Nhân vật Hoạn Thư trong Đoạn trường tân thanh của
Nguyễn Du
o n tr ng tân thanh (Truy n Ki u) có s c thu hút c bi t i v i gi i nghiên c u,Đ ạ ườ ệ ề ứ đặ ệ đố ớ ớ ứ
phê bình v n h c trong và ngoài n c. B i trong ki t tác này, Nguy n Du ã tái hi nă ọ ướ ở ệ ễ đ ệ
c c m t th gi i v i nh ng nhân v t th t h n c ng i th t. Ho n Th là m tđượ ả ộ ế ớ ớ ữ ậ ậ ơ ả ườ ậ ạ ư ộ
trong s ó. S ph c t p và tính a di n c a nhân v t này có ph i là mâu thu n trongố đ ự ứ ạ đ ệ ủ ậ ả ẫ
th gi i quan, nhân sinh quan c a tác gi ?ế ớ ủ ả
Đã có rất nhiều nhận xét, đánh giá khác nhau và nhiều khi mâu thuẫn, đối lập
nhau về Hoạn Thư. Nhìn chung, những nghiên cứu này có thể chia làm hai
hướng.
Thứ nhất, Hoạn Thư được nhìn nhận như là một nhân vật phản diện và cùng với
các nhân vật phản diện khác, Hoạn Thư là nguyên nhân làm cho Kiều phải gánh
chịu bao nỗi bất hạnh. Như vậy thì về cơ bản, Hoạn Thư trong Đoạn trường tân
thanh chỉ là một bản sao từ Kim Vân Kiều truyện. Các tác giả đều thống nhất với
nhau rằng, Hoạn Thư là biểu tượng của cái ghen khủng khiếp, một con người
lắm mưu, nhiều kế, một kẻ ác độc đến tàn nhẫn, sẵn sàng chà đạp lên phẩm giá
con người để trả mối tư thù.
Ngược lại với cách nhìn trên, có một số nhà nghiên cứu lại coi Hoạn Thư cũng
chỉ là một nhân vật bi kịch, một nạn nhân trong tác phẩm. Điều này được họ
chứng minh khi chỉ ra sự sáng tạo của Nguyễn Du trong các tình tiết, sự thay đổi
tính chất mối quan hệ giữa Hoạn Thư, Thúy Kiều và Thúc Sinh trong Đoạn
trường tân thanh.
Đặc biệt, giữa Hoạn Thư và Thúy Kiều không tồn tại mối quan hệ đối lập mà họ
là những người “tri âm, tri kỉ” của nhau. Như thế, bước sang Đoạn trường tân
thanh, Hoạn Thư đã trở thành một con người mới. Nguyễn Du đã thể hiện tài
năng xuất sắc của mình trong việc xây dựng thành công hình tượng nhân vật
này. Vậy thì cuối cùng, Hoạn Thư là nhân vật phản diện hay bi kịch? Và điều đó
có ý nghĩa như thế nào khi nghiên cứu Đoạn trường tân thanh của Nguyễn
Du trong tương quan so sánh với Kim Vân Kiều truyện? Thiển nghĩ, đó là câu hỏi
không dễ trả lời trong một bài viết.
Con người không thể tồn tại tách rời xã hội, nói cách khác con người luôn phải

của nhân vật này. Bước sang Đoạn trường tân thanh, Hoạn Thư đã trở thành
một nhân vật bi kịch và để làm được điều này, Nguyễn Du đã thay đổi tính chất
mối quan hệ giữa Hoạn Thư và Thúc Sinh, Hoạn Thư với Thúy Kiều.
Quan hệ vợ chồng giữa Thúc Sinh và Hoạn Thư không hề bình thường bởi
trước hết đây là mối quan hệ mang tính đẳng cấp. Thúc Sinh chưa bao giờ là
một người chồng theo đúng nghĩa của nó mà trong tay Hoạn Thư, trước sau anh
ta cũng chỉ là một con rối, một thằng hề mà thôi. Sự đối lập - tương phản về tính
cách giữa vợ chồng Thúc - Hoạn chưa phải là bi kịch lớn nhất của Hoạn Thư mà
ở nàng còn một nỗi đắng cay hơn nhiều: đó là bi kịch của người đàn bà có
chồng mà không được chồng yêu, lại bị chồng lừa dối và phụ bạc.
Dưới ngòi bút Nguyễn Du, cuộc tình Kiều - Thúc càng say đắm, nồng nàn và đẹp
đẽ bao nhiêu thì tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn lạt lẽo, vô vị bấy nhiêu. Đoạn
Thúc Sinh từ biệt Thúy Kiều thể hiện rõ nhất tình cảm hai người dành cho nhau
và đây có thể coi là một trong những đoạn thơ vào loại hay nhất Đoạn trường
tân thanh:
Người lên ngựa kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san.
Dặm hồng bụi cuốn chinh an,
Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.
Người về chiếc bóng năm canh,
Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.
Vầng trăng ai xẻ làm đôi,
Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.
Kiều - Thúc chia tay trong một tâm trạng ngổn ngang, rối bời. Nỗi buồn trong
Kiều da diết mà sâu lắng. Có thể nói, đây là cuộc chia tay đầy nước mắt. Phải về
quê thăm vợ đối với Thúc Sinh là một việc “vạn bất đắc dĩ”. Nếu như Nguyễn
Duđã dành biết bao câu thơ hay để đặc tả mối tình Kiều - Thúc thì tình cảm vợ
chồng Thúc - Hoạn sau bao ngày gặp lại chỉ được ông miêu tả trong một dòng
lục bát:
Lời tan hợp nỗi hàn huyên,

Cho gươm mời đến Thúc lang,
Mặt như chàm đổ, mình dường dẽ run.
Khi nghe Kiều nói sẽ trị tội vợ mình:
Vợ chàng quỷ quái tinh ma,
Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau.
Kiến bò miệng chén chưa lâu,
Mưu sâu cũng trả nghĩa sâu cho vừa.
Thúc Sinh chẳng những không dám mở mồm xin cho vợ một câu mà chỉ còn biết
sợ hãi: “Mồ hôi chàng đã như mưa ướt đầm”. Hoạn Thư phải một mình đối phó
với Kiều. Hành động này của Thúc Sinh chứng tỏ chàng không những là người
hèn kém, nhu nhược mà còn là kẻ bạc tình, bạc nghĩa. Thúc đã bỏ rơi Hoạn vào
lúc gian nguy nhất của cuộc đời nàng. Hoạn Thư có chồng mà cũng như không.
Ông tơ đã xe duyên cho nàng cùng chàng Thúc cũng là bắt nàng phải gánh chịu
một số phận nghiệt ngã. Có người chồng như Thúc quả là điều đau đớn đối với
Hoạn Thư. Bằng cách xây dựng lại mối quan hệ vợ chồng Thúc - Hoạn trong
Đoạn trường tân thanh, Nguyễn Du đã chứng tỏ Hoạn Thư là một nhân vật bi
kịch. Trong Đoạn trường tân thanh, Nguyễn Du từng viết:
Đau đớn thay, phận đàn bà,
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung.
Đó chính là lời khẳng định, sự tổng kết đầy đau xót của Nguyễn Du về số phận
người phụ nữ trong xã hội cũ. Với hình tượng nhân vật Hoạn Thư trong tác
phẩm của mình, Nguyễn Du đã chứng minh quy luật ấy là đúng với bất kì ai.
Hoạn Thư là người rất hiểu Kiều, thông cảm cho hoàn cảnh của Kiều song
không thể đối xử khác với Kiều. Nhà nghiên cứu Đông Hồ từng khẳng định trong
Đoạn trường tân thanh, nhân vật tri kỉ nhất của Kiều chính là Hoạn Thư, Kim
Trọng, Thúc Sinh và Từ Hải chỉ là những người tương đắc với Thúy Kiều còn
người tri kỉ thực sự với Kiều chỉ có mình Hoạn Thư. Hoạn Thư và Thúy Kiều
chính là “hai người bạn tri kỉ” trong Truyện Kiều. Họ rất thông cảm và chia sẻ với
nhau vì đều là những người đàn bà chịu kiếp chồng chung. Xét riêng về mặt này
thì cả hai đều là nạn nhân. Và trong vai trò của người vợ cả, Hoạn Thư thực sự

Tuy nhiên, nếu như các quan hệ khác của Kiều đều kết thúc trong bi kịch (kể cả
quan hệ của nàng với Kim Trọng) thì quan hệ Hoạn Thư - Thúy Kiều lại được
giải quyết một cách tốt đẹp. Bởi dù sao, Hoạn Thư và Kiều đều là “phận đàn bà”
có chung một “lời bạc mệnh” và đáng quý hơn là cả hai người đều thấu hiểu điều
đó. Nguyên nhân chính dẫn đến cách ứng xử trên của Kiều không phải là tài
biện hộ của Hoạn Thư mà do tấm lòng liên tài, sự xót thương cho những kẻ
đồng cảnh ngộ nơi nàng. Toàn bộ sự chuẩn bị của Nguyễn Du đến từng chi tiết ở
trên sẽ trở nên vô nghĩa nếu Kiều trong Đoạn trường tân thanh cũng hành động
như Kiều trong Kim Vân Kiều truyện. Kết thúc mối quan hệ giữa hai kẻ “tình địch”
như vậy, Nguyễn Du đã đạt được nhiều mục đích mà quan trọng nhất là đã xây
dựng được một mối dây liên hệ giữa hai con người tưởng như “không đội trời
chung” để từ đó khắc sâu bi kịch của họ, đặc biệt là bi kịch của Hoạn Thư.
Dựa vào một nguyên mẫu trong nguyên tác, với một ý đồ sáng tạo mới, Nguyễn
Du đã làm thay đổi bản chất của nhân vật Hoạn Thư - đặc biệt ở phương diện
tính cách và số phận nhân vật. Từ một điểm nhìn trần thuật mới, ông đã thực
hiện một cuộc “lột xác” cho Hoạn Thư. Đúng như Trần Đình Sử nhận xét: “Nhân
vật vay mượn có thể được miêu tả theo những trọng tâm, điểm nhấn khác và trở
thành nhân vật khác". Hoạn Thư từ một con người đạo lí, một nhân vật hành
động đã trở thành nhân vật tâm trạng với đời sống nội tâm phong phú, đa dạng.
Trong Đoạn trường tân thanh, ta bắt gặp một Hoạn Thư tỉnh táo, lí trí hơn song
luôn giằng xé với những trăn trở, đớn đau. Ở Hoạn Thư luôn có sự tồn tại, đấu
tranh của con người giai cấp và con người cá nhân. Càng thông minh bao nhiêu,
càng sắc sảo bao nhiêu thì số phận của nàng lại càng đắng cay và nghiệt ngã
bấy nhiêu. Nàng vừa là tội nhân, vừa là nạn nhân.
Bằng các biện pháp nghệ thuật độc đáo, Nguyễn Du đã xây dựng một nhân vật
Hoạn Thư khác hẳn so với nguyên tác. Từ một nhân vật đơn nhất và phản diện
trong nguyên tác, bằng cách miêu tả con người nội tâm nhiều chiều và thêm, cắt
bỏ và lược đi một số chi tiết, Nguyễn Du đã biến Hoạn Thư trở thành một nhân
vật đa diện với một số phận bi kịch trong Đoạn trường tân thanh. Chỉ riêng điều
này cũng giúp ta có thể khẳng định tài năng và sự sáng tạo của Nguyễn Du.