ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT
LA XN ÀO
CHÍNH SÁCH THUI VI PHÁT TRIN
KINH T VIT NAM LUN ÁN TIN S KINH T

TP. H Chí Minh – Nm 2012
ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT
LA XN ÀO

La Xuân ào
ii

C LC

I CAM OAN
DANH MC CH VIT TT
DANH MC BIU BNG
DANH MC CÁC HÌNH V BIU BNG

U 1
1. TÍNH CN THIT CA  TÀI 1
2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CU  TÀI 3
3. C ÍCH VÀ NHIM V NGHIÊN CU CA LUN ÁN 5
4. I TNG VÀ PHM VI NGHIÊN CU CA LUN ÁN 6
5. PHNG PHÁP NGHIÊN CU 7
6. NHNG ÓNG GÓP MI CA LUN ÁN 9
7. T CU CA LUN ÁN 9
CHNG 1 C S LÝ LUN V THU VÀ CHÍNH SÁCH THU
I VI PHÁT TRIN KINH T 10
1.1. THU VÀ CHÍNH SÁCH THU 10
1.1.1 Bn cht ca thu 10
1.1.2 Phân loi thu 13
1.1.3 Mc ích ca thu 16
1.1.4 Chính sách thu 17
1.2. I QUAN H GIA CHÍNH SÁCH THU VI TNG
TRNG VÀ PHÁT TRIN KINH T 24

2.2.1 Tác ng n thu ngân sách 78
2.2.2 Tác ng n u t 87
2.2.3 Tác ng n chuyn dch c cu kinh t 90
2.2.4 Tác ng n tng trng kinh t 93
2.2.4.1 Phân tích  ni ca thu 93
2.2.4.2 Tác ng ca chính sách thun tng trng kinh t 99
2.2.5 Tác ng n hot ng ca các doanh nghip 105
iv

2.3 TÁC NG CA CAM KT GIA NHP WTO TRONG LNH
C THU 112
2.3.1 Cam kt v thu nhp khu và xut khu 113
2.3.2 Thu ni a 117
2.3.3 Tác ng ca các cam kt gia nhp WTO trong lnh vc thu 119
2.4 ÁNH GIÁ CHUNG V TÁC NG CA CHÍNH SÁCH THU
I VI PHÁT TRIN KINH T VIT NAM 126
2.4.1  quá trình ci cách thu 126
2.4.2 Nhng tác ng tích cc i vi tng trng và phát trin kinh t 127
2.4.3 Nhng hn ch bt cp, mâu thun và nhng thách thc ca chính sách
thui vi s phát trin kinh t 129
CHNG 3 HOÀN THIN CHÍNH SÁCH THU  THÚC Y
PHÁT TRIN KINH T BN VNG 138
3.1 QUAN M VÀ MC TIÊU CA CHÍNH SÁCH THUI VI
PHÁT TRIN KINH T BN VNG  VIT NAM 138
3.1.1 Quan m v chính sách thui vi phát trin kinh t bn vng 138
3.1.1.1 o m hài hòa gia tp trung các ngun tài chính vào ngân sách
i tích t tái u t ca các doanh nghip 138
3.1.1.2 Nâng cao hiu lc ca thu trong vai trò u tit kinh t v mô 139
3.1.1.3  ch và chính sách thu phi thích ng vi tin trình hi nhp 140
3.1.1.4 Hoàn thin chính sách thu thúc y s tng trng và phát trin

3.3.5 Nâng cao vai trò u tit ca thu trong quá trình hi nhp kinh t 161
3.3.6 Kim soát cht ch các hin tng gim giá và bán phá giá  trn thu 161
3.3.7 i cách hành chính thu (hành chính và hành thu) 166
3.3.8 ng cng hiu lc ca b máy thanh tra thu 168
3.3.9 Nâng cao nng lc và hiu qu ngun nhân lc qun lý thu trong thi
 hi nhp 169
T LUN 173

TÀI LIU THAM KHO……………………………………………………… 175
vi

CÁC CH VIT TT S DNG

AFTA Khu vc mu dch t do châu Á
CDCC Chuyn dch c cu
CEPT Thu quan u ãi có hiu lc chung
CNH Công nghip hóa
CNXH Ch ngha xã hi
DNNN Doanh nghip nhà nc
DNVVN Doanh nghip va và nh
BSCL ng bng sông Cu long
TNN u t nc ngoài
FTA Khu mu dch t do
GTGT Giá tr gia tng
H Hin i hóa
KTQD Kinh t quc doanh
NSNN Ngân sách nhà nc
MFN Thu sut ti hu quc
XNK Xut nhp khu
XNQD Xí nghip quc doanh

ng 2.15: S thu thu theo nhóm thu nhp (phn trm ca GDP) 97
ng 2.16: T lng viên thu và GDP trên thu nhp u ngi 98
ng 2.17: Kt qu Hi qui tng quan tác ng c nh (Fixed Effects
Regression) 102
ng 2.18: C cu mu nghiên cu 107
ng 2.19: Quy mô ca các doanh nghip c phng vn 107
ng 2.20: Ý kin ca các doanh nghip v các quy nh thu GTGT 109
ng 2.21: Ý kin ca doanh nghip v các quy nh thu TNDN 110
viii

ng 2.22: Ý kin ca doanh nghip khi tr li câu hi “Các yu t sau ây có
nh hng n vic tuân thy  ngha v thu ca doanh nghip
không?” 110
ng 2.23: Mc nh hng ca các yu tc nêu ra  bng trên n
ngha v tuân th thu ca doanh nghip 111
ng 2.24: Mc thu cam kt bình quân theo nhóm ngành hàng chính 114
ng 2.25: Cam kt ct gim thu nhp khu theo mt s nhóm mt hàng
chính 115
ng 2.26: Các cam kt thc hin Hip nh t do hoá theo ngành 116
ng 2.27: C cu thu ngân sách giai n 2005 – 2010 (%/GDP) 123
ng 3.1: So sánh mc thu ca các quc gia (1985-1997) 139
ix

C LC HÌNH Hình 1.1: Tác ng ca thun cân bng th trng 30
Hình 1.2: ng cong Laffer 32
Hình 2.1: GDP và tng thu thu t 1990n 2010 72
Hình 2.2: Các loi thu ch yu trung bình t 2000 n 2010 81

n nh, tính hiu qu và công bng.
Tính linh hot c th hin theo mt nguyên tc chung là ngun thu t thu
phi c tng lên, khi thu nhp quc gia tng lên mà không cn có s thay i ln
trong c cu thu. Khi kinh t phát trin, nhu cu chi tiêu ca chính ph cng tng
nh và u ó òi hi ngun thu v thu phi tng  mc  tng ng  tránh
thâm ht ngân sách. Ngc li, mt c cu thu không hp lý s buc phi có
nhng u chnh thng xuyên  duy trì ngun thu t thu. Nh vy, vic tích t
nhng u chnh lt vt s làm cho h thng thu tr nên yu kém và cht hiu
qu thp.
Tính n nh càng cn c quan tâm hn, khi nc ta ch trng khuyn
khích, thu hút u t nc ngoài và thc hin nhng u chnh v chính sách thu
cho phù hp  thc hin t do hoá thng mi và hi nhp kinh t vi khu vc và
th gii. i vi các nhà u t nc ngoài thì chính sách thun nh và c

2

qun lý tt hn là mt h thng vi nhiu u ãi dàn tri nhng có tính n nh. Do
ó,  tài nghiên cu v s tác ng chính sách thun sn nh và tng trng
kinh t có liên quan n các doanh nghip và nhm giúp các nhà hoch nh chính
sách tài chính có chin lc ci cách thu và l trình ct gim, min thu ca Vit
Nam trong các cam kt quc t phù hp vi tng thi k phát trin.
Tính hiu qu th hin trên nhiu khía cnh nh h thng thu có hiu qu s
có mc chi phí qun lý thp và hn ch tình trng trn thu. Tính hiu qu ca chính
sách thu còn th hin t khía cnh ca toàn b nn kinh t trong vic khuyn khích
phân b ngun lc theo hiu qu kinh t, không nh hng n s la chn ca nhà
u t. Thu s tác ng n s phân b các ngun lc phc v cho vic cung cp
hàng hoá và dch v thit yu, nhng thu và các khon chi ngân sách cng là mt
công c quan trng mà chính ph s dng  qun lý nn kinh t. Thu – gián tip
thông qua tác ng n thu nhp ca ngi tiêu dùng và chi tiêu công – trc tip tác
ng n mc cu. Mc cu, hoc tng chi tiêu ca nn kinh t, s xác nh mc

nâng cao cht lng hot ng ca thu, thúc y hot ng này tr thành công c
phc vc lc cho quá trình chuyn i sang nn kinh t th trng ca Vit Nam
hin nay và trong nhng nm sp ti, áp ng yêu cu qun lý ca nhà nc ng
thi thu hút u t nc ngoài vào Vit Nam, do vy, nghiên cu  tài “Chính
sách thui vi phát trin kinh t Vit Nam” là rt cn thit cho s nghip
phát trin kinh t ca t nc ta hin nay.
2. Tình hình nghiên cu  tài
i tm quan trng ca thu và chính sách thui vi s phát trin kinh t
xã hi  Vit Nam ã có nhng công trình nghiên cu và các bài báo tham lun
trong các cuc hi tho liên quan ti  tài lun án t nhiu khía cnh khác nhau.
1. Nguyn Hng Thng, “Góp phn nâng cao vai trò ca thu trong phát trin
kinh t Vit nam 2001”.  tài ch yu phân tích vic s dng thu thi gian qua
có nh hng gì n các mt hot ng kinh t xã hi  góc  qun lý tài chính ca
nhà nc.  tài phân tích s liu th cp có tính h thng v vic s dng thu.
2. Nghiên cu v tác ng ca thu Vit nam ca Jonathan Haught ch yu
 dng s liu ca cuc u tra mc sng 1997 – 1998 và bng cân i liên ngành

4

 dng và sn xut nm 1997  phát hin các loi thu nào có xu hng tng hoc
gim i vi h gia ình có thu nhp cao và thp.
3. Nguyn Kim Quyn, “Nâng cao vai trò ca thu công c phc v s nghip
công nghip hóa  Vit Nam”.  tài ch yu phân tích vai trò ca thu, tác ng
a ci cách thui vi quá trình công nghip hóa  gc  qun lý tài chính nhà
c, phân tích vai trò ca tng loi thu c thi vi chin lc phát trin kinh t
trong tng thi k.
4. Nguyn Th Phc Tiên, “nh hng hoàn thin chính sách thu Vit Nam
sau khi gia nhp t chc thong mi th gii”.  tài phân tích thc trng chính sách
thu Vit Nam trong giai n trc và sau gia nhp WTO, phân tích nh hng chính
sách thu bng mô hình nhân khu. Vic phân tích này a ra kt lun gim thu

t qua nhng tr ngi  ci cách. Báo cáo nhn mnh rng vi tm nhìn rõ ràng,
lãnh o chính sách thu phân tích, tng trng theo nh hng ci cách thu có th
thc sc thc hin.
Các công trình nghiên cu trên ch yu tp trung vào vic phân tích và ánh
giá v thu, tác ng ca vic ci cách thui vi ngun thu ca chính ph. Cho
n nay, vi nhng khía cnh  cp khác nhau v thu, cha có công trình nghiên
u sâu v chính sách thui vi phát trin kinh t Vit Nam mt cách có h
thng c v c s lý lun và thc tin.
3. Mc ích và nhim v nghiên cu ca lun án
c ích nghiên cu ca lun án là trình bày c s lý lun v thu và chính
sách thui vi phát trin kinh t, phân tích và ánh giá tác ng nh hng ca
chính sách thui vi phát trin kinh t trong quá trình chuyn sang kinh t th
trng  Vit Nam. T vic phân tích và ánh giá snh hng ó nhm  xut
phng hng và tìm ra mt s gii pháp i vi vic hoàn thin chính sách thu
Vit Nam trong thi gian ti nhm thúc y tng trng và phát trin kinh t
n vng.
c tiêu nghiên cu c th ca  tài lun án là:
 Th nht, trình bày c s lý lun v thu và chính sách thui vi phát
trin kinh t. ánh giá thc trng các giai n ci cách thu và phát trin kinh t
Vit Nam.

6

 Th hai, phân tích tác ng ca chính sách thui vi phát trin kinh t
Vit Nam trong quá trình chuyn sang kinh t th trng.
 Th ba,  xut các gii pháp cn thit  tháo g s kìm hãm và hoàn thin
chính sách thu VitNam nhm thúc y s tng trng và phát trin kinh t bn
ng.
4. i tng và phm vi nghiên cu ca lun án
i tng nghiên cu ca lun án là chính sách thui vi phát trin kinh t

câu hi phng vn các doanh nghip va và nh thuc khu vc BSCL.
 xác nh mi quan h gia tng trng kinh t và các khon thuc áp
ng trong mt quc gia, nhiu mô hình kinh t lng ã c s dng rng rãi.
Qua mô hình s liu chui thi gian chéo lp li theo thành phn (panel data) c
n dng, Baunsgaard and Keen (2010) ã tìm thy c s hi phc kinh t ca
các quc gia thu nhp trung bình là thông qua ngun thu thu. Sau ó, Hakim
(2011) cng ã s dng phng pháp này xem xét mi quan h gia tng trng
kinh t và các khon thu thu. Kt quã cho thy s tác ng ý ngha khi có s
thay i trong chính sách thu ca chính ph dn n s thay i trong tng trng
GDP. Lee và Gordon (2004) cng ã s dng s liu theo chui thi gian chéo theo
các quc gia trên th gii t 1970-1997, tó vn dng Hi qui nh hng cnh
(Fixed Effect Regression)  kim nh mi tng quan gia thu và s tng trng
kinh t.
 m rng nghiên cu, tác gi lun án vn dng mô hình kinh t lng Hi
qui nh hng cnh mà Lee and Gordon (2004, Baunsgaard and Keen (2010) và
Hakim (2011) ã áp dng trc ó. Vi mô hình này, s liu s dng có dng theo
“chui thi gian chéo lp li theo thành phn – repeated cross-sectional time
series”. Trong ó chui thi gian c tính t 1997-2010. Thông tin c thu thp
 bao gm GDP, thu giá tr gia tng (GTGT), thu thu nhp doanh nghip
(TNDN), tng ngân sách (TNS). Ba yu t thông tin này c thu tp theo tng tnh
thành riêng bit ca Vit Nam. Tng cng có 61 tnh thành c thu thp.

8

Xut phát t các mô hình ng dng trc ó, mô hình c  xut trong ln
nghiên cu này có dng tng quát nhc ch ra  phng trình (1) (Arellano. 2003).
(1)
 là bin ph thuc, vi i biu din n v hành chính (tnh), t là biu din
thi gian.
 (i=1 n) là hng s cho mi tnh

Các bin c lp bao gm:
+ LnGTGT là log ca giá tr thu giá tr gia tng (tng);
+ LnTNDN là log ca giá tr thu thu nhp doanh nghip (tng);
+ LnTNS là log ca giá tr tng ngân sách ca chính ph;
+ D
1
: bin s gi nói lên s thay i chính sách ca thu GTGT bt u t
m 1999, bin s này bng 1 khi thi gian tính t nm 2000 tr v sau
và bng 0 khi thi gian tính t trc nm 2000;
+ D
2
: bin s gi ca s thay i thu TNDN c áp dng t nm 2004
1
.
Bin s này bng 1 tính t nm 2004 tr v sau, bng 1 trc nm 2004; và
+ D
3
: bin s gic tính t thi m 2007 khi Vit Nam là thành viên
chính thc ca WTO. Bin gi s bng 1 c tính t nm 2007 tr v
sau, bng 0 c tính t 2007 tr v trc ó.

1
trc nm 2004 thu sut 32%, t 2004 tr v sau có s thay i, chng hn nm 2008 thu sut là 28%,
m 2009 thu sut 25%)


ititiiit
xy

it

 Chng 3. Hoàn thin chính sách thu thúc y phát trin kinh t
n vng. 10
CHNG 1

 S LÝ LUN VTHU VÀ CHÍNH SÁCH THUI VI PHÁT
TRIN KINH T
1.1. Thu và chính sách thu
1.1.1 Bn cht ca thu
Thu là mt khon óng góp có tính cht bt buc cho chính ph, c thc
hin mà không  cp n li ích c th nào i vi ngi óng thu. Thu khác
i a s nhng khon chuyn giao tin t ngi này sang cho ngi kia, trong khi
t c nhng khon chuyn giao là t nguyn thì thu li là bt buc. Thu trên thc
ã tn ti t khi các chính phc t chc ra. Vào thi trung c, các cá nhân
cung cp trc tip các dch v cho ch; ây chính là thu nhng không c tin t
hoá. Vic h phi cung cp dch v này có ngha là  mt mc  nào ó h là nô
. Mt s ngi lp lun rng thu hin i c tin t hoá tc là các cá nhân
không buc phi cung cp dch v mà là tr bng tin, vn không làm mt i mi
quan h cn bn ó. Tuy nhiên có hai quan m khác nhau cn bn ca thu thi
phong kin và thu hin i. Di ch phong kin các cá nhân không c phép
i b lãnh chúa ca mình. Vic các cá nhân c phép chn ni c trú và vì th
vic ngi có thm quyn sánh thu các cá nhân này, là mt m khác nhau cn
n. Hai là  thi trung c các cá nhân buc phi làm vic, còn di ch thu
hin ti h ch phi chia s vi chính ph cái mà h nhn c do làm vic (hoc
cái mà h nhn c t vic hu t hay chi tiêu tin vào). H có th chn np
thu ít i nu h sn sàng làm vic ít i và nhn ít i. Do ó, thu v c bn vn là
t buc. Thu là phng tin thc tin duy nht  huy ng ngun thu nhm tài
tr vic chi tiêu ca chính ph cho nhng hàng hoá và dch v mà phn ln chúng

phm pháp lut.” K.Marx cng ã dành cho thu mt v trí áng k khi phân tích s
u thông ca giá tr thng d “…gn mt phn ba sn phm quc dân hàng nm
ang b ly i t nhng ngi sn xut di dng thu và b mt s ngi khác tiêu
dùng i mà không có s bù p li bng mt vt ngang giá nào c, ngha là ngi
n xut tuyt nhiên không c tr li mt cái gì ó có tác dng làm vt ngang giá

12
i vi các khon mà h b ly i…”, tuy vy, K.Marx cng tha nhn rng “Thu
là khon óng góp ngha v cn thit  nuôi dng nhà nc pháp quyn, thu là
ngun sng i vi nhà nc hành pháp” [35].
Nhìn chung các quan m ca các nhà kinh t hc khi a ra khái nim v thu
c nhìn nhn t các khía cnh khác nhau. Thu là mt khon óng góp bt buc
a các th nhân và pháp nhân cho nhà nc theo i tng, mc  và thi hn
c pháp lut quy nh,  to thành ngun thu ch yu ca ngân sách nhà nc
nhm áp ng nhu cu chi tiêu trong thc hin các chc nng ca nhà nc [31].
Nh vy, khái nim thuã th hin bn cht ca thu nh sau:
- Thu là khon tin óng góp bt buc ca các cá nhân và doanh nghip cho
nhà nc. i tng chu thu, i tng np thu và mc óng góp tin thu cho
nhà nc do nhà nc quy nh bng lut thu.
- Thu không hoàn li trc tip cho ngi np thu da trên mc  s tin ã
p cho nhà nc,
- Thu là ngun thu ch yu ca ngân sách nhà nc nhm áp ng các nhu cu
chi tiêu trong thc hin các chc nng ca nhà nc  qun lý và phc v xã hi.
n cht ca thu là tính bt buc np thu thông qua quyn lc ca nhà nc.
Tính cht này xut phát t nhu cu chi tiêu ca nhà nc nhm mc ích qun lý và
phc v li ích xã hi. Khi lut thuã c nhà nc ban hành thì tính cht bt
buc np thu là mt tt yu.
Chính sách thuc ban hành là s th hin quyn lc ca nhà nc và có
tính pháp lý ti cao trong vic quy nh ngha v c bn ca mi t chc, cá nhân
thuc i tng np thu vào ngân sách nhà nc.  Vit Nam, hin pháp quy nh

thu. Thu trc thu có c m là i tng np thu theo lut nh ng nht vi
ngi phi chu thu. Nh vy thu trc thu làm cho kh nng và c hi chuyn
ch gánh nng thu cho ngi khác khó khn hn. V nguyên tc loi thu này
mang tính cht thu ly tin vì nó tính n kh nng ca ngi np thu, ngi có
thu nhp cao hn phi np thu nhiu hn, còn ngi có thu nhp thp thì np thu
ít hn. Loi thu trc thu thng bao gm các sc thuánh trên thu nhp ca t

14
chc và cá nhân.  nc ta các sc thu trc thu bao gm: thu thu nhp doanh
nghip, thu thu nhp i vi ngi có thu nhp cao, thu tài nguyên, thu s dng
t nông nghip, thu nhà t…
u m ca thu trc thu là ng viên trc tip vào thu nhp ca tng t chc,
cá nhân có thu nhp. Hn th na, thu trc thu còn cho phép xem xét n các yu t
ng i c lp n thu nhp ca ngi np thu nh hoàn cnh bn thân, hoàn
nh gia ình… Do ó, thu trc thu có tác dng rt ln trong vic u hòa thu nhp,
gim bt s chênh lch áng k v mc sng gia các tng lp dân c to công bng
cho xã hi.
Nhc m ca thu trc thu là d gây ra phn ng t phía ngi np thu khi
nhà nc u chnh tng thu. Hn na, vic theo dõi, tính toán s thu phi np
và th tc thu, np thu ht sc phc tp. S thu ng viên vào ngân sách thng
chm và chi phí qun lý thu thu khá tn kém.
* Thu gián thu
Thu gián thu là nhng loi thuánh vào vic tiêu th hàng hóa dch v. Thu
gián thu có c m là ngi np thu theo lut và ngi chu thu không ng
nht vi nhau. Ngi np thu là ngi sn xut, kinh doanh hàng hóa dch v, còn
ngi chu thu là ngi tiêu dùng các hàng hóa ó. Loi thu này có s chuyn
ch gánh nng thu trong nhng trng hp nht nh. Thu gián thu nh hng
n hot ng sn xut kinh doanh thông qua c ch giá c th trng, tuy nhiên s
nh hng ó ca thu gián thu không nhng chu chi phi ca mi quan h cung
u trên th trng mà còn ph thuc vào bn cht ca th trng, trong ó có s tác