐỊNH
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN
CHO NHỮNG NHÀ HOẠCH ĐỊNH
Quản lý di sản đô thị trong bối cảnh phát triển đô thị ở Việt Nam
Institute for
Conservation of
Monuments
Institute for
Conservation of
Monuments
nuffic
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN
CHO NHỮNG NHÀ HOẠCH ĐỊNH
Quản lý di sản đô thị trong bối cảnh phát triển đô thị ở Việt Nam
Xây dựng nội dung:
Donovan Rypkema, Heritage Strategies International
Lê Thành Vinh,
Viện Bảo tồn di tích
Paul Rabe, Urban Solutions
Ester Van Steekelenburg, Urban Solutions
Trần Xuân Bách, Urban Solutions
David Brenner, Urban Solutions
Tống Thị Thu Lan, Urban Solutions
Huỳnh Phương Lan, Viện Bảo tồn di tích
Và các chuyên gia Viện Bảo tồn Di tích
Ban biên tập:
David Brenner, Urban Solutions
Paul Schuttenbelt, Urban Solutions
Lê Thành Vinh, Viện Bảo tồn di tích
Những di sản bao gồm các ngôi nhà, di tích, khu phố, quần
thể các công trình xây dựng hay cảnh quan có giá trị nổi bật
toàn cầu phản ánh quá trình phát triển của một cộng đồng.
Những di tích còn lại của quá khứ mang đến những câu chuyện
lịch sử sinh động, phong phú với giá trị giáo dục cao đối với
người dân và những du khách, để hiểu và trân trọng hơn sự
phát triển và thay đổi trong cộng đồng.
Tài liệu hướng dẫn này sẽ giúp những nhà quản lý, quy
hoạch đô thị, những nhà đầu tư, phát triển, chuyên gia về di
sản và các cán bộ quản lý địa phương trong những nỗ lực bảo
tồn di sản đô thị, góp phần phát triển một nền kinh tế lành
mạnh, nâng cao niềm tự hào cộng đồng và bảo vệ các di sản
vì tương lai của các thế hệ sau này. Với những mục tiêu trên,
tài liệu này đưa ra so sánh giữa bối cảnh của Việt Nam với các
nguyên tắc và các trường hợp quốc tế, với hy vọng cung cấp
những hướng dẫn cần thiết cho quá trình bảo tồn di sản ở các
thành phố Việt Nam.
Chúng tôi hy vọng rằng với những ví dụ thực tế điển hình,
tài liệu này sẽ hỗ trợ đắc lực cho những nhà quản lý đô thị của
Việt Nam.
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU
Chương 1:
DI SẢN ĐÔ THỊ 8
1.1 Đô thị Việt Nam - Những thay đổi mạnh mẽ 10
1.2 Những thách thức đối với bảo tồn di sản đô thị 10
1.3 Khái niệm di sản đô thị 14
1.4 Giá trị di sản về mặt kinh tế 17
Chương 2:
NGUYÊN TẮC, MỤC TIÊU VÀ TIẾP CẬN 20
mỗi thành phố. Điều này tạo ra nguồn
gốc và những nét đặc trưng cho xã hội,
mang đến cho con người cảm nhận về
thành phố họ đang sống.
CHƯƠNG 1:
DI SẢN ĐÔ THỊ
10 11
H
iện nay, di sản đô thị ở Việt Nam đang phải đối
mặt với rất nhiều áp lực – giá bất động sản, nhu
cầu cơ sở hạ tầng và những áp lực của phát triển
du lịch. Tuy nhiên, song hành với những thách thức này
là những cơ hội mới để bảo vệ di sản, đó là nguồn thu
từ du lịch, sự ghi nhận quốc tế đối với các di sản và cải
thiện đời sống cho người dân. Trong 1 thập kỷ rưỡi vừa
qua, một số thành phố ở Việt Nam đã có những nỗ lực và
thành công đáng kể trong việc xác định và gìn giữ những
di sản văn hóa. Những nỗ lực này có thể được coi là điển
hình, và là bài học kinh nghiệm cho các thành phố khác
của Việt Nam.
Để bảo tồn di sản ở Việt Nam, các giá trị của những
di sản này cần được công nhận rộng rãi. Điều này phụ
thuộc rất lớn vào nhận thức của nhà hoạch định đối với
giá trị kinh tế của di sản. Việc bảo tồn di sản đô thị tạo
ra công ăn việc làm, phát triển du lịch, đồng thời duy trì
điều kiện thuận lợi cho các mô hình kinh doanh nhỏ.
1.1 ĐÔ THỊ VIỆT NAM – NHỮNG
THAY ĐỔI MẠNH MẼ
Sự chuyển biến mạnh mẽ của những đô thị ở Việt Nam
đang là mối đe dọa lớn đến các di sản văn hóa đô thị của
1.2 NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI
BẢO TỒN DI SẢN ĐÔ THỊ
Di sản ở các khu vực đô thị đang chịu sức ép lớn từ
sự phát triển, trong khi đó, không phải di sản nào cũng
được công nhận giá trị xác đáng. Những thách thức đối
với di sản đô thị ở Việt Nam được xác định như sau:
Tỉ lệ đô thị hóa ước tính là 30% và sự tăng trưởng dân
số đang đặt nhiều áp lực hơn nữa lên những thành
phố di sản như thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí
Minh và Huế, nơi những công trình xây dựng đang
mọc lên như nấm, nơi các ngôi nhà cũ kĩ đang dần bị
phá bỏ, nơi ồn ã từng giờ tiếng còi ô tô xe máy, lấn
át đi quang cảnh sống của các khu dân cư và những
đại lộ lá phủ đầy. Những khách sạn được xây dựng,
những ngôi nhà được cải tạo mới trong khu phố cổ
Hà Nội, nhằm đáp ứng nhu cầu của đời sống cũng như
nhu cầu ngày càng tăng cao của du lịch đang phá hủy
dần những nét đặc trưng của khu phố cổ. Bên cạnh đó
những nhận thức hạn chế về đóng góp cộng đồng và
giáo dục chưa đầy đủ về bảo tồn di sản cũng là một
thách thức lớn.
Bảo tồn di sản đô thị không phải là giữ nguyên các
công trình và ngừng các hoạt động của khu vực dân
cư để biến thành bảo tàng, mà ngược lại có thể là một
động thái đa mục tiêu như nỗ lực tôn tạo, tái sử dụng
và phát triển đồng thời bảo tồn những giá trị văn hóa
của di sản, đảm bảo khu vực di sản hòa hợp với nhu
cầu của dân cư và các hoạt động kinh tế. Bảo tồn di
sản được coi là hiệu quả khi đề cập đến thực tế phát
triển kinh tế của khu vực và có khả năng cải thiện tình
và Châu Âu, buôn bán tất cả các loại hàng hóa, từ thực phẩm đến
vàng bạc. Nằm trên bờ sông Thu Bồn cách Đà Nẵng 30 km về phía
Nam, Hội An là một đô thị bên sông yên bình điểm xuyết bởi các đền
chùa miếu mạo và những ngôi nhà mái ngói ”âm - dương” vây kín
những con phố nhỏ. Kết cấu gốc của những ngôi nhà hai bên phố
hầu như còn được giữ nguyên trạng. Kiến trúc Hội An được đặc trưng
bởi sự pha trộn hài hòa của những ảnh hưởng của các trường phái
kiến trúc khác nhau: kiến trúc Việt Nam, Trung Hoa và Nhật Bản. Tất
cả những ngôi nhà cổ ở Hội An đều được xây dựng bằng gỗ, trang
trí bằng những hoành phi, câu đối, và các chi tiết kiến trúc trạm trổ
hoa văn rất cầu kỳ.
Ngày nay, vào những ngày Rằm hàng tháng, khu phố sẽ tắt đèn
điện, nhường chỗ cho một Hội An lung linh và nồng ấm trong hương
vị thời gian xưa cũ với những ánh đèn lồng muôn màu muôn sắc
được người thợ thủ công làm từ các chất liệu truyền thống như lụa,
kính và giấy.
Khu phố cổ này bắt đầu thu hút khách du lịch và những nhà
nghiên cứu từ những năm đầu thập kỷ 80. Đô thị cảng nhỏ bé này
đã làm nên một điều kỳ diệu trong việc bảo tồn và gìn giữ di sản của
chính mình. Hội An làm nên một trong những cảnh quan, di tích tập
trung và dày đặc nhất ở Việt Nam với những con phố cổ, với những
ngôi nhà cổ kính và rất nhiều đền chùa miếu mạo.
Sau nhiều thế kỷ, Hội An vẫn lưu giữ được danh tiếng về một đô
thị cổ truyền thống với những lễ hội dân gian tín ngưỡng và nghệ
thuật ẩm thực tinh tế. Phố cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di
sản Văn hóa Thế giới vào tháng 12 năm 1999.
Phố Hàng Hòm, Hà Nội, Việt Nam (những năm đầu thập kỷ 90)
văn hóa phi vật thể nổi bật, là cái hồn
của phố cổ với những làng nghề cổ và
những hoạt động mang tính chất truyền
phong kiến trong thời Tây Sơn và thời Nguyễn
(1802 – 1945). Trong thời gian chiến tranh,
thành phố Huế đã bị phá hủy nghiêm trọng.
Tuy nhiên một số công trình kiến trúc đặc sắc
của Huế vẫn còn được bảo lưu.
Hiện nay Huế là một trong những điểm đến
nổi tiếng nhất ở Việt Nam. Thành phố được chia
làm hai khu vực là khu vực Kinh thành và khu
vực bên kia sông Hương. Tại khu vực bên kia
sông, mới xây dựng có các công trình tiện ích
như khách sạn, nhà hàng, công ty lữ hành, ngân
hàng. Du khách tới Huế thường tham quan khu
vực Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm thành,
các ngôi chùa, lăng tẩm nằm cách không xa
thành phố. Mỗi lăng tẩm bao gồm khuôn viên,
miếu thờ, cung điện và các hồ.
Người Việt Nam coi Huế như điểm nhấn về
thời trang, ngôn ngữ và ẩm thực. Người phụ nữ
Huế với áo dài truyền thống và nón bài thơ nổi
tiếng là người đẹp nhất Việt Nam. Món ăn Huế
kể cả những món bình dân từ lâu đã được coi là
những món ăn ngon nhất.
Quần thể di tích Cố đô được UNESCO công
nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 11
tháng 12 năm 1993.
14 15
Di sản kiến trúc, di tích Di sản thiên nhiên
Cơ cấu đô thị Di sản văn hóa phi vật thể
Di sản văn hóa thường được định nghĩa như sau: Là thể hiện của những lối sống được phát triển bời một
cộng đồng và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Xuân Diệu
KHÁI NIỆM DI SẢN PHI VẬT THỂ
“là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học,
được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng
truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu
giữ, lưu truyền khác”
Bao gồm:
a. tiếng nói,
b. chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học,
c. ngữ văn truyền miệng,
d. diễn xướng dân gian,
e. lối sống, nếp sống,
f. lễ hội,
g. bí quyết về nghề thủ công truyền thống,
h. tri thức dân gian, bao gồm tri thức về y, dược học cổ
truyền, về văn hoá ẩm thực, về trang phục truyền thống
dân tộc và những tri thức dân gian khác.
1.4 GIÁ TRỊ DI SẢN VỀ MẶT
KINH TẾ
Ở những thành phố lớn của Việt Nam
như Hà Nội, Huế, và thành phố Hồ Chí
Minh, di sản có 3 đóng góp chủ yếu cho
nền kinh tế là
1. Buôn bán nhỏ:
Kể từ khi đất nước bắt đầu thời kì Đổi Mới
2 thập kỉ trước, các loại hình buôn bán kinh
doanh nhỏ có điều kiện thuận lợi và mọc lên
như nấm. Sự phát triển nhộn nhịp và đầy sức
sống của các loại hình kinh doanh nhỏ này
có thể thấy ở khắp mọi nơi.
3. Du lịch di sản
Du lịch là một trong những ngành dịch vụ phát triển
nhanh nhất trên thế giới, trong đó du lịch di sản là một
loại hình có tốc độ phát triển cao. Khách du lịch di sản có
những đặc điểm khác biệt với khách du lịch nói chung. Họ
có xu hướng lưu lại lâu hơn, tiêu dùng nhiều hơn cho mỗi
ngày tham quan một thành phố. Do đó, tác động kinh tế
của mỗi khách du lịch di sản lớn hơn rất nhiều so với khách
du lịch đến với những lý do khác.
Nhiều thành phố của Việt Nam có sức hấp dẫn lớn đối
với khách du lịch di sản
quốc tế bởi chỉ ở Việt
Nam họ mới có thể tìm
thấy những nét độc đáo
của phố cổ Hà Nội, của
Cố Đô Huế và những di
tích đô thị khác. Những
trung tâm mua bán mới,
những khách sạn kiểu
phương Tây, và những
tòa nhà văn phòng cao
trọc trời mà họ có thể thấy ở bất kì nơi nào trên thế giới,
không thể có những nét cuốn hút của các di sản. Họ có thể
tìm thấy một sân gôn hay công viên ở bất cứ đâu, nhưng
không thể tìm thấy một phố cổ Hà Nội thứ 2. Đó là tài sản
vô cùng quý giá mà không nơi nào khác có thể có được.
Trong vòng 20 năm tới, tầng lớp thượng lưu ở Trung
Quốc và Ấn Độ sẽ phát triển rất mạnh mẽ. Chính tầng lớp
này sẽ mang đến một thị phần lớn cho ngành du lịch di
sản, đặc biệt là mang đến những cơ hội vô cùng thuận lợi
tồn, trùng tu các di tích lịch sử, văn hóa và các hoạt động
liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể.
Ngành công nghiệp xây dựng có khả năng tạo ra số
lượng công ăn việc làm rất lớn. Những phân tích ở Châu
Âu, Bắc Mỹ và Trung Đông đã chứng minh thực tế về khả
năng tạo việc làm của việc tu bổ, tôn tạo các công trình
di sản là lớn hơn các công trình xây dựng mới. Trong khi
tỉ lệ chi phí cho các công trình xây dựng mới là 50% vật
liệu và 50% nhân công, thì tỉ lệ chi phí nhân công cho tôn
tạo các công trình di sản lên đến 60 đến 70% còn lại là vật
liệu. Vậy tỉ lệ này có ý nghĩa gì? Vật liệu cho các công trình
mới thường phải nhập khẩu, với Việt Nam là một quốc
gia nhỏ, hầu hết các vật liệu xây dựng phải nhập khẩu từ
nước ngoài. Điều này đồng nghĩa với việc một nguồn tài
chính đã được chuyển ra nước ngoài. Nhân lực, mặt khác,
thường có xu hướng địa phương – việc làm tạo ra cho
công nhân xây dựng, thợ thủ công và thương nhân trong
nước nhiều hơn là nước ngoài.
Hơn nữa, khi tiền được dùng cho chi phí vật liệu, đó
là điểm cuối bởi vật liệu bản thân nó không có khả năng
sử dụng và tiêu thụ để tạo nên vòng quay của đồng tiền.
Nhưng những người thợ thủ công khi nhận được tiền
công, sẽ tiêu dùng trong địa phương vào những sản phẩm
và dịch vụ của địa phương, ví dụ đơn giản như việc cắt
tóc, mua tạp phẩm và các công cụ lao động mới. Do đó,
đồng tiền được lưu chuyển trong nền kinh tế địa phương
hay quốc gia thay vì việc chu chuyển sang các nền kinh tế
khác mà chủ yếu là nước ngoài.
Việc làm trong ngành xây dựng thường là ngắn hạn,
và chỉ tồn tại đến khi công trình hoàn thành. Trong khi đó
CHƯƠNG 2:
NGUYÊN TẮC,
MỤC TIÊU VÀ
TIẾP CẬN
22 23
P
hương pháp tiếp cận Quản lý di sản tổng thể khác biệt với
phương pháp tiếp cận truyền thống ở chỗ phương pháp này
nhìn nhận di sản như một tập hợp các công trình kiến trúc,
cảnh quan và yếu tố truyền thống. Quản lý di sản tổng thể coi các vấn
đề xã hội và truyền thống, môi trường cũng như khía cạnh kinh tế
như những yếu tố cấu thành của di sản ở khu vực đô thị. Thường thì
những trung tâm lịch sử trở thành những bảo tàng sống với những
kỹ năng, cư dân, và thương mại truyền thống có sức thu hút khách
du lịch.
Quản lý di sản đô thị cần được được coi là một nhân tố của chính
sách phát triển bền vững toàn diện của từng thành phố ở Việt Nam
trong mối liên hệ với các mục đích của chính sách kinh tế, môi trường
và xã hội
2.1 HƯỚNG ĐẾN MỘT CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN
BỀN VỮNG
Mục tiêu chính sách môi trường: Bằng việc bảo tồn và tôn tạo kết
cấu gốc của các khu dân cư cổ, quản lý di sản đô thị đúng cách sẽ
giúp thành phố duy trì yếu tố con người hợp lý trong trung tâm thành
phố, do đó ngăn ngừa sự phát triển mất cân đối và những phát triển
mở rộng tiêu cực bắt nguồn từ việc quy hoạch yếu kém những phát
triển mới (tắc nghẽn giao thông, ô nhiễm môi trường, quản lý hệ
thống thoát nước yếu kém)
Ví dụ, quy hoạch yếu kém và sự gia tăng không bền vững trong
phương tiện giao thông cơ giới đã cản trợ sự phát triển của trung
Thành phố Rio cũng không thể
thiếu lễ hội Carnival, New Orlean với
lễ hội Mardi Gras và Đà Lạt với lễ hội
Hoa. Đó là những di sản phi vật thể
tiêu biểu , làm nên những nét và giá
trị đặc trưng của thành phố.
Biểu tượng: Tháp Rùa ở Hà Nội, chùa cầu ở Hội An và Thành Cổ ở Cố
đô Huế
24 25
Mục tiêu chính sách kinh tế: Quản lý tốt di sản đô thị sẽ
tạo ra nhiều việc làm ở địa phương và mang đến một sức
sống mới cho kinh tế khu vực trung tâm thành phố. Các
loại hình kinh doanh, dù là cung cấp các dịch vụ ăn uống
cho khách du lịch, hay tận dụng vị trí trung tâm tấp nập sẽ
mang đến lợi nhuận và sự thịnh vượng cho một khu vực có
khả năng tài trợ hoặc chi trả cho việc bảo tồn di sản. Malacca
ở Malaysia tiếp đón hơn 5,5 triệu khách du lịch mỗi năm,
trong khi đó người hàng xóm Palembang ở Indonesia, cũng
là một thành phố sở hữu đáng kể những di sản văn hóa,
nhưng do thiếu quan tâm và tôn tạo đúng mức, hầu như
không thu hút được khách du lịch. Phố cổ Hội An với công
tác bảo tồn tốt, mỗi năm thu hút được gần 2 triệu khách du
lịch trong và ngoài nước. Mỗi khách du lịch nước ngoài tiêu
dùng trung bình 76,4 đô la Mỹ trong một ngày tại Hội An.
Trong dài hạn, những giá trị xã hội, văn hóa, và môi
trường của các công trình di sản quan trọng hơn rất nhiều
so với những giá trị kinh tế. Nhưng trong ngắn hạn, đối với
những người quyết định tương lai của những công trình di
sản như các quan chức, chủ sở hữu, ngân hàng hoặc nhà
đầu tư bất động sản và những đối tượng khác thì giá trị
• Cải tạo mới: xây dựng lại một khu vực lớn của thành phố
được tiến hành bởi cơ quan nhà nước.
• Tái phát triển: khôi phục lại những khu vực đã bị đổ nát,
suy thoái
Việc lựa chọn phương pháp tiếp cận quản lý di sản đô
thị phù hợp – hoặc kết hợp những phương pháp tiếp cận
như mô tả trên đây phụ thuộc vào nhu cầu địa phương
và quan trọng hơn hết là sự ủng hộ và hỗ trợ của các bên
liên quan chính, bao gồm cơ quan chính quyền, người dân
địa phương, doanh nghiệp địa phương và những cơ quan
chính phủ cấp nhà nước có liên quan khác.
CHƯƠNG 3:
QUẢN LÝ DI SẢN
ĐÔ THỊ
28 29
T
ại một ngôi chùa cổ ở thành phố Huế, các nhà sư trẻ
vẫn tiếp tục cuộc sống tu hành của mình khi khách
du lịch tới tham quan theo những lời hướng dẫn mà
không đề cập đến các câu chuyện và sự kiện về truyền
thống địa phương. Trong khi đó những người bán hàng
rong cố thu hút khách du lịch còn những người dân trong
vùng thì ngồi quan sát từ ngôi nhà của họ.
Di sản đô thị là di sản sống. Đó là vấn đề quan trọng để
các nhà hoạch định nhận ra sự đa dạng của các bên có lợi
ích liên quan. Một chiến lược quản lý di sản, ở khía cạnh nào
đó thì đô thị lựa chọn tầm nhìn và kế hoạch quản lý cho
mình, phải được dựa trên sự đa dạng và những mong muốn
thường là đối lập nhau của các bên có lợi ích liên quan.
3.1 XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC DI SẢN
như nó vốn có”
các nỗ lực bảo tồn di sản chỉ do các nhà phát triển du lịch
dẫn dắt.
PHƯƠNG PHÁP: có năm tiêu chí về giá trị do UNESCO quy
định là: khoa học, xã hội, tâm linh, kiến trúc/mỹ thuật, và
lịch sử.
Khi cố gắng để hiểu lịch sử của một vùng lân cận, các
ghi chép lịch sử về sở hữu đất đai, nhân khẩu học và hoạt
động thương mại có thể được sử dụng. Những ghi chép
này thường giúp hiểu về việc duy trì và thay đổi trong
vùng và nó có thể giúp các nhà bảo tồn hiểu rõ hơn về sự
năng động của cộng đồng. Việc nghiên cứu không cần
phải cụ thể về địa điểm. Ví dụ, một nhà bảo tồn có thể
thu thập thông tin về lịch sử hàng hải ở Vũng Tàu hay tra
cứu các tư liệu để hiểu ý nghĩa của các ngôi chùa đối với
một nhóm cộng đồng ở Huế.
Các câu hỏi cơ bản về di sản cần được đặt ra: Tại sao nơi
này nổi bật? Những đặc trưng nào làm nó riêng biệt? Nó
phục vụ cho lợi ích văn hoá và lịch sử gì? Nó giữ giá trị gì
cho tương lai?
30 31
THỰC HIỆN: khi đánh giá các giá trị văn hoá, có nhiều cách
để các nhà hoạch định ở Việt Nam thực hiện:
• Hồ sơ: một tài liệu toàn diện bao gồm thông tin chi tiết về
một địa điểm hoặc một khía cạnh của văn hoá phi vật thể.
Thực hiện: thu thập tài liệu liên quan và tiến hành khảo sát
chuyên môn tại địa điểm.
• Bản kiểm kê/sổ danh bạ: một danh sách về thông tin địa
điểm có thể giao cho các cơ quan địa phương để nâng cao
nhận thức về di sản văn hoá và vị trí của chúng. Thành phố
Điều này có nghĩa là những người lớn tuổi đã chứng kiến
nhiều việc chuyển đến và đi của hàng xóm qua các giai
đoạn chiến tranh, thay đổi, và sự phát triển của gia đình.
Họ cũng chứng kiến sự chuyển biến vật chất khi những
chuyển biến về kinh tế làm thay đổi cộng đồng của họ. Có
chăng nhận thức thay đổi hay hoài niệm về quá khứ, hầu
hết người dân đều cảm thấy một mối liên hệ chặt chẽ với
láng giềng của họ.
Bảo tồn có thể được coi như là một chương trình phát
triển con người. Những lợi ích đầu tiên của bảo tồn sẽ
hướng tới xã hội, dưới hình thức củng cố cộng đồng, có
sự gắn kết và làm tăng ý thức tự hào nảy sinh từ nhận
thức di sản.
Thứ hai, lợi ích tiềm năng là nâng cao điều kiện sống và
tăng trưởng kinh tế (du lịch, công ăn việc làm, hoạt động
kinh doanh mới và giá trị bất động sản). Với những lý do
này, cần có một cách tiếp cận đa ngành đối với di sản,
trong đó không chỉ chứa đựng tầm nhìn mà còn chủ động
đề ra những mục tiêu nổi bật.
Bảng 3.1.1 KATHMANDU, NEPAL
Ở Nepal, Hội đồng chính quyền thành phố Kathmandu (KMC) đã và đang xúc tiến
những nỗ lực lớn để giáo dục người dân về di sản và môi trường của họ. KMC đã thành
công trong việc khuyến khích sự tham gia rộng khắp của cộng đồng và người dân, đi
đôi với những cố gắng triệt để trong việc giáo dục cộng đồng. KMC tuyên bố hai mục
tiêu lớn là nâng cao sự tự hào của người dân và niềm tin rằng sự gắn kết cộng đồng sẽ
dẫn tới thành công trong bảo tồn di sản. Trong suốt quá trình tôn tạo một công trình
di sản trung tâm gần đây, rất nhiều người được khích lệ đã quyên góp những lượng
vàng nhỏ.
Bên cạnh mức độ tương tác riêng với, và phụ thuộc vào dân chúng, KMC cũng
hướng tới cả cộng đồng doanh nghiệp địa phương. KMC đã tiến hành tư nhân hóa
phiên bản trò chơi với các địa điểm di sản địa phương để
giáo dục trẻ em.
Thực hiện: bố trí các trường học địa phương và các nhóm
cộng đồng tổ chức việc giáo dục.
• Nhóm trọng điểm: khi nghiên cứu Khu phố cổ Hà Nội,
tổ nghiên cứu HAIDEP gồm những chuyên gia Nhật Bản
và Việt Nam đã tổ chức một cuộc thảo luận chuyên sâu
với người dân để thăm dò quan điểm của họ về di sản
tại đây.
Thực hiện: tập hợp đại diện của mọi tầng lớp dân cư trong
cộng đồng.
• Cập nhật thông tin bảo tồn: Hội Hoàng gia Châu Á Hồng
Kông xuất bản tờ tin để phổ biến và cập nhật cho người
dân về các dự án bảo tồn đang thực hiện.
Thực hiện: thu thập và xuất bản các thông tin về di sản.
• Phòng tiếp dân: Ở Madison, Mỹ, các công dân được
khuyến khích đến các cơ quan chính phủ để nói chuyện
trực tiếp với các nhân viên hoặc để lại ý kiến đóng góp.
Thực hiện: xem xét cơ chế phản hồi của cộng đồng để có
hành động cụ thể.
• Ngày lao động cộng đồng (lao động tình nguyện):
những người dân ở Myanmar thường tình nguyện tham
gia gìn giữ các ngôi chùa và ngôi đền.
Thực hiện: tập hợp cộng đồng tham gia thực hiện dự án.
Giai đoạn 3: Phát triển chiến lược
MỤC TIÊU: khi mục tiêu của việc bảo tồn di sản đã được
xác định và kế hoạch đã được xây dựng thì những mục
tiêu này phải thống nhất với các mục tiêu của những
kế hoạch thực tiễn khác. Để bảo tồn di tích, các dự án
phải được thiết kế để phát triển mối liên hệ giữa các
10 dự án ưu tiên
Chuẩn bị chiến lược đến
năm 2025
Nâng cao năng lực
Giai đoạn I (9 tháng)
z
Nâng cao thể chế
z
Xác định các bên liên quan
z
Đánh giá tác động kinh tế
z
Xây dựng hồ sơ Hà Nội
z
Xác định dự án
z
Xây dựng tầm nhìn
z
Các công việc về cơ sở hạ tầng chính
z
Kế hoạch hành động (tiếp tục)
Giai đoạn II (20 tháng)
z
Nâng cao năng lực
z
Xây dựng kế hoạch hành động
z
Chuẩn bị chiến lượng
z
Tổ chức các sự kiện văn hóa (âm
Kế hoạch quản lý di tích
34 35
THỰC HIỆN: Các chiến lược di sản đô thị cần bao gồm một
số vấn đề sau:
• Tầm nhìn: Tầm nhìn cho Hội An cần chú trọng đến việc
duy trì một thành phố cho mọi người sinh sống trong khi
vẫn chia sẻ những giá trị văn hoá và lịch sử của nó với
khách tham quan và đạt được sự công bằng trong phân
chia thu nhập.
Thực hiện: thống nhất ý kiến giữa những bên liên quan về
một tầm nhìn phù hợp.
• Kế hoạch hành động trình tự thời gian và ngân sách cho
dự án và bản phân công trách nhiệm quản lý. Kế hoạch
hành động của UNESCO tại Hội An bao gồm những vấn đề
trung tâm - gồm việc phân chia thu nhập và giáo dục địa
phương – và các cơ quan có trách nhiệm.
Thực hiện: tổ chức cuộc họp của những bên liên quan để
tạo ra sự đồng thuận.
• Kế hoạch tài chính: Một bản tổng kết bao gồm các nguồn
tài trợ, các cam kết tài chính và các chi phí tài chính.
Thực hiện: tìm tài trợ từ nhiều nguồn và dự trù kinh phí
bảo tồn.
• Khuyến khích: những người chủ sở hữu các ngôi nhà
đôi khi cảm thấy các quy định rất nặng nề và không công
bằng. Vì vậy để khích lệ việc bảo tồn, người ta thường đưa
ra các điều khoản để khen thưởng người dân đã có thành
tích bảo tồn di tích (theo 3.1.2)
Thực hiện: xem xét cơ chế tài chính để khen thưởng việc
bảo tồn.
• Thiết kế tuyến phố: Trong khu phố người Hoa ở
phải cân bằng nhu cầu cơ sở hạ tầng và dịch vụ của khách
du lịch mà không làm mất đặc trưng phường hội của các
khu phố.
PHƯƠNG PHÁP: Trong mọi giai đoạn của tiến trình bảo
tồn di sản, điều quan trọng là cần phải giữ quan điểm
chính luận. Bỏ qua những quyền lợi khác nhau của mỗi
khu vực có thể khiến dự án mất đi sự ủng hộ.
Bảng 3.1.3 Dự án đường Nguyễn Thái Học
Dự án đường Nguyễn Thái Học
Thời gian bắt đầu: Tháng 4 năm 2000
Quy mô: Giai đoạn đầu phục hồi 11 trên tổng số 22 ngôi nhà mặt
phố, hệ thống cấp, thoát nước và vỉa hè.
Chi phí: 6.222.000.000 đồng (429.000USD)
Kết quả: Ngân sách thuế của đường Nguyễn Thái Học tăng 20%
Tháng 4 năm 2000, chính quyền Hội An bắt đầu tu bổ và khôi
phục đường Nguyễn Thái Học. Trước đó, hầu hết các nỗ lực bảo tồn
di sản đều trên đường Trần Phú và Lê Lợi, nơi tập trung các du khách. Thu nhập trên đường Trần Phú và Lê Lợi gần
như gấp đôi thu nhập trung bình trên đường Nguyễn Thái Học. Thành phố Hội An đã đầu tư 6,222 triệu đồng vào 11
ngôi nhà trên đường Nguyễn Thái Học. Phần lớn những ngôi nhà là nhà riêng và của những doanh nghiệp nhỏ. Dự
án này cũng bao gồm việc thành lập một trung tâm cộng đồng, hai bảo tàng nhỏ và hai văn phòng. Hơn thế nữa, để
nâng cấp điều kiện chung của tuyến phố, thành phố đã nâng cấp hệ thống cấp nước, xây lại hệ thống thoát nước
và vỉa hè mới. Sự phát triển của đường Nguyễn Thái Học được tạo ra nhờ nhiều tổ chức bao gồm các đại diện của
UNESCO, Sở Thương mại và Du lịch, Trung tâm quản lý và bảo tồn di tích, các nhà tài trợ tư nhân và các chủ hộ.
36 37
Kết quả của những nỗ lực trên đã làm tăng đáng kể lượng du khách trên đường Nguyễn Thái Học và mở rộng
vùng du lịch của Hội An. Uỷ ban nhân dân thành phố đã có nỗ lực lớn trong việc nâng cao nhận thức về đường
Nguyễn Thái Học bằng cách xây dựng bản đồ, giới thiệu những điểm hấp dẫn và đưa những điểm đó lên website
của Hội An. Từ đó, thu nhập của các hộ kinh doanh trên đường Nguyễn Thái học đều tăng lên và các chủ hộ đều
nhận thấy giá trị ngôi nhà của mình tăng cao. Doanh thu từ thuế của các hoạt động thương mại trên tuyến phố
tăng 20% sau khi dự án hoàn thành.
mục 3.2)
Thực hiện: thu hút sự tham gia của cộng đồng và phương
tiện truyền thông
Bảng 3.1.2 Các biện pháp khuyến khích bảo tồn di sản
Luôn có một ranh giới mong manh giữa các mục tiêu bảo tồn di sản của xã hội với mong muốn cải tạo các di sản thuộc
quyền sở hữu tư nhân của các chủ sở hữu di sản đó. Việc tự công nhận một số công trình xây dựng tư nhân là khu di tích
hay được chính quyền công nhận là có giá trị di sản ở cấp địa phương có thể gây tranh cãi.
Nhiều quốc gia đưa ra khích lệ những người chủ di sản thông qua những biện pháp sau:
1- Ở Sydney, Australia, một vị trí có tiềm năng phát triển nằm trong danh mục các khu di tích có thể được chuyển sang
khu di tích khác và chính tiềm năng phát triển đã được chuyển đổi này có thể được đem bán.
2- Ở Singapore, các công trình di sản không bị ràng buộc bởi luật xây dựng và các yêu cầu khác như cung cấp bãi đỗ xe,
phí phát triển và tỉ lệ giữa các công trình xây dựng.
3- Ở New York, Mỹ, các công trình di sản không bị hạn chế bởi qui định từng vùng hay bị kiểm soát về hình dáng xây
dựng.
Một giải pháp thông thường khác là đưa ra các khuyến khích về tài chính cho chủ sở hữu các công trình di sản
4- Ở Hội An, Việt Nam, người chủ của các ngôi nhà di sản được cung cấp những khoản vay không lãi suất cho mục đích
bảo tồn di sản.
5- Ở Los Angeles, Mỹ, những cắt giảm về thuế được áp dụng cho những người sở hữu di sản để tiến hành những sửa
chữa nghiêm túc.
6- Ở Chicago, Mỹ, những người sở hữu di sản sẽ phải chịu phạt nếu không tuân theo luật di sản.
7- Ở Elmina, Ghana, người dân được tài trợ số phần trăm nhất định trong chi phí sửa chữa nếu họ trở thành thành viên
của tổ chức những người sở hữu nhà ở.
Những ảnh hưởng tiêu cực : Sự hồi sinh của thành phố Lệ Giang (Lijang)
Ở Trung Quốc, Lệ Giang là một thành phố thương mại 800 năm tuổi, nổi tiếng với sự đa dạng về sắc tộc và mức độ
bảo tồn kiến trúc. Kể từ khi được vào danh mục các di sản thế giới năm 1997, du lịch ở đây bùng nổ mạnh mẽ và thành
phố này đã phải trải qua những thay đổi về thương mại và vật chất để thích nghi với vai trò mới của mình.
Trong khi hầu hết các thay đổi này đã được tính toán bởi các nhà chức trách, một vài thay đổi lại có ảnh hưởng xấu
đến di sản vật thể và phi vật thể của thành phố. Ở vị trí có tính lịch sử nhất của thành phố, giá cho thuê cao, và những
thay đổi trong việc sử dụng đất đã khiến nhiều người cao tuổi cho thuê chính ngôi nhà của mình ở khu vực trung tâm,
38 39
khu di tích hay quan sát biểu hiện của một nền văn hóa
truyền thống. Những bảng chỉ dẫn này có thể được đặt
trên đường phố, dựa trên những bờ tường hay tại những
điểm nghỉ chân. Các băng rôn cũng có thể được dùng để
cung cấp những thông tin cho du khách.
BẢN ĐỒ VÀ SÁCH HƯỚNG DẪN DU LỊCH: Bản đồ và sách
hướng dẫn du lịch đưa ra cho khách du lịch nhiều thông
tin và giúp họ lên kế hoạch cho các hoạt động tham quan
của mình. Loại bản đồ có nhiều đoạn cung cấp thông tin
về các yếu tố của di sản có vai trò kết nối sự hiểu biết về
không gian của người đọc về một địa điểm nào đó với ý
nghĩa văn hóa của chúng.
Các sách hướng dẫn được xuất bản để chia sẻ thông tin
và lịch sử của một địa điểm. Những nội dung trên còn bao
gồm cả những nỗ lực bảo tồn và sự ghi nhận đối với các
nguồn tài trợ.
QUẢNG BÁ BẰNG PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG: Việc
nâng cao ý thức về di sản làm tăng sự ủng hộ cho việc bảo
tồn. Bằng việc sử dụng tạp chí và các kênh tin tức, truyền
hình địa phương, các câu chuyện về công cuộc bảo tồn và
các di sản sẽ nâng cao niềm tự hào trong cộng đồng và
thu hút khách du lịch địa phương.
Việc quảng bá thông qua các phương tiện truyền thông
còn có một vài hình thức ít trực tiếp hơn. Do các khu di tích
thường có một giá trị thẩm mỹ riêng biệt, chúng thường
được các ngành công nghiệp sáng tạo và có tính thẩm mỹ
đưa vào sử dụng (như ngành công nghiệp sản xuất phim,
các nhiếp ảnh gia sử dụng làm ngoại cảnh cho album ảnh
cưới ) Giải thưởng là một cách khác để khuyến khích các
phương tiện truyền thông tham gia trong việc nhìn nhận
quanh. Khi các kiến trúc này bị chuyển đổi hoặc bị phá huỷ,
sự nhận thức về khía cạnh lịch sử của các công trình di sản sẽ
bị phai nhạt. Việc bảo tồn những di sản là các công trình xây
dựng là một phần rất quan trọng của văn hoá và phát triển
văn hoá trong tương lai. Để bảo tồn được di tích kiến trúc
thành công, các nhà hoạch định chính sách nên áp dụng
những điều luật một cách chặt chẽ, nhưng cũng nên nhận
thức rõ rằng mỗi một di sản cần có kế hoạch riêng phù hợp.
4.1 PHÁC THẢO NHỮNG ĐIỀU LUẬT
ĐỊA PHƯƠNG VÀ HƯỚNG DẪN
VỀ THIẾT KẾ
Ở Việt Nam, chính quyền địa phương (Uỷ ban Nhân
dân) chịu trách nhiệm quản lý và phát triển khu vực đô
thị. Khi việc quản lý và phát triển liên quan đến di sản đô
thị, trách nhiệm này cần được chia sẻ với uỷ ban hoặc cơ
quan chuyên trách về bảo tồn (giống như ở Hà Nội, Hội An
và Huế). Vai trò và trách nhiệm giữa các cơ quan chuyên
trách về bảo tồn và Ủy ban nhân dân không phải lúc nào
cũng rõ ràng (Liên hệ Chương 6 để biết những chi tiết liên
quan đến trách nhiệm được quy định trong các văn bản
pháp luật)
Để ngăn chặn việc sao chép những đặc trưng mang
tính chất lịch sử của các vùng lân cận trong cải tạo và xây
mới, các chính quyền địa phương nên phổ biến những
quy định riêng của từng địa phương. Ở Việt Nam, những
quy định này có thể được soạn thảo bởi các chuyên gia về
di sản ở thành phố, quận hoặc phường (hoặc do các hội
đồng/uỷ ban đặc biệt). Những quy định này nên được phổ
biến rộng rãi và áp dụng triệt để. Để việc áp dụng được
hiệu quả hơn, những quy định nên được áp dụng như một
thời cũng không giao quyền thẩm định thiết kế cho những
người nắm giữ tài chính.
• Chiến lược về di sản: NÊN
1. Nên tiến hành những hoạt động khảo sát đánh giá chi
tiết về di tích
2. Nên có những cuộc trao đổi trước với những nhà soạn
thảo luật và những quan chức nhà nước
3. Chỉ nên thuê những kiến trúc sư có kinh nghiệm về tu
sửa và nâng cấp
(Ba mục cuối này cũng áp dụng cho những di sản thuộc
sở hữu cá nhân)
4. Nên tạo ra những thay đổi hai chiều nhiều nhất có thể
5. Nên chuẩn bị cho việc tái sử dụng một cách phù hợp và
có kế hoạch cho việc sử dụng chúng
6. Nên kêu gọi nhiều nguồn tài trợ
Khi áp dụng những nguyên tắc của việc tái sử dụng
một cách phù hợp, hãy để những công trình đó nói cho
bạn biết nên tu sửa như thế nào bằng những phân tích
chính xác về thiết kế và các tiềm năng sử dụng của nó.
Đối với các di tích thuộc sở hữu tư nhân, nguồn tài trợ
và cách tiếp cận phức tạp hơn rất nhiều. Việc đó đòi hỏi
một cách tiếp cận linh hoạt và sáng tạo đối với việc quản lý
di sản gắn liền với lợi ích của những bên liên quan.
Khi chọn lựa cách tiếp cận cho một khu di tích nhất định
và phác thảo những chi tiết của thiết kế, những chuyên
gia về di sản nên tư vấn cho những chủ sở hữu và nhà xây
dựng. Các quy định về thiết kế nên được thể hiện rõ ràng
cho những nhà xây dựng vì sau đó họ phải trình bày những
vấn đề này trong bản Đánh giá tác động đối với di sản (theo
chương 4.3). Khi những quy định về bảo tồn không được
khoản cho phép
2. Hợp đồng thay đổi các yêu cầu về vị trí, yêu cầu chuyển dịch toà nhà mới nhằm xây dựng nó ở cách xa đường
3. Hợp đồng cho phép sử dụng không tuân theo các chuẩn mực chung bao gồm việc cho thuê
4. Hợp đồng làm tăng tính đa dạng có thể chấp nhận được của di sản
Đổi lại, chủ thể sở hữu đã đồng ý khôi phục, duy trì và bảo vệ phía bên ngoài của công trình. Chủ sở hữu cũng
đồng ý khôi phục sảnh bên trong, cầu thang tráng lệ và phòng khách của ngôi nhà, hơn là thay thế chúng bằng
những vật liệu mới.
Các hướng dẫn
ở công trình
Galveston, Mỹ
đã khuyến khích
các kiến trúc sư
“nhấn mạnh cửa
trước và hướng ra
trục đường chính”
nhằm tiếp tục
theo đuổi triết lý
về thiết kế trong
quá khứ
Lập kế hoạch để tái sử dụng thích nghi và sử dụng một cách
linh hoạt để đảm bảo công trình có thể đóng góp vào nền
kinh tế
Cần có những
phân tích về mặt
vật chất một cách
kỹ lưỡng trước khi
tiến hành tu bổ
tôn tạo để đảm
bảo rằng công
trình được an toàn
4. Cuối cùng là di
sản bị biến
thành bất
động sản
Bốn thực tế đối với di sản
4.3 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI DI SẢN
Để đảm bảo việc phát triển mới không ảnh hưởng xấu đến những di sản đô thị đang tồn tại, nhiều thành phố sử dụng
phương thức “Đánh giá tác động đối với di sản (HIAs)”.
Ở Hồng Kông, HIAs là bắt buộc đối với các dự án cải tạo di sản đã có trước đó. Nó cũng được khuyến khích áp dụng
đối với bất kì sự nâng cấp nào cách khu di sản trong vòng 50m.
Mục 4.3.1 Hồng Kông : Khi nào HIA là bắt buộc?
Ở Hồng Kông, từ ngày 1 tháng 1 năm 2008 trở đi, những nhà hoạch định dự án vốn nội địa cần phải làm một
bản điều tra để xác định xem liệu những dự án sắp tiến hành có ảnh hưởng đến các khu di sản hay không. Nếu có,
những dự án đó phải tiến hành phương thức Đánh giá tác động đối với di sản (HIAs).
Bước đầu tiên là phải xác định di sản nào cần áp dụng HIAs. Văn phòng về di tích và cổ vật ở Hồng Kông chịu
trách nhiệm tiến hành nghiên cứu để phân loại di sản theo các mục sau:
(i) Tất cả các di sản gắn với mục tiêu nghiên cứu của ngành khảo cổ học
(ii) Tất cả các công trình kiến trúc trước năm 1950
(iii) Các công trình kiến trúc sau năm 1950 có ý nghĩa giá trị về lịch sử và kiến trúc
(iv) Các danh lam thắng cảnh, những địa điểm về sự kiện lịch sử
hoặc nơi ghi dấu ấn lịch sử quan trọng cũng như các công trình và di tích
có ý nghĩa kiến trúc và khảo cổ.
Thông tin liên quan đến di sản cụ thể được đảm bảo bởi Văn phòng về di tích và cổ vật thông qua việc đánh giá
kết quả, các khảo sát về khảo cổ học và những phân tích xác thực những dấu tích về lịch sử.
Copyright: Tài liệu đại học ©