Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGUYỄN THỊ THU CẨM

NGÀNH THỦY SẢN Ở QUẢNG NINH:
TIỀM NĂNG, HIỆN TRẠNG VÀ ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN ĐẾN NĂM 2020 Chuyên ngành: Địa lí học
Mã ngành: 60.31.95 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. Nguyễn Thị Hồng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này do chính bản thân tôi thực hiện, dưới sự
hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Hồng. Các số liệu và kết quả nghiên cứu
trong luận văn là trung thực và chưa sử dụng để bảo vệ một công trình khoa
học nào, mọi sự trích dẫn đã được chỉ rõ nguồn gốc. Tác giả hoàn toàn chịu
trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản của luận văn.
Tác giả Nguyễn Thị Thu Cẩm i
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục i
Danh mục các từ viết tắt iv
Danh mục các bảng v
Danh mục các hình vi
MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn đề tài 2
2.1. Mục tiêu nghiên cứu 2
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu 2
2.3. Giới hạn của đề tài 2
3. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 2

2.1.1. Thời kì 1955 - 1975 26
2.1.2. Thời kì 1976 - 1980 26
2.1.3. Thời kì 1981 - 1985 27
2.1.4. Từ năm 1986 đến nay 27
2.2. Nguồn lực phát triển thủy sản Quảng Ninh 28
2.2.1. Vị trí địa lí 28
2.2.2. Khí hậu 29
2.2.3. Địa hình……………………………………………………………….29
2.2.4. Tài nguyên sinh vật………………………………………………… 30
2.2.5. Dân cư và lao động 33
2.2.6. Cơ sở vật chất kĩ thuật và cơ sở hạ tầng………………………………33
2.2.7. Thị trường .35
2.3. Hiện trạng phát triển ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh .36
2.3.1. Giá trị, sản lượng và cơ cấu ngành thủy sản………………………… 36
2.3.2. Các ngành thủy sản chủ yếu 38
Tiểu kết chƣơng 2 69
CHƢƠNG 3: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT
TRIỂN NGÀNH THỦY SẢN QUẢNG NINH 71

iii
3.1. Quan điểm, định hướng và mục tiêu phát triển ngành thuỷ sản
Quảng Ninh 71
3.1.1. Quan điểm, định hướng phát triển chung 71
3.1.2. Mục tiêu phát triển 72
3.1.2.1. Mục tiêu tổng quát 72
3.1.2.2. Mục tiêu cụ thể. 72
3.1.3. Quan điểm, định hướng, mục tiêu phát triển đối với từng lĩnh vực 72
3.1.3.1. Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản 72
3.1.3.2. Nuôi trồng thủy sản 74
3.1.3.3. Chế biến và thương mại thủy sản 75


Đ
Đảo
3. ĐBSH
Đồng bằng sông Hồng
4. HACCP
Tiêu chuẩn xuất khẩu thủy sản vào thị trường Mỹ
5. HTX
Hợp tác xã
6. NTTS
Nuôi trồng thủy sản
7. PTNT
Phát triển nông thôn
8.


Bảng 2.1: Tiềm năng diện tích rừng ngập mặn 31
Bảng 2.2: Sản lượng ngành thủy sản theo ngành giai đoạn 2001 - 2009 36
Bảng 2.3: Số lượng tàu thuyền máy phân theo địa phương của tỉnh
Quảng Ninh năm 2009 38
Bảng 2.4: Định hướng lựa chọn nghề nghiệp đánh bắt ngư trường và đối
tượng khai th¸c thñy s¶n chủ yếu 44
Bảng 2.5: Tổng sản lượng một số thủy sản khai thác phân theo nhóm sản
phẩm năm 2008 - 2010 45
Bảng 2.6: Sản lượng cá biển khai thác so với sản lượng thủy sản khai
thác khác của tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2001 - 2009 46
Bảng 2.7: Diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản phân theo môi trường
nước giai đoạn 2004 - 2009 52
Bảng 2.8: Diện tích nuôi trồng thuỷ sản của các huyện, thị xã tỉnh Quảng
Ninh năm 2007 56
Bảng 2.9: Sản lượng thủy sản nuôi trồng tỉnh Quảng Ninh giai đoạn
2001 - 2009 57
Bảng 2.10: Năng suất nuôi trồng một số đối tượng thuỷ sản của Tỉnh
Quảng Ninh 58
Bảng 3.1: Mục tiêu phát triển ngành thuỷ sản đến năm 2010, quy hoạch
đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020 72 vi
DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang
Hình 1.1: Biểu đồ thể hiện sản lượng và giá trị sản xuất thủy sản của
Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010 20
Hình 2.1. Bản đồ hành chính tỉnh Quảng NinhError! Bookmark not defined.
Hình 2.2. Bản đồ nguồn lực ngành thuỷ sản tỉnh Quảng NinhError! Bookmark not defined.
Hình 2.3: Biểu đồ thể hiện sản lượng và giá trị sản xuất thủy sản tỉnh

sinh sống và phát triển, vì vậy Quảng Ninh đã chú trọng phát triển ngành đánh
bắt và nuôi trồng thủy sản, phấn đấu trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của
tỉnh. Tuy nhiên cùng với sự phát triển đó đã nảy sinh nhiều vấn đề cần phải
giải quyết như vấn đề khai thác thủy sản quá mức dẫn đến cạn kiệt, vấn đề ô
nhiễm môi trường sinh thái biển, chất lượng nuôi trồng thủy sản, chế biến
thủy sản
Chính vì vậy sự lựa chọn đề tài “Ngành thủy sản ở Quảng Ninh:
Tiềm năng, hiện trạng và định hướng phát triển đến năm 2020” nhằm tìm
hiểu sự phát triển ngành thủy sản Quảng Ninh. Trên cơ sở tiềm năng và hiện
trạng tìm ra hướng phát triển hợp lí cho ngành thủy sản.

2
2. Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn đề tài
2.1. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở lí luận và thực tiễn về phát triển ngành thủy sản, đề tài tập
trung đánh giá tiềm năng, thực trạng phát triển ngành thủy sản ở Quảng Ninh,
từ đó đề xuất, kiến nghị một số giải pháp góp phần thúc đẩy sự phát triển của
ngành vì mục tiêu phát triển bền vững.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn về ngành thủy sản để vạn dụng
vào địa lí ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh.
- Đánh giá tiềm năng phát triển ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh.
- Phân tích thực trạng phát triển ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh.
- Đề xuất một số giải pháp góp phần đẩy mạnh phát triển ngành thủy
sản ở Quảng Ninh theo hướng phát triển bền vững.
2.3. Giới hạn của đề tài
Về nội dung nghiên cứu
+ Đánh giá tiềm năng phát triển ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh
+ Phân tích thực trạng về hoạt động khai thác, nuôi trồng, chế biến và
dịch vụ hậu cần ngành thủy sản.

nhiên nhằm mục tiêu phát triển bền vững.
3.1.4. Quan điểm lịch sử viễn cảnh
Sự phát triển của ngành thủy sản là trải qua quá trình lâu dài, từ quá khứ
đến hiện tại và tương lai. Ở mỗi giai đoạn, mỗi thời kì khác nhau thì quá trình
lịch sử phát triển của ngành thủy sản khác nhau, giai đoạn nào cũng có dấu ấn
riêng đáng ghi nhớ. Vì vậy vận dụng quan điểm lịch sử viễn cảnh để nhìn lại
những kết quả đạt được của ngành thủy sản trong từng thời kì cụ thể, thấy
được cơ sở hiện trạng phát triển của ngành hiện nay, từ đó đề ra các phương
hướng và nhiệm vụ phát triển trong tương lai.

4
3.2. Phương pháp nghiên cứu
3.2.1. Phương pháp thực địa
Đây là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu địa lí nói chung
và trong nghiên cứu địa lí ngành thủy sản nói riêng. Phương pháp này nhằm
thu thập, bổ sung tài liệu và kiểm chứng các kết quả nghiên cứu, giúp cho
luận văn có tính thực tế và có giá trị khoa học cao hơn. Để hoàn thiện đề tài
này tác giả đã tiến hành điều tra, khảo sát thực tế ở một số địa điểm có thế
mạnh về khai thác, nuôi trồng thủy sản, qua đó đánh giá tiềm năng và hiện
trạng phát triển ngành thủy sản ở Quảng Ninh.
3.2.2. Phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu
Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu để xử lý một khối lượng lớn các
số liệu, tư liệu có liên quan tới nhiệm vụ và nội dung nghiên cứu đề tài. Sau
khi đã thu thập được thông tin về đối tượng nghiên cứu, thông qua hệ thống
dữ liệu, trên cơ sở đó tiến hành mô tả so sánh các đối tượng nghiên cứu, xác
lập mối quan hệ giữa các đối tượng, từ đó giải thích nguồn gốc phát sinh phát
triển và phát hiện ra quy luật của chúng. Việc thu thập, tổng hợp thông tin dựa
trên các nguồn khác nhau (là các nguồn đáng tin cậy) như từ bản đồ, báo chí,
mạng internet, Viện nghiên cứu và nuôi trồng thủy sản, Bộ nông nghiệp và
phát triển nông thôn… Dựa trên những thông tin đó để đưa ra những nhận

phát triển”. Công trình đã khái quát về chặng đường phát triển thủy sản Việt
Nam trong những giai đoạn khác nhau, qua đó đưa ra những nhận định về
triển vọng và thách thức của thủy sản Việt Nam trong tương lai.
Mới đây, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã tổ
chức hội nghị chuyên đề: "Chiến lược phát triển ngành thủy sản Việt Nam
đến năm 2020". Chiến lược phát triển thủy sản nước ta đến năm 2020 chỉ rõ
định hướng phát triển thủy sản theo 4 lĩnh vực: Khai thác và bảo vệ nguồn

6
lợi thủy sản, nuôi trồng thủy sản, chế biến và tiêu thụ thủy sản, cơ khí đóng
sửa tàu thuyền và dịch vụ hậu cần nghề cá. Bên cạnh đó, Chính phủ
cũng đưa ra định hướng phát triển thủy sản ở 5 vùng trên lãnh thổ nước ta là
vùng đồng bằng sông Hồng; Bắc Trung bộ và duyên hải miền Trung; vùng
Đông Nam bộ; vùng đồng bằng sông Cửu Long; vùng miền núi, trung du
phía Bắc và Tây Nguyên.
Thủy sản và những vấn đề liên quan đến thủy sản còn được nghiên cứu
trong nhiều tài liệu chuyên ngành dùng trong các trường đại học như “Giáo
trình kinh tế thủy sản” (Vũ Đình Thắng, Nguyễn Viết Trung), “Giáo trình
Địa lý kinh tế xã hội Việt Nam” (Nguyễn Viết Thịnh, Đỗ Thị Minh Đức),
“Giáo trình thủy sản” (Trần Văn Sỹ),
Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu về hoạt động thủy sản của tỉnh Quảng
Ninh trong nhiều năm qua. Đặc biệt trong chương trình khuyến nông của tỉnh
với chuyên đề “Phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững”, trong đó những
khó khăn của ngành thủy sản Quảng Ninh đã được phân tích rõ, trên cơ sở đó
xây dựng định hướng phát triển ngành thủy sản, đưa nuôi trồng thuỷ sản dần
trở thành một lĩnh vực kinh tế quan trọng của tỉnh; xây dựng Quảng Ninh trở
thành một trong những trung tâm nuôi trồng thuỷ sản biển, nuôi tôm thâm
canh, sản xuất giống, thức ăn, dịch vụ hậu cần các loài cá biển và tôm biển
cung cấp cho miền Bắc và cả nước; từng bước nâng cao năng suất, sản lượng
nuôi trồng thuỷ sản của tỉnh, tăng thu nhập cho ngư dân, bảo vệ tốt nguồn lợi

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của địa lí ngành thủy sản
Chương 2: Hiện trạng phát triển ngành thủy sản tỉnh Quảng Ninh
Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển ngành thủy sản của
Quảng Ninh

8
NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
CỦA ĐỊA LÍ NGÀNH THỦY SẢN

1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Khái niệm ngành thuỷ sản
Ngành thuỷ sản là một bộ phận nhỏ của ngành nông nghiệp hiểu theo
nghĩa rộng bao gồm nông - lâm - ngư nghiệp. Ngành thuỷ sản được coi là
ngành sản xuất dựa trên những khả năng tiềm tàng về sinh vật trong môi
trường nước để sản xuất ra những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con
người. Hoạt động thuỷ sản là việc tiến hành khai thác, nuôi trồng, vận chuyển,
bảo quản, chế biến, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu thuỷ sản, dịch vụ trong
hoạt động thuỷ sản, điều tra, bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản.
1.1.2. Vai trò của ngành thủy sản
Thủy sản là nguồn tài nguyên có thể tái tạo và có vai trò quan trọng
trong sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước. Thủy sản không những được coi
là nguồn thực phẩm giàu đạm động vật cung cấp trong bữa ăn của con người
mà còn là nguồn nguyên liệu trong công nghiệp chế biến thực phẩm để tiêu
thụ trong nội địa và tạo ra mặt hàng xuất khẩu chủ lực, đóng góp vào tăng
trưởng cơ cấu GDP, đồng thời góp phần giải quyết việc làm, nâng cao chất
lượng cuộc sống cho con người và đảm bảo vấn đề an ninh quốc phòng.
Thứ nhất, ngành thủy sản góp phần chuyển đổi cơ cấu thực phẩm trong
bữa ăn của con người, cung cấp thực phẩm giàu đạm động vật, ít chứa chất
mỡ, giàu chất khoáng rất tốt cho sức khỏe. Những nghiên cứu mới đây cũng

đã được chuyển sang nuôi trồng thủy sản. Quá trình chuyển dịch diễn ra mạnh
mẽ và đã mang lại được nhiều kết quả to lớn, từng bước thay đổi cơ cấu kinh
tế ở các vùng ven biển và đóng góp vào công nghiệp hóa nông thôn.

10
Thứ ba, với sự phát triển nhanh của ngành thủy sản đã tạo ra hàng loạt
việc làm và thu hút một lực lượng lao động đông đảo tham gia vào tất cả các
công đoạn sản xuất, làm giảm sức ép của nạn thiếu việc làm trong nhiều quốc
gia, tạo nên nguồn thu nhập quan trọng góp phần vào sự nghiệp xoá đói giảm
nghèo đặc biệt cho đồng bào ven biển, hải đảo, vùng nông thôn, xóa bỏ tập
quán du canh du cư của đồng bào. Phát triển thủy sản còn có vai trò thúc đẩy
sự phân công lao động trong nôi bộ nông - lâm - thủy sản và chuyển dịch lao
động theo hướng tích cực. Hiện nay ở Việt Nam mô hình kinh tế hộ gia đình
đã giải quyết cơ bản công ăn việc làm cho ngư dân, nhiều gia đình thoát khỏi
tình trạng đói nghèo.
Thứ tư, thủy sản là tài nguyên có thể tái tạo và phát triển dựa trên nền
tảng của hệ sinh thái nên có sự phụ thuộc chặt chẽ vào môi trường tự nhiên và
ảnh hưởng của kinh tế thủy sản đến môi trường là rất lớn. Khai thác nguồn lợi
thủy sản hợp lí ở các diện tích mặt nước sẽ góp phần duy trì và bảo vệ hệ sinh
thái biển phát triển bền vững.[7]
Thứ năm, phát triển thủy sản góp phần đảm bảo an ninh lương thực
quốc gia, đáp ứng được yêu cầu cụ thể là tăng nhiều đạm và vitamin cho thức
ăn, đồng thời đảm bảo chủ quyền quốc gia, an ninh quốc phòng ở vùng sâu
vùng xa, nhất là ở vùng biển và hải đảo, góp phần thực hiện chiến lược quốc
phòng toàn dân và an ninh nhân dân.
Tóm lại, hiện nay thủy sản là ngành kinh tế có vai trò quan trọng
trên nhiều lĩnh vực: kinh tế, xã hội, môi trường, an ninh quốc phòng,… Vì
vậy ngành đã nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước. Sự phát
triển của ngành trong tương lai có ý nghĩa to lớn trong sự phát triển chung
của đất nước.

ngành sản xuất nông nghiệp, đối tượng của ngành là các sinh vật sống trong
môi trường nước có khả năng tái sinh tự nhiên. Chúng có chu kỳ tăng trưởng,
chu kỳ sinh sản có môi trường sống riêng theo từng loài, đồng thời cũng có

12
những hoạt động di trú theo mùa, theo thời tiết rất đa dạng và phong phú.
Chính vì vậy đi đôi với việc khai thác các nguồn lợi tự nhiên thì cần phải
nghiên cứu và thực hiện bảo vệ, duy trì tái tạo nguồn lợi.
Ngành thuỷ sản mang tính chất sản xuất vật chất phức tạp do đối tượng
sau khi khai thác có tính chất mau hỏng, chất lượng và giá trị dinh dưỡng của
sản phẩm sau khi đưa ra khỏi môi trường nước nhanh chóng bị giảm sút và
biến đổi. Do vậy để tránh gây lãng phí trong sản xuất thì cần có một sự kết
hợp chặt chẽ, liên hoàn từ khâu khai thác đến nuôi trồng, chế biến, kinh doanh
tiêu thụ sản phẩm và đầu tư tái tạo nguồn lợi này.
- Trong nền kinh tế hiện đại, khai thác và nuôi trồng thủy sản nước ta
trở thành ngành sản xuất hàng hóa.
Đây là yêu cầu và xu hướng phát triển tất yếu của ngành thủy sản trong
bối cảnh hội nhập quốc tế. Trước những năm 90, thủy sản nước ta hoạt động
manh mún, nhỏ lẻ, phân tán. Hiện nay cùng với việc chuyên môn hóa nông
nghiệp, mở rộng qui mô, khai thác và nuôi trồng thủy sản gắn liền với công
nghiệp chế biến, nâng cao chất lượng thủy sản, đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu,
quan tâm đến chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm để đáp ứng được yêu cầu
của các thị trường khó tính như Mĩ, EU,… Vì vậy hiệu quả của ngành thủy sản
nâng cao rõ rệt, khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân.
1.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố ngành thủy sản
1.1.4.1. Vị trí địa lí
Vị trí địa lí là nhân tố ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triển ngành
thủy sản và qui định nên các đặc điểm của các nhân tố tự nhiên khác như khí
hậu, thủy văn, sinh vật,…Vị trí địa lí giáp biển là điều kiện thuận lợi phát
triển kinh tế biển, xây dựng cảng biển, phát triển giao thông vận tải biển, mở


14
trồng thủy sản, nhiều loài có giá trị kinh tế cao nên hiệu quả nuôi trồng cao
hơn. Trong tài nguyên sinh vật phải kể đến rừng ngập mặn. Đây là nơi cư trú
và sinh sản của nhiều loại thủy sản. Rừng ngập mặn còn cung cấp thức ăn cho
tôm cá vì vậy đóng góp vào gia tăng sản lượng thủy sản nuôi trồng. Nguồn lợi
sinh vật có thể tái tạo nhưng cần có biện pháp khai thác hợp lí.
1.1.4.3. Các nhân tố kinh tế xã hội
Các nhân tố kinh tế xã hội ảnh hưởng quyết định đến sự phát triển và
phân bố của ngành thủy sản.
* Dân cư và lao động
Dân cư và lao động vừa là lực lượng sản xuất trực tiếp vừa là thị trường
tiêu thụ các sản phẩm thủy sản. Dân số đông, cơ cấu dân số trẻ cung cấp
nguồn lao động dồi dào cho ngành thủy sản. Mức sống của người dân càng
cao cộng với những lợi thế của sản phẩm thủy sản nên mức tiêu thụ thủy sản
ngày càng nhiều. Ngoài ra chất lượng lao động, tập quán canh tác, thói quen
ăn uống cũng là những nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố của
ngành thủy sản.
* Cơ sở vật chất kĩ thuật và cơ sở hạ tầng
Cơ sở vật chất kĩ thuật và cơ sở hạ tầng phục vụ cho sự phát triển của
ngành thủy sản. Mạng lưới giao thông với đầy đủ các loại hình, chất lượng tốt
giúp vận chuyển nhanh sản phẩm thủy sản, nâng cao chất lượng sản phẩm và
hạ giá thành sản phẩm. Mạng lưới thông tin liên lạc phát triển đa dạng giúp
cho hoạt động thủy sản nhanh chóng tiếp cận các thông tin về khoa học công
nghệ. Ngoài ra trong ngành còn có hệ thống cơ sở vật chất kĩ thuật riêng như
hệ thống cảng cá, cơ sở sửa chữa và đóng tàu mới, tàu thuyền đánh bắt xa bờ,
thiết bị hàng hải (máy định vị, ra đa…). Nếu những bộ phận này phát triển
đồng bộ sẽ đáp ứng được nhu cầu của ngành, ngược lại nếu chưa tốt sẽ hạn
chế sự phát triển của ngành.