Tiểu luận tốt nghiệp HĐDS vô hiệu - Thực trạng và giải pháp .
CHƯƠNG DẪN NHẬP
1. Lý do, mục đích, ý nghĩa khoa học của tiểu luận :
Trong cuộc sống ngày nay, hợp đồng dân sự ( HĐDS ) là giao kết được thực
hiện với một số lượng rất lớn, thông dụng và phổ biến; Hơn thế nữa, trong thực tiễn
giao lưu dân sự, nhu cầu về giao kết hợp đồng dân sự đang trở thành vấn đề cấp
thiết, phong phú về nội dung, đa dạng về đối tượng. Hàng ngày có vô số các hợp
đồng dân sự được thoả thuận ký kết, từ những hợp đồng sinh họat đơn giản thường
thấy , như : gửi giữ chiếc xe đạp, mua bán chiếc Tivi, cái tủ lạnh, xe máy, vay mượn
... , đến những hợp đồng phức tạp: Hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất,
mua bán nhà ở; hợp đồng dịch vụ về các đối tượng phức tạp, là thành quả của kỷ
thuật công nghệ cao, chẳng hạn: thoả thuận về dịch vụ mang bầu thuê, tặng cho
ADN, trứng; những hợp đồng qua fax, thư điện tử ...
Song vấn đề ở đây là tính pháp lý của các thoả thuận giao kết trên, là giá trị hiệu
lực của các hợp đồng dân sự này có được bao đảm thi hành; Nhìn chung, bên cạnh
số lượng lớn HĐDS phù hợp với qui định pháp luật , có giá trị thi hành, thực trạng
còn nhiều HĐDS vô hiệu vẫn đang tồn tại, là một vấn đề bức xúc, tình trạng HĐDS
được giao kết giả tạo, lừa dối nhau, thực hiện mua bán, tặng cho tài sản thuộc sở
hữu của người khác, mua bán, tặng cho hàng hoá thuộc điều cấm của pháp luật,
hình thức hợp đồng không tuân thủ theo qui định của pháp luật..., xâm phạm đến
quyền và lợi ích chính đáng của các bên chủ thể, gây thiệt hại nghiêm trọng đến lợi
ích cá nhân, lợi ích xã hội .
Việc ban hành Bộ luật dân sự vào năm 1995 là rất kịp thời , đáp ứng được yêu
cầu cấp thiết của giao lưu dân sự đang ngày một phong phú, đa dạng, sôi động, nhất
là các qui định về HĐDS. Đến nay qua gần 10 năm thi hành, các qui định về HĐDS
đã đi vào cuộc sống ; Một mặt hướng dẫn cách xử sự cho cá nhân, tổ chức trong
giao lưu dân sự, mặt khác tạo cơ sở pháp lý để xác định quyền, nghĩa vụ và trách
nhiệm của các bên trong quan hệ hợp đồng, tạo căn cứ để Toà án và các cơ quan có
thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về HĐDS, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
của các bên, góp phần tạo sự ổn định và lành mạnh trong giao lưu dân sự, thúc đẩy
phát triển kinh tế, xã hội, giao lưu hội nhập quốc tế.

Tuân theo nguyên tắc giao kết qui định tại điều 395_ Bộ luật dân sự
• Tự do giao kết nhưng không được trái pháp luật , đạo đức xã hội ;
• Tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác .
Hợp đồng dân sự bị coi là vô hiệu khi : hợp đồng được giao kết vi phạm các
qui định nói trên, nghĩa là hợp đồng được giao kết do lừa dối , giả tạo, do nhầm lẫn,
nội dung vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội, bị đe doạ, ép buộc,
hình thức không tuân thủ theo qui định pháp luật .
3. Phương pháp nghiên cứu
Vì là chuyên đề nghiên cứu thực trạng, để các số liệu chính xác, trích dẫn được
chi tiết, phản ánh trung thực, người thực hiện đã áp dụng và kết hợp hài hoà một số
phương pháp cơ bản sau:
• Phương pháp thống kê :
SVTH : Bùi Lê Duy Trang .
2
Tiểu luận tốt nghiệp HĐDS vô hiệu - Thực trạng và giải pháp .
Trong báo cáo này người thực hiện đã tìm đọc chi tiết các số liệu lưư trữ tại sổ
thụ lý án dân sự của TAND thị xã An Khê, của toà Dân sự - TAND tỉnh Gia Lai,
sau đó thống kê lại tổng số án thụ lý, tổng số vụ việc về HĐDS vô hiệu, đồng thời
ghi nhận chi tiết nội dung vô hiệu, từ đó xác định tỉ lệ HĐDS vô hiệu trong thực tế
với số liệu có được trong quản lý của các cơ quan có thẩm quyền
• Phương pháp liệt kê :
Từ các ghi nhận nói trên, người thực hiện đã liệt kê các dạng tranh chấp, đưa ra
tiêu chí phân loại hợp đồng vô hiệu cơ bản đang tồn tại.
• Phương pháp xã hội học :
Người thực hiện phát phiếu thăm dò thực tế, trao đổi với những người có thẩm
quyền liên quan về vấn đề giao kết HĐDS để tìm ra các dạng tranh chấp, khái quát
được thực trạng hợp đồng vô hiệu trong thực tiễn, xác định nguyên nhân tồn tại
thực trạng này .
4. Nội dung nghiên cứu
• Chương 1 : Thực trạng về HĐDS vô hiệu

• Chế định Hợp đồng dân sự được qui định tại Chương I, II ; Phần thứ ba về Nghĩa
vụ dân sự và Hợp đồng dân sự ;
• Các vấn đề khác có liên quan đến HĐDS còn được điều chỉnh bởi các qui định tại
các phần khác nhau ở Chương 5
+ Phần thứ nhất : Những qui định chung ;
+ Phần thứ hai : HĐDS về chuyển nhượng quyền sử dụng đất ;
+ Phần thứ sáu : về sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ ;
+ Phần thứ bảy : về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài .
Để đưa vào áp dụng thực tiễn các qui phạm pháp luật điều chỉnh về HĐ DS, thời
gian vừa qua, các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành một số văn bản hướng dẫn thi
hành Bộ luật dân sự :
+ Nghị định số 63/CP ngày 24 - 10 - 1996 của Chính phủ, qui định chi tiết
về sở hữu công nghiệp, tiếp đó là thông tư số 3055/TT - SHCN ngày 31 -
12 - 1996 hướng dẫn thủ tục về việc xác lập quyền sở hữu công nghiệp
và một số thủ tục khác trong nghị định 63 ;
+ Nghị định số 76/CP, ngày 29 - 11 - 1996 của Chính phủ, hướng dẫn thi
hành một số qui định về quyền tác giả trong Bộ luật dân sự.
Gần đây, Bộ văn hoá thông tin dã ban hành thông tư hướng dẫn về hợp
đồng sử dụng tác phẩm theo qui định tại Bộ luật dân sự và Nghị định
76/CP ;
SVTH : Bùi Lê Duy Trang .
4
Tiểu luận tốt nghiệp HĐDS vô hiệu - Thực trạng và giải pháp .
+ Nghị định số 45/1998/NĐ-CP, ngày 01 - 07 - 1998 của chính phủ , qui
định chi tiết về chuyển giao công nghệ ;
+ Nghị định 165/199/NĐ-CP, ngày 19 - 11 - 1999 của Chính phủ về giao
dịch bảo đảm
+ Nghị quyết số 58/1998/NQ-UBTVQH10, ngày 20 -08 - 1998 về giao
dịch dân sự về nhà ở được xác lập trước ngày 01 - 07 -1991 ;
Thời gian gần đây tại kỳ hợp Quốc Hội vào tháng 10, 11 năm 2004 cũng đã

hiệu
Qua điều tra khảo sát thực tế cho thấy, các quan hệ về HĐDS được giao kết
không đúng qui định pháp luật đang tồn tại với số lượng lớn trong giao lưu dân sự,
tuy nhiên vấn đề ở đây là, con số về HĐ DS vô hiệu là một con số ẩn , nghĩa là các
HĐDS vô hiệu được giao kết là rất lớn, được giao kết hàng ngày, hàng giờ, nhưng
hợp đồng vẫn được thực hiện, chấm dứt ; Số các HĐDS vô hiệu được giải quyết tại
các cơ quan có thẩm quyền không nhiều, để lại hậu quả phức tạp, xâm hại đến
quyền lợi hợp pháp của các bên, của những người khác có liên quan, gây khó khăn
cho việc giải quyết của cơ quan có thẩm quyền, xáo trộn trật tự đạo đức, xã hội.
Điều này có thể nhận thấy chi tiết hơn qua những thống kê dưới đây
• Bằng phương pháp thăm dò xã hội học, điều tra thực tiễn , đặt câu hỏi với 25
người
+Hỏi : Khi có nhu cầu về vốn, bạn thường đi vay ở đâu, lãi suất bao nhiêu ?
=> Có 17 người trả lời : Thường đi vay chỗ bạn bè bên ngoài, nhanh hơn,
lãi suất khoản 2 - 3% một tháng;
+Hỏi : Khi đi bán xe máy - tài sản là sở hữu của 2 vợ chồng , theo bạn bên bán
ai ký vào giấy bán xe ?
=> Có 12 người trả lời : thì xe của tôi , tôi đứng tên trong " Cà vẹt " thì tôi
có quyền mua bán , tôi là người ký
Con số này phản ánh rằng : có từ 60 đến 70% các bên khi giao kết sẽ thiết lập
và thực hiện các HĐDS vô hiệu.
• Trong khi bằng phương pháp tra cứu , thống kê các số liệu tại tòa án các cấp :
Theo hồ sơ thụ lý án dân sự tại Toà án, đơn thư khiếu nại tại các cơ quan có
thẩm quyền, thì các khiếu nại, khởi kiện về HĐDS lại thể hiện bằng con số rất
khiêm tốn, thật vậy,
Theo số liệu lưu trữ tại TAND thị xã An Khê _ tỉnh Gia Lai
Năm 2003: +Tổng số án dân sự được thụ lý là : 62 vụ ;
+Trong đó, tổng số khởi kiện về HĐDS vô hiệu : Không có thụ lý
Số liệu trên được ký tổng kết đến ngày 31 tháng 12 năm 2003
Năm 2004 : +Tổng số án dân sự được thụ lý là : 52 vụ

chỉnh,nên việc giao kết hợp đồng không có cơ sở pháp lý ), nói cách khác, các đối
tượng giao kết của hợp đồng chưa được pháp luật dân sự nói chung, pháp luật về
HĐDS nói riêng dự liệu đến, và cũng chưa có một qui phạm pháp luật nào khác đề
cập, chẳng hạn : hợp đồng mang bầu thuê, tặng cho trứng, ADN, hay các loại
HĐDS ký qua fax, giao kết bằng thư điện tử . . .
1.1. HĐDS vô hiệu do vi phạm pháp luật về HĐDS ( Có PL điều chỉnh, nhưng
việc giao kết hợp đồng không tuân thủ hoặc vi phạm PL )
SVTH : Bùi Lê Duy Trang .
7
Tiểu luận tốt nghiệp HĐDS vô hiệu - Thực trạng và giải pháp .
Thực trạng vô hiệu này hiện không phải là vấn đề cơ bản, bức xúc trong dư luận,
thế nhưng đây là tồn tại vi phạm nghiêm trọng pháp luật dân sự. Mặc dù những
quan hệ về HĐDS này đã được rất nhiều chế định luật, ngành luật tương đối hoàn
thiện, chi tiết, đầy đủ điều chỉnh, tuy nhiên với nhiều nguyên do khác nhau, khách
quan có, chủ quan có, thêm vào đó là sự vận động phát triển phức tạp của cơ chế thị
trường đã tạo nên tồn tại phong phú và đa dạng về HĐDS vô hiệu, trong trường hợp
này gồm cả những HĐDS vô hiệu một phần, HĐDS vô hiệu toàn bộ, HĐDS vô hiệu
về nội dung, vô hiệu về hình thức.
1.1.1. HĐDS vô hiệu do vi phạm pháp luật HĐDS về nội dung
Đối với các HĐDS vô hiệu này là các điều khoản khác nhau trong hợp đồng
không tuân thủ theo qui định pháp luật hoặc vi phạm pháp luật HĐDS, hoặc thiếu
các điều khoản cơ bản mà qui định pháp luật HĐDS bắt buộc cần phải có..., chẳng
hạn : đối tượng giao kết của hợp đồng mua bán là tài sản không thuộc sở hữu của
bên bán, hoặc là tài sản thuộc sở chung của vợ, chồng, trong hợp đồng vay tài sản
thì lãi suất cho vay lại quá cao, các HĐDS về chuyển nhượng đất thì QSDĐ được
chuyển nhượng sai mục đích sử dụng... , phổ biến có các HĐDS vô hiệu trong các
trường hợp:
• Các HĐ DS vô hiệu do có nội dung vi phạm điều cấm pháp luật và trái đạo đức
xã hội ( Đ 137_BLDS )
HĐDS vô hiệu này là giao dịch dân sự vô hiệu được qui định tại điều137 Bô luật

thuế Hải quan, dẫn đến các hợp đồng mua bán xe dạng này rất đơn giản, các
bên mua bán với nhau bằng giấy "viết tay", các bên thoả thuận giá cả, thanh
toán cho nhau ,nhận xe, không cần biển số kiểm soát , không cần giấy tờ đăng
ký;
Bên cạnh , nhu cầu về gỗ cũng không kém phần cấp thiết, thêm vào đó tài
nguyên rừng của các địa phương này rất phong phú, đa dạng, với nhiều nguồn
khai thác khác nhau, hợp pháp có , bất hợp pháp có. Song phần lớn các HĐDS
mua bán gỗ để xây dựng thì cây gỗ được mua bán là gỗ khai thác trái phép ( gỗ
lậu ), thế nhưng,khi cây gỗ thành phẩm được giao cho các bên tại công trình
thì không ai kiểm tra, hiển nhiên cây gỗ thành phẩm đó trở thành gỗ được mua
bán hợp pháp.
• Các HĐDS vô hiệu do các điều khoản cơ bản còn thiếu, chưa phù hợp, hoặc vi
phạm pháp luật về HĐDS

Thực trạng vô hiệu này đang rất phổ biến trong giao lưu dân sự, nội dung các
loại hợp đồng vô hiệu này thường thiếu điều khoản theo quy định pháp luật, đối
tượng giao kết vi phạm các qui định pháp luật dân sự, pháp luật về HĐDS, có nhiều
vi phạm khác nhau, hợp đồng mua bán tài sản không thuộc sở hữu của mình, hoặc
tài sản chung của vợ , chồng chỉ do một người vợ hay chồng đem bán, hợp đồng
cầm cố ,thế chấp tài sản có đăng ký sở hữu nhưng bên cầm cố không phải là người
có tên theo giấy đăng ký, hợp đồng xây dựng nhà không có giấy phép xây dựng... .
Phần lớn các HĐDS này vi phạm qui định của pháp luật là do các bên chủ thể giả
tạo, nhầm lẫn, lừa dối nhau, kết quả HĐDS vô hiệu theo qui định tại điều 138, 141,
142 Bộ luật dân sự.
Về mặt pháp lý, tuy đối tượng này được pháp luật dân sự, pháp luật về HĐDS
qui định tưong đối đầy đủ, chi tiết và chặt chẽ, các bên hoặc do không nhận thức
đúng đắn, hoặc cố tình vi phạm, thực hiệu giao kết các HĐDS vi phạm pháp luật;
SVTH : Bùi Lê Duy Trang .
9