MỞ ĐẦU
Việt Nam là một nước với hơn 70% lao động xã hội làm việc trong lĩnh vực
nông nghiệp và hơn 80% dân số sống trên địa bàn nông thôn. Chính vì vậy, phát
triển kinh tế nông thôn luôn luôn có vị trí quan trọng đối với quá trình phát triển
KT-XH của đất nước, đặc biệt là trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước.
Phát triển kinh tế nông thôn là một chủ trương đúng đắn và mang tính chiến lược
lâu dài của Đảng và Nhà nước ta. Đảng ta xác định: “Đẩy mạnh CNH, HĐH nông
nghiệp và nông thôn, giải quyết đồng bộ các vấn đề nông nghiệp, nông thôn và
nông dân” là một nhiệm vụ rất quan trọng nhằm đưa nước ta nhanh chóng thoát ra
khỏi nhóm các nước chậm phát triển và cơ bản trở thành một nước công nghiệp
theo hướng hiện đại vào năm 2020.
Do vậy, để tiếp tục quán triệt quan điểm chủ trương, chính sách của Đảng và
Nhà nước ta về phát triển kinh tế nông thôn trong thời kỳ đẩy mạnh CNH,HĐH đất
nước. Hôm nay theo kế hoạch tôi giới thiệu với các đồng chí bài:
“KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ
LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM”
Căn cứ biên soạn bài giảng:
1. Giáo trình chính trị (dùng tập huấn cán bộ Ban chỉ huy quân sự cấp xã liên thông
từ TCCN lên CĐ ngành QSCS)
2. Tập đề cương bài giảng môn chính trị (đào tạo liên thông từ TCCN lên CĐ
ngành QSCS theo hình thức vừa học vừa làm), Trường Sỹ quan Lục quân 1; Hà
Nội 2013.
1
I. KINH TẾ NÔNG THÔN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG THỜI KỲ
QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
1. Khái niệm và nội dung của kinh tế nông thôn
a) Khái niệm kinh tế nông thôn
Kinh tế nông thôn là một hệ thống những nhân tố cấu thành của lực lượng
sản xuất và quan hệ sản xuất trong tất cả những ngành nghề trên địa bàn nông thôn
và giữa chúng có quan hệ hữu cơ với nhau.
- Khái niệm chỉ ra:

kinh tế ở kinh tế nông thôn bao gồm:
+ Kinh tế nhà nước: Giữ vai trò chủ đạo trong kinh tế nông thôn
Thành phần kinh tế này ở kinh tế nông thôn bao gồm các nông trường, lâm
trường quốc doanh; các trang trại kỹ thuật và các cơ sở hạ tầng nông thôn.
Kinh tế nhà nước cũng đảm nhiệm vai trò chủ đạo trong cơ cấu kinh tế nhiều
thành phần ở nông thôn.
Cùng với sự phát triển của kinh tế nông thôn, những bộ phận đại diện của
kinh tế nhà nước phát triển và mở rộng ra nhiều ngành nghề và lĩnh vực cơ bản
như: Trong nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, tín dụng, ngân hàng, dịch vụ
khoa học - công nghệ Những bộ phận đại diện này gắn bó chặt chẽ với những bộ
phận hợp thành kinh tế nông thôn, cùng tác động qua lại và cùng nhau phát triển.
+ Kinh tế tập thể: Giữ vai trò nòng cốt trong kinh tế nông thôn
Kinh tế tập thể trong kinh tế nông thôn phát triển ở nhiều ngành nghề với
nhiều hình thức hợp tác đa dạng
Ví dụ: Hợp tác nông - công - thương - tín, hợp tác xã cổ phần. Các hình thức
kinh tế này phát triển từ thấp đến cao, từ tổ hợp tác đến hợp tác xã và tiến tới liên
hiệp các hợp tác xã, kinh doanh ở nhiều lĩnh vực khác nhau đáp ứng yêu cầu phát
triển kinh tế thị trường trên địa bàn nông thôn.
Kinh tế tập thể với nhiều hình thức hợp tác đa dạng là con đường để đưa
3
nông dân vào làm ăn tập thể; chuyển dần nền sản xuất nhỏ, tự cung, tự cấp sang sản
xuất hàng hóa lớn định hướng XHCN.
+ Kinh tế tư nhân:
Gắn với sự phát triển của kinh tế nông thôn, căn cứ vào trình độ phát triển
của lực lượng sản xuất, kinh tế tư nhân trong kinh tế nông thôn cũng thể hiện rõ
qua hai hình thức: Kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư nhân.
- Về trình độ công nghệ :
Trình độ công nghệ kinh tế nông thôn phản ánh rõ nét mức phát triển lực
lượng sản xuất thấp kém tồn tại trên địa bàn.
Công nghệ sử dụng trên địa bàn nông thôn là sự kết hợp, sử dụng nhiều trình

nghiệp, mở các công ty liên doanh….ở nông thôn, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao
động sang lĩnh vực công nghiệp, cơ cấu giai cấp cũng có sự chuyển dịch từ nông
dân sang giai cấp công nhân. Như Khu công nghiệp Nam Sách, Đại An, Tân
Trường (Hải Dương), Bắc Ninh, Phố Nối (Hưng Yên)…
=> Sự thay đổi cơ cấu xã hội - giai cấp ở nông thôn là tất yếu; nếu buông
lỏng quản lý vĩ mô của nhà nước với phát triển kinh tế nông thôn thì khuynh hướng
tự phát theo hướng tư bản chủ nghĩa là không thể tránh khỏi. Đảng và Nhà nước
cần có những thể chế định hướng cho sự phát triển này hướng tới xây dựng nông
thôn mới XHCN.
2. Vai trò của kinh tế nông thôn
Kinh tế nông thôn là một vùng kinh tế lãnh thổ có vị trí và vai trò quan trọng
đối với sự phát triển kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của một đất nước. Khi bàn
về vấn đề này, trong Bộ “Tư bản”, C.Mác đã nêu rõ, nông thôn là nơi dự trữ, đổi
mới nguồn sinh lực của các dân tộc. Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở
nước ta, vai trò của kinh tế nông thôn thể hiện trên những nội dung chủ yếu sau:
- Kinh tế nông thôn cung cấp lương thực, thực phẩm đáp ứng yêu cầu xã
hội và nền kinh tế quốc dân.
5
+ Phát triển kinh tế nông thôn trước hết là phát triển các ngành sản xuất
lương thực, thực phẩm Đây là những ngành truyền thống, có vị trí cơ bản đối với
đời sống.
+ Phát triển kinh tế nông thôn mà trước hết là kinh tế nông nghiệp là ngành
kinh tế cơ bản không thể thiếu được và bao giờ cũng giữ một vai trò quan trọng
hàng đầu trong nền kinh tế quốc dân vì nó đáp ứng nhu cầu ăn, nhu cầu sinh tồn
của con người, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, sự tồn tại và phát triển của
dân tộc.
Ví dụ: Sản xuất lúa gạo, ngô khoai sắn…ở vùng nông thôn ĐBSH, ĐBSCL
- Góp phần tạo tiền đề quan trọng để đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước.
Việt Nam là một nước nông nghiệp. Nông nghiệp, nông thôn chiếm phần lớn tỷ lệ
dân số và lực lượng lao động của cả nước, là nơi chứa đựng tiềm năng to lớn về nông,

ngành công nghiệp và dịch vụ.
Ví dụ: Nhu cầu về hàng hóa tư liệu sản xuất (máy móc nông nghiệp, máy nổ
điện, phân bón)… và dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp (vốn, thông tin, vận tải,
thương mại ) ngày càng tăng.
+ Kinh tế nông thôn phát triển mạnh, thu nhập dân cư được nâng lên, nhu
cầu của họ về các hàng hóa công nghiệp cũng sẽ tăng nên. Đây là cơ sở thúc đẩy sự
phát triển của ngành công nghiệp và dịch vụ của nền kinh tế.
Ví dụ: Nhu cầu hàng hóa công nghiệp (xe máy, tivi, điều hòa, điện thoại, vải
vóc ) và các loại dịch vụ văn hóa, y tế, thể thao, du lịch, giáo dục cũng tăng dần
lên, với khối lượng, chất lượng ngày càng lớn và đa dạng.
- Kinh tế nông thôn phát triển là cơ sở đảm bảo ổn định kinh tế, chính trị,
xã hội và quốc phòng - an ninh.
Sự phát triển của kinh tế nông thôn tạo cơ sở xây dựng cuộc sống ấm no; đời
sống vật chất, văn hóa, tinh thần được nâng cao, là nhân tố quan trọng để xây dựng
thế trận lòng dân, giữ vững ổn định về chính trị, xã hội.
7
Kinh tế nông thôn phát triển sẽ gắn kết công nghiệp và nông nghiệp, tạo cơ
sở kinh tế để củng cố khối liên minh công- nông- trí thức, tăng cường sức mạnh của
chuyên chính vô sản.
=> Như vậy, phát triển kinh tế nông thôn theo định hướng XHCN là cơ sở
quyết định sự ổn định chính trị, xã hội và củng cố quốc phòng - an ninh trên địa
bàn nông thôn nói riêng và cả nước nói chung.
(Như vậy tôi đã giới thiệu xong với các đ/c mục I - Kinh tế nông thôn và vai
trò của kinh tế nông thôn. Do vậy, để phát triển kinh tế nông thôn cần phải tiến
hành đẩy mạnh CNH, HĐH, vậy nội dung CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn như
thế nào ? mời các chuyển sang mục II)
II. CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG
THÔN TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
1. Nội dung của CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn
Theo tinh thần Đại hội đại biểu lần thứ VIII, IX, X, XI của Đảng Cộng sản

làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống của dân cư trên địa bàn, là cơ sở vững chắc
để tiếp tục giải quyết các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội ở nông thôn.
+ CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn là cơ sở để tăng cường củng cố khối
liên minh công - nông - trí thức, khối đại đoàn kết các dân tộc, góp phần củng cố
quốc phòng, an ninh trên các địa bàn chiến lược vùng sâu, vùng xa
b) Nội dung của CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn
Ứng dụng khoa học - công nghệ gắn với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế bám
sát yêu cầu của nền kinh tế thị trường là nội dung chủ yếu của quá trình CNH,
HĐH đất nước. Nhưng do vị trí, vai trò, đặc điểm và thực trạng của nông nghiệp,
nông thôn nên nội dung của CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn còn được thể
hiện cụ thể trên những vấn đề sau:
- Chuyển nền nông nghiệp thuần nông, lao động thủ công là chủ yếu, năng
9
suất lao động thấp sang nền nông nghiệp hàng hóa đa dạng; ứng dụng nhanh chóng
các thành tựu của khoa học - công nghệ tạo ra năng suất lao động cao.
+ Chú trọng xây dựng các vùng chuyên canh sản xuất hàng hóa có quy mô
lớn, khai thác được lợi thế so sánh, hướng mạnh về xuất khẩu.
+ Tiếp tục đầu tư một số ngành chủ lực, truyền thống. Ví dụ như: Cây lương
thực (chủ yếu là lúa), cây công nghiệp (cao su, cà phê, chè, mía, lạc, tiêu, điều ),
các sản phẩm chăn nuôi và nuôi trồng thủy, hải sản (bò, lợn, tôm, cua ).
- Từng bước thực hiện quá trình hiện đại hóa sản xuất nông nghiệp và kinh
tế nông thôn phù hợp với thực lực tài chính của từng vùng.
Quá trình hiện đại hóa sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn tập trung
vào các nội dung: Điện khí hóa, thủy lợi hóa, cơ giới hóa, hóa học và sinh học hóa,
chú trọng phát triển giao thông, thông tin liên lạc nông thôn; tập trung đầu tư phát
triển giáo dục, đào tạo, văn hóa, y tế, trung tâm chuyển giao và ứng dụng các thành
tựu khoa học - công nghệ vào thực tiễn sản xuất và đời sống.
- Thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và các
ngành nghề truyền thống ở nông thôn
Ví dụ: Công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản; công nghiệp dệt may, giầy

* Ba ngành sản xuất cơ bản, truyền thống là nông, lâm, ng nghiệp có bước
phát triển, nhưng chưa thực sự gắn kết với nhau, nên hiệu quả của sự phát triển
chưa cao.
* Trong kinh tế nông thôn, cơ cấu nông nghiệp chưa thực sự gắn với CNH,
HĐH; công nghiệp chế biến, ngành nghề, dịch vụ chưa phát triển, do vậy thiếu sự
đồng thuận thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành nghề kinh tế nông thôn.
- Nội dung chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn:
Để chuyển dịch cơ cấu ngành nghề kinh tế nông thôn theo hướng CNH,
HĐH và yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần tập trung thực
11
hiện những vấn đề sau:
+ Thực hiện đa dạng hóa sản xuất hàng hóa nông nghiệp, xây dựng những
vùng chuyên canh sản xuất có quy mô lớn đáp ứng yêu cầu trong nước và xuất
khẩu.
Sự hình thành các vùng chuyên canh lớn gắn với việc khai thác các lợi thế so
sánh cho phép ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại,
thực hiện thâm canh nâng cao năng suất, tăng khả năng cạnh tranh và hiệu quả của
hàng hóa nông nghiệp trên thị trường.
+ Chuyển dịch cơ cấu ngành nghề kinh tế nông thôn theo hướng giảm dần tỷ
trọng nông nghiệp, tăng dần tỷ trọng công nghiệp chế biến, tiểu thủ công nghiệp và
dịch vụ.
Thực hiện chuyển dịch theo tính quy luật này tạo điều kiện thúc đẩy kinh tế
nông thôn, góp phần giải quyết việc làm tại chỗ cho người lao động, tăng thu nhập
và mức sống dân c nông thôn.
+ Tập trung phát triển các làng nghề truyền thống.
Sự phát triển các làng nghề truyền thống ở các địa phương thuộc các vùng
lãnh thổ khác nhau cho phép khai thác được những lợi thế so sánh, cung cấp những
sản phẩm hàng hóa mang đậm bản sắc văn hóa và tinh hoa của dân tộc Việt Nam.
Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả kinh tế và nâng cao được sức
cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường thế giới.

+ Đảm bảo cho người lao động thực sự làm chủ về tư liệu sản xuất.
Cần giải quyết tốt quan hệ ruộng đất theo luật định và xác định nhanh
chóng quyền sở hữu các tư liệu sản xuất khác cho người lao động. Đây là cơ sở để
người lao động có động lực và thực sự quan tâm đến kết quả hoạt động sản xuất
kinh doanh.
+ Xác định quyền tự chủ sản xuất kinh doanh cho người lao động.
Yêu cầu này tạo điều kiện cho người lao động toàn quyền quyết định việc
13
sản xuất cái gì; sản xuất bao nhiêu; sản xuất như thế nào, bán cho ai trên cơ sở
nghiên cứu nắm bắt nhu cầu thị trường.
Đồng thời, luôn chú trọng giải quyết tốt mối quan hệ giữa doanh nghiệp và
người lao động trên cơ sở giải quyết hài hòa lợi ích xã hội, lợi ích tập thể và lợi ích
cá nhân người lao động, tạo động lực cho sự phát triển chung.
- Kinh tế tập thể
Kinh tế tập thể trong nông thôn với nhiều hình thức hợp tác đa dạng, mà
nòng cốt là các hợp tác xã dựa trên sở hữu của các thành viên và sở hữu tập thể.
+ Lấy lợi ích kinh tế làm động lực, hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu
trách nhiệm, bình đẳng, tự nguyện và cùng có lợi, phát triển từ thấp đến cao theo
yêu cầu quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của
lực lượng sản xuất, phù hợp với đặc điểm, đặc thù của kinh tế nông nghiệp, nông
thôn.
+ Mở rộng sản xuất kinh doanh với nhiều ngành nghề, nhất là với các ngành
tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ và các ngành nghề truyền thống, được sự định hướng,
hỗ trợ của Đảng và Nhà nước.
+ Phát triển kinh tế tập thể trong kinh tế nông thôn phải gắn liền với tiến
trình CNH, HĐH nông nghiệp, yêu cầu của nền kinh tế thị trường và xây dựng
nông thôn mới XHCN.
- Kinh tế tư nhân
Kinh tế tư nhân trong kinh tế nông thôn chủ yếu vẫn là các hộ kinh doanh cá
thể và một số doanh nghiệp tư nhân đang có xu thế phát triển cả về số lượng và quy

- Điện khí hóa:
Góp phần thay thế lao động nặng nhọc của người lao động, tăng năng suất
và hiệu quả kinh tế, đồng thời điện khí hóa là điều kiện quan trọng để xây dựng
nông thôn mới, giàu có và văn minh.
- Phát triển công nghệ sinh học:
15
Công nghệ sinh học là "mọi kỹ thuật sử dụng cơ chế hay quá trình sống để
tạo ra hay thay đổi sản phẩm, để tăng chất lượng cây hay con, hay phát triển những
vi sinh vật cho những ứng dụng đặc biệt" (Khoa học - công nghệ lực lượng sản xuất
hàng đầu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.39. )
Như vậy, công nghệ sinh học là quá trình tác động nâng cao năng suất và
chất lượng cây, con, đồng thời là quá trình tiết kiệm các nguồn lực khan hiếm và
bảo vệ môi trường sinh thái. Do vậy, phát triển công nghệ sinh học cũng là một đòi
hỏi tất yếu, cấp bách của nền nông nghiệp sản xuất lớn.
d) Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để phát triển kinh tế nông thôn
Con người là nhân tố quyết định mọi sự phát triển, nhất là đối với sự phát
triển kinh tế. Hiện tại, lực lượng lao động trong nông thôn rất lớn, nhưng chất
lượng lại rất thấp. Đây chính là mâu thuẫn và là nguyên nhân cơ bản cản trở sự phát
triển kinh tế nông thôn, ảnh hưởng tới quá trình CNH, HĐH. Do vậy, nâng cao chất
lượng nguồn nhân lực thực hiện CNH, HĐH là một giải pháp quan trọng trong phát
triển kinh tế nông thôn.
- Trong cơ chế thị trường, với khả năng nhận thức và tài chính của cư dân
nông thôn có hạn, phải thực hiện phương châm nhà nước và nhân dân cùng làm.
- Nhân dân phải nhận thức được vai trò của kiến thức trong sản xuất và đời
sống, chủ động học tập dưới mọi hình thức.
- Đảng và Nhà nước có chủ trương, chính sách đào tạo riêng đối với vùng
nông nghiệp, nông thôn, nhất là đối với vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc ít người
Chính sách đào tạo phải tính đến yêu cầu về số lượng và chất lượng ngày
càng cao của quá trình CNH, HĐH và yêu cầu của nền kinh tế thị trường trong
nông nghiệp, nông thôn.

2. Phân tích nội dung giải pháp cơ bản phát triển kinh tế nông thôn và xây
dựng nông thôn mới theo định hướng XHCN?
17